MPSC Group C Pre 2022 Paper

योग्य उत्तर पर्याय D (Hg / पारा / Mercury) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (मिनामाटा रोग - पारा प्रदूषण):
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: १९५६ मध्ये जपानमधील कुमामोतो प्रांतातील 'मिनामाटा उपसागरा'च्या (Minamata Bay) किनाऱ्यावर हा अत्यंत घातक न्यूरोलॉजिकल (मज्जासंस्थेचा) साथीचा रोग प्रथम आढळला.
२. कारण: 'चिसो कॉर्पोरेशन' (Chisso Chemical Factory) या रासायनिक कारखान्यातून रासायनिक सांडपाणी थेट मिनामाटा उपसागरात सोडले जात असे. या पाण्यात असणारा मिथाईल मर्क्युरी (Methylmercury - [CH₃Hg]⁺ म्हणजेच पारेचे सेंद्रिय संयुग) पाण्यातील जलचरांनी व माशांनी शोषला.
३. जैवसंचयन (Biomagnification): दूषित मासे आणि शंख-शिंपले खाल्ल्यामुळे हा पारा स्थानिक रहिवाशांच्या शरीरात गेला. यामुळे मज्जासंस्थेचा ऱ्हास, हातपाय लुळे पडणे, दृष्टी व ऐकण्याची क्षमता नष्ट होणे, वेडेपणा आणि शेवटी मृत्यू असे भयंकर परिणाम झाले.
४. रासायनिक संज्ञा: 'Hg' ही पारेची (Hydrargyrum / Mercury) रासायनिक संज्ञा आहे.

म्हणून मिनामाटा साथीच्या रोगासाठी 'Hg' (पारा) हे मूलद्रव्य कारणीभूत होते.

योग्य उत्तर पर्याय B (16 वी घटनादुरुस्ती / 16th Amendment Act, 1963) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (१६ वी घटनादुरुस्ती कायदा, १९६३):
१. पार्श्वभूमी: राष्ट्रीय एकात्मता परिषदेच्या (National Integration Committee) शिफारशींवर आधारित ही घटनादुरुस्ती करण्यात आली होती.
२. मूलभूत हक्कांवरील बंधने: या दुरुस्तीद्वारे संविधानाच्या 'कलम १९' मधील भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य [कलम १९(२)], शांततापूर्वक एकत्र येणे [कलम १९(३)], आणि संघटना स्थापन करणे [कलम १९(४)] या स्वातंत्र्यांवर वाजवी बंधने घालण्यासाठी 'भारताचे सार्वभौमत्व आणि एकात्मता' (Sovereignty and Integrity of India) हा नवा आधार जोडण्यात आला.
३. शपथेचा नमुना: तिसऱ्या अनुसूचीमधील (3rd Schedule) संसद सदस्य, विधिमंडळ सदस्य, मंत्री आणि न्यायाधीशांच्या पदाच्या शपथेमध्येही "भारताचे सार्वभौमत्व आणि एकात्मता अबाधित राखेन" या ओळीचा समावेश याच दुरुस्तीने केला.
४. इतर घटनादुरुस्त्या:
- १४ वी दुरुस्ती (१९६२): पुद्दुचेरीचा भारतीय संघराज्यात समावेश.
- २४ वी दुरुस्ती (१९७१): मूलभूत हक्कांसह संविधानाच्या कोणत्याही भागात दुरुस्ती करण्याचा संसदेचा अधिकार स्पष्ट केला.
- ३९ वी दुरुस्ती (१९७५): राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान, लोकसभा अध्यक्षांच्या निवडणुकीला न्यायालयात आव्हान देण्यावर बंदी (पुढे ४४ व्या दुरुस्तीने रद्द).

म्हणून १६ वी घटनादुरुस्तीने ही बंधने घातली.

योग्य उत्तर पर्याय D (कलम 343 ते 351 / Article 343 to 351) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (संविधानाचा भाग १७ - राजभाषा):
भारतीय संविधानाचा 'भाग १७' (Part XVII) हा 'राजभाषा' (Official Language) या विषयाशी संबंधित असून यामध्ये एकूण ९ कलमे (कलम ३४३ ते ३५१) समाविष्ट आहेत. ही कलमे चार प्रकरणांमध्ये विभागलेली आहेत:
१. प्रकरण १ - केंद्राची राजभाषा (Language of the Union):
- कलम ३४३: संघराज्याची राजभाषा (देवनागरी लिपीतील हिंदी व इंग्रजीचा वापर).
- कलम ३४४: राजभाषेबाबत संसदीय आयोग व समिती.
२. प्रकरण २ - प्रादेशिक भाषा (Regional Languages):
- कलम ३४५: राज्याची राजभाषा किंवा भाषा.
- कलम ३४६: केंद्र आणि राज्ये किंवा दोन राज्यांमधील संवादाची भाषा.
- कलम ३४७: राज्यातील एखाद्या लोकसमूहाने बोलल्या जाणाऱ्या भाषेबाबत विशेष तरतूद.
३. प्रकरण ३ - सर्वोच्च व उच्च न्यायालयांची भाषा (Language of SC and HCs):
- कलम ३४८: सर्वोच्च व उच्च न्यायालयात आणि कायद्यांसाठी वापरली जाणारी भाषा (इंग्रजी).
- कलम ३४९: भाषेसंबंधी विशिष्ट कायदे करण्यासाठी विशेष कार्यपद्धती.
४. प्रकरण ४ - विशेष निर्देश (Special Directives):
- कलम ३५०: तक्रार निवारणासाठी अर्जाची भाषा.
- कलम ३५०-अ: प्राथमिक स्तरावर मातृभाषेतून शिक्षणाची सोय.
- कलम ३५०-ब: भाषिक अल्पसंख्याकांसाठी विशेष अधिकारी.
- कलम ३५१: हिंदी भाषेच्या विकासासाठी निर्देश.

म्हणून भाग १७ अंतर्गत सर्व नऊ कलमे 'कलम ३४३ ते ३५१' ही आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (राज्यपाल / The Governor) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (कलम १५४ - राज्याची कार्यकारी सत्ता):
१. घटनात्मक तरतूद: संविधानाच्या कलम १५४(१) मध्ये स्पष्टपणे नमूद केले आहे की:
"राज्याची कार्यकारी सत्ता राज्यपालांच्या अंगी निहित असेल आणि ते या संविधानानुसार प्रत्यक्षपणे किंवा आपल्या दुय्यम अधिकाऱ्यांमार्फत तिचा वापर करतील."
२. कार्यकारी प्रमुख विरुद्ध वास्तव प्रमुख:
- राज्यपाल हे राज्याचे 'घटनात्मक किंवा औपचारिक प्रमुख' (De Jure Head) असतात, आणि सर्व शासकीय व्यवहार राज्यपालांच्या नावाने चालतात (कलम १६६).
- मुख्यमंत्री हे मंत्रिमंडळाचे प्रमुख असून ते राज्याचे 'वास्तविक कार्यकारी प्रमुख' (De Facto Head) असतात.
३. कलम १५४(२) नुसार राज्यपाल कोणत्याही विद्यमान कायद्याने इतर प्राधिकाऱ्याला दिलेले अधिकार स्वतःकडे घेणार नाहीत.

म्हणून कलम १५४ नुसार राज्याची कार्यकारी सत्ता राज्यपालांकडे असते.

योग्य उत्तर पर्याय B [(iv), (iii), (ii), (i)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (कलम ३२ व २२६ अंतर्गत घटनात्मक प्राधिलेख / Writs):
सर्वोच्च न्यायालय (कलम ३२) आणि उच्च न्यायालये (कलम २२६) मूलभूत हक्कांच्या संरक्षणासाठी ५ प्रकारचे प्राधिलेख काढू शकतात:
१. (a) बंदी प्रत्यक्षीकरण (Habeas Corpus - शरीर सादर करा): बेकायदेशीररीत्या डांबून ठेवलेल्या व्यक्तीला न्यायालयासमोर हजर करण्याचा आदेश देऊन 'अटकेची कायदेशीरता तपासणे' -> (iv).
२. (b) परमादेश (Mandamus - आम्ही आज्ञा देतो): कोणत्याही सार्वजनिक किंवा न्यायालयीन प्राधिकरणाला आपले वैधानिक कर्तव्य पार पाडण्याचा आदेश देणे ('अधिकाऱ्यास कार्य करण्याचा आदेश देणे') -> (iii).
३. (c) अधिकार पृच्छा (Quo Warranto - तुमचा अधिकार काय?): कोणत्याही व्यक्तीने सार्वजनिक पद बेकायदेशीरपणे बळकावले असल्यास त्या 'पदाची कायदेशीरता तपासणे' -> (ii).
४. (d) उत्प्रेक्षण (Certiorari - पूर्णपणे प्रमाणित करणे): कनिष्ठ न्यायालयाने आपल्या अधिकारक्षेत्राचे उल्लंघन केले असल्यास 'खटला कनिष्ठ न्यायालयाकडून वरिष्ठ न्यायालयाकडे हस्तांतरित करणे' किंवा कनिष्ठ न्यायालयाचा निर्णय रद्दबातल करणे -> (i).

योग्य जुळणी: (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i).
म्हणून अचूक पर्याय B आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (तिच्या निवडणुकीनंतरच्या पहिल्या बैठकीसाठी नियत केलेल्या दिनांकापासून) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (कलम २४३-ई: पंचायतींचा कालावधी):
१. घटनात्मक तरतूद: ७३ व्या घटनादुरुस्तीने समाविष्ट केलेल्या कलम २४३-ई(१) मध्ये नमूद केले आहे:
"प्रत्येक पंचायत, ती त्या वेळी अंमलात असलेल्या कोणत्याही कायद्यान्वये तत्पूर्वीच विसर्जित झाली नसेल तर, 'तिच्या पहिल्या बैठकीसाठी नियत केलेल्या दिनांकापासून' (From the date appointed for its first meeting) पाच वर्षांपर्यंत अस्तित्वात राहील, आणि त्याहून अधिक काळ नाही."
२. विसर्जन व फेरनिवडणूक: जर पंचायत मुदत संपण्यापूर्वी विसर्जित झाली, तर विसर्जनाच्या तारखेपासून ६ महिन्यांच्या आत फेरनिवडणूक घेणे बंधनकारक असते, आणि नवीन पंचायत केवळ उर्वरित कालावधीसाठीच अस्तित्वात राहते.

म्हणून पंचायतीचा ५ वर्षांचा कार्यकाळ हा निवडणूक निकालापासून नसून 'पहिल्या बैठकीच्या तारखेपासून' मोजला जातो.

योग्य उत्तर पर्याय C (स्वर्ण सिंग समिती / Swaran Singh Committee) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (मूलभूत कर्तव्ये व सरदार स्वर्ण सिंग समिती):
१. समिती स्थापना: १९७६ मध्ये तत्कालीन काँग्रेस सरकारने आणीबाणीच्या काळात मूलभूत कर्तव्यांचा राज्यघटनेत समावेश करण्याबाबत शिफारशी देण्यासाठी 'सरदार स्वर्ण सिंग समिती' (Swaran Singh Committee) स्थापन केली.
२. समितीच्या शिफारशी: स्वर्ण सिंग समितीने राज्यघटनेत ८ मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश करण्याची शिफारस केली होती (यात कर भरणे हे कर्तव्य मानण्याची आणि कर्तव्य न पाळल्यास शिक्षेची शिफारस होती, जी नाकारली गेली).
३. घटनादुरुस्ती: या समितीच्या अहवालाच्या आधारे '४२ वी घटनादुरुस्ती कायदा, १९७६' संमत करून संविधानात नवीन 'भाग IV-A' आणि 'कलम ५१-अ' (Article 51A) समाविष्ट करण्यात आले आणि १० मूलभूत कर्तव्ये जोडली गेली (माजी सोव्हिएत युनियन/USSR च्या संविधानावरून प्रेरित).
४. पुढे ८६ व्या घटनादुरुस्तीने २००२ मध्ये ११ वे कर्तव्य जोडण्यात आले.

म्हणून मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश 'स्वर्ण सिंग समिती'च्या शिफारशीनुसार करण्यात आला.

योग्य उत्तर पर्याय D (यापैकी नाही / None of these) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (ग्रामसेवकाची कर्तव्ये व कार्ये - महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८):
१. ग्रामसेवक (Gram Sevak / ग्रामविकास अधिकारी): हा ग्रामपंचायतीचा पदसिद्ध सचिव (Secretary) आणि प्रशासकीय प्रमुख असतो. त्याची नेमणूक मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO, जिल्हा परिषद) करतात आणि तो वर्ग-३ चा कर्मचारी असतो.
२. ग्रामसेवकाची प्रमुख कार्ये:
- १. ग्रामपंचायतीच्या दप्तरांचे, हिशोबांचे आणि ग्रामपंचायत निधीचे नियम आणि तरतुदींनुसार योग्य व्यवस्थापन व विनियोग करणे (पर्याय A).
- २. ग्रामसभा आणि ग्रामपंचायतीच्या मासिक सभांची नोटीस काढणे, इतिवृत्त (Minutes) लिहिणे आणि अहवाल तयार करणे (पर्याय B).
- ३. ग्रामपंचायतीने व शासनाने ठरवून दिलेल्या विविध करांची (घरपट्टी, पाणीपट्टी, दिवाबत्ती कर इ.) वसुली करणे (पर्याय C).
- ४. जन्म-मृत्यू व विवाहाची नोंदणी करणे.
३. वरील तिन्ही कामे ही ग्रामसेवकाची अधिकृत कर्तव्ये आहेत, त्यामुळे यांपैकी कोणतेही काम 'त्याचे नाही' असे म्हणता येत नाही.

म्हणून अचूक उत्तर पर्याय D (यापैकी नाही) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (86 वी घटनादुरुस्ती कायदा - 2002 / 86th Amendment Act - 2002) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (८६ वी घटनादुरुस्ती व ११ वे मूलभूत कर्तव्य):
१. ११ वे मूलभूत कर्तव्य: '८६ व्या घटनादुरुस्ती कायदा, २००२' अन्वये संविधानाच्या कलम ५१-अ मध्ये उपकलम '(k)' समाविष्ट करण्यात आले:
"६ ते १४ वर्षे वयोगटातील आपल्या पाल्यास शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे हे प्रत्येक माता-पित्याचे किंवा पालकाचे कर्तव्य असेल."
२. ८६ व्या घटनादुरुस्तीचे त्रिसूत्री महत्त्व:
- १. मूलभूत हक्क: कलम २१-अ (Article 21A) समाविष्ट करून ६ ते १४ वयोगटातील मुलांसाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण हा मूलभूत हक्क बनवला.
- २. मार्गदर्शक तत्त्व: कलम ४५ मधील मजकूर बदलून ६ वर्षांखालील बालकांच्या संगोपनाची व शिक्षणाची जबाबदारी राज्यावर सोपवली.
- ३. मूलभूत कर्तव्य: कलम ५१-अ(k) जोडून पालकांवर शिक्षणाची संधी देण्याचे कर्तव्य टाकले.

म्हणून ११ वे मूलभूत कर्तव्य ८६ व्या घटनादुरुस्ती कायदा, २००२ द्वारे समाविष्ट करण्यात आले.

योग्य उत्तर पर्याय D (धनुष / Dhanush) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (६ वा ब्रिक्स चित्रपट महोत्सव २०२१):
१. आयोजन: ६ व्या ब्रिक्स चित्रपट महोत्सवाचे (6th BRICS Film Festival) आयोजन २० ते २८ नोव्हेंबर २०२१ दरम्यान गोव्यात ५२ व्या भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवासह (IFFI) करण्यात आले.
२. सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार: भारतीय अभिनेता 'धनुष' (Dhanush) याला 'असुरन' (Asuran) या प्रसिद्ध तमिळ चित्रपटातील शोषित शेतकऱ्याच्या उत्कृष्ट आणि वास्तववादी भूमिकेसाठी 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेता (पुरुष)' (Best Actor - Male) हा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
३. इतर प्रमुख पुरस्कार:
- सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री (महिला): लारा बोल्डोरिनी (Lara Boldorini - ब्राझील) 'ऑन थिन आईस' चित्रपटासाठी.
- सर्वोत्कृष्ट चित्रपट: संयुक्तपणे 'बाराकत' (Barakat - दक्षिण आफ्रिका) आणि 'द सन अबव्ह मी नेव्हर सेट्स' (The Sun Above Me Never Sets - रशिया).

म्हणून २०२१ च्या ब्रिक्स चित्रपट महोत्सवात सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार धनुष याला मिळाला.

योग्य उत्तर पर्याय A (प्रोफेसर दीपक धर / Professor Deepak Dhar) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (बोल्ट्झमन पदक २०२२):
१. पुरस्काराचे स्वरूप: 'बोल्ट्झमन पदक' (Boltzmann Medal) हे आंतरराष्ट्रीय शुद्ध आणि उपयोजित भौतिकशास्त्र संघटनेद्वारे (IUPAP) सांख्यिकीय भौतिकशास्त्रातील (Statistical Physics) सर्वोच्च योगदानासाठी दर तीन वर्षांनी दिले जाते. याला सांख्यिकीय भौतिकशास्त्राचे 'नोबेल' मानले जाते.
२. ऐतिहासिक गौरव: २०२२ मध्ये आयझर (IISER) पुणे येथील ज्येष्ठ प्राध्यापक 'दीपक धर' हे हे प्रतिष्ठित पदक जिंकणारे 'पहिले भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ' (First Indian Physicist) ठरले.
३. योगदान: त्यांना सांख्यिकीय भौतिकशास्त्रातील अबेलियन सँडपाइल मॉडेल (Abelian Sandpile Model), फ्रॅक्टल्स आणि सेल्फ-ऑर्गनाइज्ड क्रिटिकॅलिटी या विषयांवरील संशोधनासाठी प्रिन्स्टन विद्यापीठाचे अमेरिकन शास्त्रज्ञ जॉन हॉपफिल्ड (John Hopfield) यांच्यासमवेत संयुक्तपणे हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

म्हणून अचूक उत्तर प्रोफेसर दीपक धर आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (अवनी लेखरा / Avani Lekhara) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (टोकियो २०२० पॅरालिम्पिक ऐतिहासिक कामगिरी):
१. अवनी लेखरा (Avani Lekhara): राजस्थानमधील जयपूर येथील पॅरा-नेमबाज (Shooter) अवनी लेखरा हिने टोकियो २०२० पॅरालिम्पिकमध्ये एकाच स्पर्धेत दोन पदके जिंकून अभूतपूर्व इतिहास रचला:
- १. सुवर्ण पदक (Gold Medal): १० मीटर एअर रायफल स्टँडिंग SH1 प्रकारात २४९.६ गुणांसह जागतिक विक्रमाची बरोबरी करत सुवर्णपदक पटकावले. पॅरालिम्पिकमध्ये सुवर्ण जिंकणारी ती पहिलीच भारतीय महिला ठरली.
- २. कांस्य पदक (Bronze Medal): ५० मीटर रायफल ३ पोझिशन्स SH1 प्रकारात ४४५.९ गुणांसह कांस्यपदक मिळवले.
२. इतर खेळाडूंची कामगिरी:
- भाविना पटेल: टोकियो पॅरालिम्पिकमध्ये टेबल टेनिसमध्ये रौप्य पदक जिंकले.
- एकता भ्यान व कशिश लाकरा: क्लब थ्रो खेळाडू.

म्हणून एकाच पॅरालिम्पिकमध्ये दोन पदके जिंकणारी पहिली भारतीय महिला अवनी लेखरा आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (जिव्हाळा योजना / Jivhala Scheme) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण ('जिव्हाळा' कैदी कर्ज योजना):
१. सुरुवात: १ मे २०२२ रोजी महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँकेने (MSCB) महाराष्ट्र कारागृह विभागाच्या सहकार्याने पुणे येथील 'येरवडा मध्यवर्ती कारागृहा'त प्रायोगिक तत्त्वावर 'जिव्हाळा' (Jivhala) ही विशेष वैयक्तिक कर्ज योजना सुरू केली.
२. स्वरूप व उद्दिष्ट: तीन वर्षांपेक्षा जास्त शिक्षा भोगत असलेल्या कैद्यांना त्यांच्या कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी, मुलांच्या शिक्षणासाठी किंवा न्यायालयीन खटल्यांच्या खर्चासाठी जामीनदाराशिवाय (No Collateral) ₹ ५०,००० पर्यंतचे वैयक्तिक कर्ज नाममात्र ७% व्याजदराने दिले जाते.
३. परतफेड: कैद्यांनी कारागृहात केलेल्या श्रमाच्या मिळणाऱ्या दैनंदिन वेतनामधून कर्जाचे हप्ते परस्पर कापले जातात.
४. अशा प्रकारची कैद्यांसाठी कर्ज देणारी ही देशातील पहिलीच अभिनव योजना ठरली.

म्हणून या योजनेचे नाव 'जिव्हाळा योजना' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (तृतीय / Third) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (GODT अहवाल २०२१ - अवयव प्रत्यारोपण):
१. संस्था: जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि स्पेनच्या ओएनटी (Organización Nacional de Trasplantes) यांच्या संयुक्त विद्यमाने चालवली जाणारी संस्था म्हणजे 'ग्लोबल ऑब्झर्व्हेटरी ऑन डोनेशन अँड ट्रान्सप्लांटेशन' (GODT).
२. भारताची क्रमवारी: GODT च्या २०२१ च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, एकूण अवयव प्रत्यारोपणाच्या (Total Organ Transplants) संख्येत भारत जगात 'तिसऱ्या' (Third) क्रमांकावर पोहोचला आहे.
३. जागतिक क्रमवारी:
- १ ला: अमेरिका (USA - प्रथम क्रमांक)
- २ रा: चीन (China - द्वितीय क्रमांक)
- ३ रा: भारत (India - तृतीय क्रमांक)
४. भारतामध्ये राष्ट्रीय अवयव व उती प्रत्यारोपण संघटना (NOTTO) द्वारे याचे नियमन केले जाते, आणि देशात दरवर्षी सुमारे १२,००० ते १५,००० पेक्षा जास्त प्रत्यारोपण शस्त्रक्रिया (प्रामुख्याने मूत्रपिंड व यकृत) होतात.

म्हणून भारताचा जगात तिसरा (तृतीय) क्रमांक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (निम्सदाई पुर्जा / Nimsdai Purja) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण ('बियॉन्ड पॉसिबल' पुस्तक व लेखक):
१. पुस्तक: 'Beyond Possible: One Soldier, Fourteen Peaks - My Life in the Death Zone' हे जगप्रसिद्ध आत्मचरित्रात्मक पुस्तक नेपाळी गिर्यारोहक 'निर्मल "निम्स" पुर्जा' (Nimsdai Purja) यांनी लिहिले आहे.
२. जागतिक विक्रम: माजी ब्रिटिश गुरखा सैनिक आणि स्पेशल बोट सर्व्हिस (SBS) कमांडो असलेल्या निम्सदाई पुर्जा यांनी जगातील सर्व १४ आठ-हजारी शिखरे (8000+ metre peaks - ज्यात माउंट एव्हरेस्ट, के-२, कांचनगंगा यांचा समावेश आहे) अवघ्या ६ महिने आणि ६ दिवसांत सर करून विश्वविक्रम प्रस्थापित केला ('Project Possible 14/7').
३. या अद्भूत मोहिमेवर नेटफ्लिक्सचा '14 Peaks: Nothing Is Impossible' हा अत्यंत लोकप्रिय माहितीपटही बनवला गेला आहे.

म्हणून या पुस्तकाचे लेखक निम्सदाई पुर्जा आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (जल संधारण / Water Conservation) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (अमृत सरोवर मोहीम - Mission Amrit Sarovar):
१. सुरुवात: २४ एप्रिल २०२२ रोजी राष्ट्रीय पंचायती राज दिनानिमित्त पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 'मिशन अमृत सरोवर'चा शुभारंभ केला.
२. मूळ उद्दिष्ट: भारताच्या स्वातंत्र्याच्या अमृत महोत्सवाचा (Azadi ka Amrit Mahotsav) भाग म्हणून देशातील प्रत्येक जिल्ह्यात किमान ७५ जलस्रोत/तलाव विकसित आणि पुनरुज्जीवित करून 'जल संधारण' (Water Conservation) करणे आणि ग्रामीण भूजल पातळी वाढवणे.
३. वैशिष्ट्ये: प्रत्येक अमृत सरोवराचे किमान क्षेत्रफळ १ एकर आणि पाणी साठवण क्षमता १०,००० घनमीटर असणे बंधनकारक करण्यात आले.
४. देशातील पहिले अमृत सरोवर उत्तर प्रदेशातील रामपूर जिल्ह्यातील पटवाई ग्रामपंचायतीत पूर्ण झाले.

म्हणून अमृत सरोवर मोहीम 'जल संधारण' (Water Conservation) या विषयाशी संबंधित आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B [फक्त (a) व (c) बिनचूक आहेत] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (मुख्यमंत्री तीर्थयात्रा योजना):
१. विधान (a) बिनचूक आहे: दिल्ली सरकारने २०१८ मध्ये ज्येष्ठ नागरिकांसाठी मोफत 'मुख्यमंत्री तीर्थयात्रा योजना' सुरू केली.
२. विधान (b) चुकीचे आहे: या योजनेचा लाभ 'भारताचा कोणताही नागरिक' घेऊ शकत नाही; केवळ 'दिल्लीचे अधिकृत रहिवासी' असणारे ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाचे ज्येष्ठ नागरिकच या मोफत तीर्थयात्रेसाठी पात्र आहेत.
३. विधान (c) बिनचूक आहे: ऑक्टोबर २०२१ मध्ये दिल्ली मंत्रिमंडळाने या योजनेतील तीर्थस्थळांच्या यादीमध्ये 'अयोध्या' (श्रीराम लल्ला मंदिर) या तीर्थक्षेत्राचा नव्याने समावेश केला.

म्हणून विधाने (a) आणि (c) बिनचूक आहेत. पर्याय B अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a) व (b) दोन्ही बरोबर] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (पहिली भारत-मध्य आशिया शिखर परिषद २०२२):
१. विधान (a) बरोबर: २७ जानेवारी २०२२ रोजी भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अध्यक्षतेखाली 'पहिली भारत - मध्य आशिया शिखर परिषद' (1st India-Central Asia Summit) आभासी (Virtual) स्वरूपात आयोजित करण्यात आली होती.
२. विधान (b) बरोबर: या शिखर परिषदेत मध्य आशियातील सर्व पाचही सार्वभौम प्रजासत्ताक देशांचे राष्ट्रपती सहभागी झाले होते:
- १. कझाकस्तान
- २. किर्गिझस्तान
- ३. ताजिकिस्तान [Tajikistan]
- ४. तुर्कमेनिस्तान
- ५. उझबेकिस्तान [Uzbekistan]
३. महत्त्वाचे निर्णय: दर दोन वर्षांनी ही शिखर परिषद आयोजित करण्याचा निर्णय झाला आणि नवी दिल्ली येथे 'भारत-मध्य आशिया सचिवालय' (India-Central Asia Secretariat) स्थापन करण्यास सहमती दर्शवली गेली.

म्हणून दोन्ही विधाने (a व b) सत्य आहेत. पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (सुमन के. बेरी / Suman K. Bery) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (नीती आयोग उपाध्यक्ष नियुक्ती):
१. नियुक्ती: ज्येष्ठ अर्थतज्ज्ञ 'सुमन के. बेरी' (Suman K. Bery) यांनी १ मे २०२२ रोजी नीती आयोगाचे (NITI Aayog) तिसरे उपाध्यक्ष म्हणून पदभार स्वीकारला.
२. पूर्वसुरी: त्यांनी डॉ. राजीव कुमार यांची जागा घेतली (ज्यांनी ऑगस्ट २०१७ ते एप्रिल २०२२ दरम्यान उपाध्यक्षपद भूषवले होते). नीती आयोगाचे पहिले उपाध्यक्ष अरविंद पानगढिया (२०१५-२०१७) होते.
३. पार्श्वभूमी: सुमन बेरी यांनी यापूर्वी नॅशनल कौन्सिल ऑफ अप्लाइड इकॉनॉमिक रिसर्चचे (NCAER) महासंचालक आणि जागतिक बँकेचे वरिष्ठ अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम पाहिले आहे.
४. नीती आयोगाचे अध्यक्ष पदसिद्ध पंतप्रधान असतात, तर उपाध्यक्षांची नियुक्ती पंतप्रधानांकडून कॅबिनेट मंत्र्यांच्या दर्जासह केली जाते.

म्हणून मे २०२२ मध्ये नीती आयोगाचे उपाध्यक्ष सुमन के. बेरी बनले.

योग्य उत्तर पर्याय A (शून्य भेदभाव दिवस / Zero Discrimination Day) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (शून्य भेदभाव दिन २०२२):
१. दिवस व संस्था: संयुक्त राष्ट्र एड्स कार्यक्रम (UNAIDS) द्वारे दरवर्षी '१ मार्च' रोजी जगभरात 'शून्य भेदभाव दिवस' (Zero Discrimination Day) साजरा केला जातो.
२. २०२२ ची अधिकृत थीम: "Remove laws that harm, create laws that empower" (हानीकारक कायदे हटवा, सशक्त करणारे कायदे बनवा).
३. उद्देश: लिंग, जात, धर्म, आरोग्य स्थिती किंवा लैंगिक अभिमुखतेच्या आधारे नागरिकांवर अन्याय करणारे जुनाट व भेदभावपूर्ण कायदे रद्द करणे आणि प्रत्येकाच्या मानवी हक्कांचे रक्षण करणारे सक्षम कायदे तयार करणे.
४. इतर दिनांचे संदर्भ:
- १ डिसेंबर: जागतिक एड्स दिन.
- २० फेब्रुवारी: जागतिक सामाजिक न्याय दिन.

म्हणून ही थीम 'शून्य भेदभाव दिवस' या दिवसाची आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (डॉ. एस. सोमनाथ / Dr. S. Somanath) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (इस्रो अध्यक्ष नियुक्ती जानेवारी २०२२):
१. नियुक्ती: १२ जानेवारी २०२२ रोजी केंद्र सरकारने ज्येष्ठ रॉकेट शास्त्रज्ञ 'डॉ. एस. सोमनाथ' (Dr. Sreedhara Panicker Somanath) यांची इस्रोचे १० वे अध्यक्ष आणि अंतराळ विभागाचे (Department of Space) सचिव म्हणून नियुक्ती केली.
२. पूर्वसुरी: त्यांनी डॉ. के. सिवन (कार्यकाळ: २०१८ ते २०२२) यांची जागा घेतली.
३. योगदान: डॉ. सोमनाथ हे यापूर्वी विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्राचे (VSSC) संचालक होते आणि त्यांनी बाहुबली रॉकेट 'LVM3' (GSLV Mk-III) आणि 'SSLV' च्या रचनेत आणि विकासामध्ये प्रमुख भूमिका बजावली. त्यांच्याच अध्यक्षतेखाली २३ ऑगस्ट २०२३ रोजी भारताने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर 'चांद्रयान-३' उतरवून ऐतिहासिक जागतिक यश मिळवले.

म्हणून जानेवारी २०२२ मध्ये इस्रोचे अध्यक्ष म्हणून डॉ. एस. सोमनाथ यांची नियुक्ती झाली.

योग्य उत्तर पर्याय B (ऑपरेशन रेड रोझ / Operation Red Rose) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण ('ऑपरेशन रेड रोझ'):
१. पार्श्वभूमी: २०२० मध्ये पंजाबमध्ये विषारी आणि अवैध दारूमुळे घडलेल्या गंभीर घटनांनंतर उत्पादन शुल्क आणि कर विभागाने पंजाब पोलिसांच्या संयुक्त सहकार्याने 'ऑपरेशन रेड रोझ' (Operation Red Rose) सुरू केले.
२. उद्दिष्ट: अवैध दारूची निर्मिती (Illicit distillation), तस्करी, बनावट मद्यविक्री आणि आंतरराज्यीय मद्य तस्करी रोखणे.
३. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर: या मोहिमेत लपवून ठेवलेल्या भट्ट्या आणि साठे शोधण्यासाठी ड्रोन कॅमेरे, जीपीएस ट्रॅकिंग आणि गोपनीय माहिती संकलन प्रणालीचा व्यापक वापर करण्यात आला.

म्हणून पंजाबच्या उत्पादन शुल्क विभागाने 'ऑपरेशन रेड रोझ' सुरू केले होते.

योग्य उत्तर पर्याय C (1940) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (संविधानसभेची मागणी व ब्रिटिश मान्यता):
१. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने सर्वप्रथम १९३५ मध्ये अधिकृतपणे भारतीयांसाठी स्वतंत्र संविधानसभेची मागणी केली होती आणि १९३८ मध्ये पं. जवाहरलाल नेहरू यांनी प्रौढ मतदानाच्या आधारे निवडून आलेल्या संविधानसभेची घोषणा केली.
२. ब्रिटिश सरकारची तत्त्वतः मान्यता: दुसऱ्या महायुद्धात भारतीयांचे सहकार्य मिळवण्यासाठी तत्कालीन व्हाइसरॉय लॉर्ड लिनलिथगो यांनी ८ ऑगस्ट १९४० रोजी प्रसिद्ध 'ऑगस्ट ऑफर' (August Offer) जाहीर केली. या ऑगस्ट ऑफरमध्ये ब्रिटिश सरकारने पहिल्यांदाच भारतीयांची संविधानसभा बनवण्याची मागणी अधिकृतपणे 'तत्त्वतः मान्य' केली.
३. पुढील टप्पे: १९४२ च्या क्रिप्स मिशनने (Cripps Mission) युद्धानंतर पूर्णपणे भारतीयांची संविधानसभा स्थापन करण्याचे मान्य केले आणि शेवटी १९४६ च्या 'कॅबिनेट मिशन' (Cabinet Mission Plan) च्या शिफारशींनुसार प्रत्यक्षात संविधानसभेची स्थापना नोव्हेंबर १९४६ मध्ये झाली.

म्हणून इंग्रजांनी ही मागणी सर्वप्रथम १९४० मध्ये मान्य केली.

योग्य उत्तर पर्याय C (तीन / Three) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (लंडन येथील तीन गोलमेज परिषदा १९३०–१९३२):
सायमन कमिशनच्या अहवालावर आणि भारताच्या भावी घटनात्मक सुधारणांवर चर्चा करण्यासाठी ब्रिटिश पंतप्रधान रामसे मॅकडोनाल्ड यांच्या अध्यक्षतेखाली लंडन येथे एकूण 'तीन' गोलमेज परिषदा (Round Table Conferences) आयोजित करण्यात आल्या होत्या:
१. पहिली गोलमेज परिषद (१२ नोव्हेंबर १९३० ते १९ जानेवारी १९३१): काँग्रेसने सविनय कायदेभंग चळवळीमुळे या परिषदेवर बहिष्कार टाकला होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दलितांचे प्रतिनिधित्व केले.
२. दुसरी गोलमेज परिषद (७ सप्टेंबर १९३१ ते १ डिसेंबर १९३१): गांधी-आयर्विन करारानंतर (मार्च १९३१) महात्मा गांधी काँग्रेसचे एकमेव प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित राहिले. अल्पसंख्याकांच्या स्वतंत्र मतदारसंघांच्या मुद्द्यावर मतभेद झाल्याने ही परिषद निष्फळ ठरली.
३. तिसरी गोलमेज परिषद (१७ नोव्हेंबर १९३२ ते २४ डिसेंबर १९३२): यामध्ये काँग्रेस सहभागी झाली नाही. केवळ ४६ प्रतिनिधी उपस्थित होते.

या तिन्ही गोलमेज परिषदांच्या निष्कर्षांवरून ब्रिटिशांनी मार्च १९३३ मध्ये 'श्वेतपत्रिका' (White Paper) काढली, ज्यावर आधारित 'भारत सरकार कायदा १९३५' संमत झाला.

म्हणून एकूण 'तीन' गोलमेज परिषदा झाल्या.

योग्य उत्तर पर्याय B [(a), (b) आणि (c) फक्त] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (नारायण मेघाजी लोखंडे - जीवन व कार्य):
१. विधान (a) बरोबर: नारायण मेघाजी लोखंडे (१८४८–१८९७) हे महात्मा जोतीराव फुले यांच्या सत्यशोधक समाजाचे अत्यंत निष्ठावान कार्यकर्ते होते. भारतात कामगारांना संघटित करून त्यांच्या हक्कांसाठी लढा देणारे ते आद्य नेते असल्याने त्यांना 'भारतीय कामगार चळवळीचे जनक' (Father of Indian Labour Movement) मानले जाते.
२. विधान (b) बरोबर: त्यांनी १८८४ मध्ये मुंबईत कापड गिरणी कामगारांसाठी 'बॉम्बे मिलहँड्स असोसिएशन' (Bombay Mill-Hands Association) ही भारतातील पहिली कामगार संघटना स्थापन केली. त्यांनी कामगारांसाठी रविवारची साप्ताहिक सुट्टी, दुपारची अर्ध्या तासाची जेवणाची सुट्टी आणि कामाचे निश्चित तास मंजूर करून घेतले.
३. विधान (c) बरोबर: ब्रिटिश सरकारने १८९५ मध्ये त्यांच्या सामाजिक व कामगार सेवेचा गौरव म्हणून त्यांना 'रावबहादूर' (Rao Bahadur) हा किताब आणि 'जस्टिस ऑफ पीस' (J.P.) पदवी बहाल केली.
४. विधान (d) चुकीचे: 'महाराष्ट्र लेबर युनियन' नावाची संघटना लोखंडे यांनी स्थापन केली नव्हती.

म्हणून (a), (b) आणि (c) ही विधाने बरोबर आहेत. पर्याय B अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [(iv), (i), (ii), (iii)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (महाराष्ट्रातील व भारतातील सशस्त्र क्रांतिकारक चळवळ):
१. (a) रँड व आयर्स्टचा खून (२२ जून १८९७): पुण्यात प्लेगच्या नावाखाली महिला व जनतेवर अमानुष अत्याचार करणाऱ्या प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँड आणि लेफ्टनंट आयर्स्ट यांचा गणेशखिंडीत 'दामोदर, बाळकृष्ण व वासुदेव चाफेकर बंधूंनी' गोळ्या झाडून वध केला -> (iv).
२. (b) अभिनव भारत (१९०४): स्वातंत्र्यवीर 'विनायक दामोदर सावरकर' यांनी नाशिक येथे १८९९ मध्ये स्थापन केलेल्या 'मित्रमेळा' या गुप्त क्रांतिकारी संघटनेचे रूपांतर १९०४ मध्ये 'अभिनव भारत' (Abhinav Bharat) या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील क्रांतिकारी संघटनेत केले -> (i).
३. (c) न्यायाधीश जॅक्सनचा खून (२१ डिसेंबर १९०९): बाबाराव सावरकरांना काळ्या पाण्याची शिक्षा देणाऱ्या नाशिकचा कलेक्टर ए.एम.टी. जॅक्सन याचा नाशिकच्या विजयानंद नाट्यगृहात अभिनव भारतच्या तरुण क्रांतिकारक 'अनंत लक्ष्मण कान्हेरे' यांनी गोळ्या झाडून वध केला -> (ii).
४. (d) कर्झन वायलीचा खून (१ जुलै १९०९): लंडनमध्ये इंडिया हाऊसशी संबंधित क्रांतिकारक 'मदनलाल धिंग्रा' यांनी ब्रिटिश गुप्तहेर खात्याचा प्रमुख कर्नल विल्यम कर्झन वायली याचा गोळ्या झाडून वध केला -> (iii).

योग्य जुळणी क्रम: (a)-(iv), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iii).
म्हणून अचूक उत्तर पर्याय A आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (बाळशास्त्री जांभेकर / Balshastri Jambhekar) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (बाळशास्त्री जांभेकर - जीवन व कार्य):
१. बाळशास्त्री गंगाधरशास्त्री जांभेकर (१८१२–१८४६, जन्म: पोंभुर्ले, जि. रत्नागिरी):
- (a) व (c) मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक: त्यांनी ६ जानेवारी १८३२ रोजी मुंबईत 'दर्पण' (Darpan) हे मराठी व इंग्रजी भाषेतील पहिले वृत्तपत्र सुरू केले. म्हणूनच त्यांना 'मराठीतील पहिले पत्रकार' आणि 'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक' मानले जाते (६ जानेवारी हा दिवस महाराष्ट्रात 'पत्रकार दिन' म्हणून साजरा होतो). १८४० मध्ये त्यांनी 'दिग्दर्शन' हे पहिले मराठी मासिकही सुरू केले.
- (b) अक्कलकोटच्या युवराजांचे शिक्षक: १८४४ मध्ये अक्कलकोट संस्थानाचे अल्पवयीन राजे मालोजीराव यांच्या शिक्षणासाठी ब्रिटिश सरकारने बाळशास्त्रींची शिक्षक/ट्यूटर म्हणून नेमणूक केली होती.
- (d) कुलाबा वेधशाळेचे संचालक: १८४२ मध्ये मुंबईच्या कुलाबा चुंबकीय आणि हवामान वेधशाळेचे (Colaba Observatory) हंगामी संचालक/पर्यवेक्षक म्हणून नेमणूक होणारे ते पहिले भारतीय होते.
- ते मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये प्राध्यापक (असिस्टंट प्रोफेसर) म्हणून काम करणारे पहिले भारतीय विद्वान होते.

म्हणून अचूक उत्तर बाळशास्त्री जांभेकर आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (लखनौ अधिवेशन / Lucknow Session, 1916) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (काँग्रेसचे लखनौ अधिवेशन १९१६ - ऐतिहासिक ऐक्य):
१. फूट (१९०७): १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात (अध्यक्ष: रासविहारी घोष) अध्यक्षपदाच्या निवडीवरून आणि बहिष्कार/स्वदेशीच्या ठरावावरून काँग्रेसमध्ये मवाळ (Moderates) आणि जहाल (Extremists) असे दोन गट पडून ऐतिहासिक फूट पडली होती.
२. पुनर्मीलन (१९१६): डिसेंबर १९१६ मध्ये उत्तर प्रदेशातील 'लखनौ' येथे भरलेल्या काँग्रेसच्या ३१ व्या अधिवेशनात (अध्यक्ष: अंबिका चरण मुजुमदार) हे दोन्ही गट तब्बल ९ वर्षांनंतर पुन्हा एकत्र आले.
३. ऐक्याचे शिल्पकार: लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आणि ॲनी बेझंट यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे मवाळ नेते (विशेषतः फिरोजशाह मेहता आणि गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या निधनानंतर) आणि जहाल नेत्यांचे मनोमिलन झाले.
४. लखनौ करार (Lucknow Pact): याच अधिवेशनात काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात ऐतिहासिक 'लखनौ करार' झाला, ज्यामध्ये काँग्रेसने स्वतंत्र मतदारसंघांचे तत्त्व मान्य केले.

म्हणून दोन गट पुन्हा एकत्र येणारे अधिवेशन 'लखनौ अधिवेशन' होते.

योग्य उत्तर पर्याय B (पंडीत जवाहरलाल नेहरू / Pandit Jawaharlal Nehru) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (अखिल बंगाल विद्यार्थी परिषद १९२८):
१. आयोजन: २२ सप्टेंबर १९२८ रोजी कलकत्ता (कोलकाता) येथील श्रद्धानंद पार्क येथे 'पहिल्या अखिल बंगाल विद्यार्थी परिषदे'चे (First All Bengal Students' Conference) आयोजन करण्यात आले होते.
२. आयोजक: या परिषदेचे मुख्य संयोजक आणि स्वागत समितीचे नेते नेताजी 'सुभाषचंद्र बोस' होते.
३. अध्यक्षपद: या परिषदेचे अध्यक्षस्थान भूषवण्यासाठी राष्ट्रीय स्तरावरील तरुण व प्रखर नेते 'पंडित जवाहरलाल नेहरू' यांना निमंत्रित करण्यात आले होते आणि ते या परिषदेचे अध्यक्ष होते.
४. महत्त्व: या परिषदेत पं. नेहरूंनी भारतातील तरुणांना संपूर्ण स्वातंत्र्याचे (Purna Swaraj) ध्येय बाळगण्याचे आणि आंतरराष्ट्रीय समाजवादाचा अंगीकार करण्याचे आवाहन केले होते. या परिषदेने स्वातंत्र्यलढ्यात भारतीय विद्यार्थी चळवळीला संघटित रूप दिले.

म्हणून १९२८ च्या पहिल्या अखिल बंगाल विद्यार्थी परिषदेचे अध्यक्ष पंडित जवाहरलाल नेहरू होते.

योग्य उत्तर पर्याय D (महर्षी धोंडो केशव कर्वे / Maharshi Dhondo Keshav Karve) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (महर्षी कर्वे - विधवा पुनर्विवाह आदर्श):
१. महर्षी धोंडो केशव कर्वे (१८५८–१९६२): त्यांनी केवळ विधवा पुनर्विवाहाचा प्रचार केला नाही, तर स्वतः प्रत्यक्ष कृती करून समाजासमोर आदर्श ठेवला.
२. विवाह: १८९१ मध्ये त्यांच्या पहिल्या पत्नीचे निधन झाल्यानंतर, ११ मार्च १८९३ रोजी त्यांनी पंडिता रमाबाईंच्या 'शारदा सदन'मध्ये शिकणाऱ्या 'गोदुबाई' (बालविधवा, ज्यांचे नाव नंतर 'आनंदीबाई / बाया कर्वे' ठेवले) या विधवेशी पुनर्विवाह केला. गोदुबाई या कर्वे यांचे मित्र नरहर बाळकृष्ण जोशी यांच्या विधवा भगिनी होत्या.
३. सामाजिक बहिष्कार: या विधवा विवाहामुळे पुण्यातील सनातनी समाजाने त्यांच्यावर आणि त्यांच्या कुटुंबावर कठोर सामाजिक बहिष्कार टाकला होता; परंतु त्यांनी डगमगून न जाता आयुष्यभर विधवांचे पुनर्वसन, अनाथ बालिकाश्रम (हिंगणे) आणि महिला शिक्षणासाठी (१९१६ चे भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ - SNDT) आपले जीवन समर्पित केले.
४. गौरव: त्यांच्या या शतकी समाजकार्याबद्दल भारत सरकारने १९५८ मध्ये त्यांच्या १०० व्या वाढदिवशी त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' प्रदान केला.

म्हणून विधवेशी विवाह करणारे समाजसुधारक महर्षी धोंडो केशव कर्वे आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A [(a) आणि (b) फक्त] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (ब्रिटिश काळातील अनुद्योगीकरण - De-industrialisation):
१. संकल्पना: 'अनुद्योगीकरण' (De-industrialisation) म्हणजे देशातील पारंपरिक उत्पादन उद्योग, कारागिरी आणि कारखानदारी नष्ट होऊन लोकांचे शेतीवरील अवलंबित्व अनिर्बंध वाढण्याची प्रक्रिया.
२. कारणे व स्वरूप:
- (a) हस्तोद्योगांचा ऱ्हास: ब्रिटिशांच्या एकतर्फी खुल्या व्यापार धोरणामुळे (One-way free trade) ब्रिटनच्या मँचेस्टर आणि लँकेशायरमधील यंत्रांवर तयार झालेले स्वस्त कापड भारतात आले, ज्यामुळे भारतातील जगप्रसिद्ध हातमाग आणि हस्तोद्योग पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले.
- (b) कुटिरोद्योगांचा ऱ्हास: खेड्यापाड्यातील पारंपरिक बलुतेदार, लोहार, कुंभार, विणकर यांचे कुटिरोद्योग बंद पडले.
३. दुष्परिणाम: लाखो बेरोजगार विणकर व कारागिरांना उदरनिर्वाहासाठी शेतीकडे वळावे लागले, ज्यामुळे शेतीवर प्रचंड ताण वाढला (Overcrowding of agriculture). यामुळे ग्रामीण व्यवस्थेत कोणतीही सुधारणा झाली नाही, उलट तीव्र दारिद्र्य आणि वारंवार दुष्काळ पडले.

म्हणून अनुद्योगीकरण म्हणजे हस्तोद्योग आणि कुटिरोद्योगांचा ऱ्हास होय. पर्याय A अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B [(ii), (i), (iv), (iii)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (१८५७ चा उठाव - महाराष्ट्र व सीमावर्ती भागातील उठाव केंद्रे व नेते):
१. (a) कोल्हापूर (Kolhapur): छत्रपतींचे धाकटे बंधू 'चिमासाहेब' (Chimasaheb) यांनी कोल्हापुरातील २७ व्या नेटिव्ह इन्फंट्रीच्या सैनिकांना हाताशी धरून ब्रिटिशांविरुद्ध उठावाची योजना आखली आणि नेतृत्व केले -> (ii).
२. (b) जमखंडी (Jamkhandi): जमखंडी संस्थानाचे राजे 'अप्पासाहेब पटवर्धन' (Appasaheb Patwardhan) यांनी १८५७ च्या उठावात ब्रिटिशांविरुद्ध शस्त्रे गोळा केली आणि कट रचला -> (i).
३. (c) औरंगाबाद (Aurangabad): औरंगाबाद छावणीतील हैदराबाद कंटिंजन्टच्या पहिल्या घोडदळ सैनिकांनी उठाव केला, ज्याचे नेतृत्व 'फिदा अली' (Phida Ali) आणि मीर फिदा अली यांनी केले; त्यांना ब्रिटिशांनी नंतर फाशी दिली -> (iv).
४. (d) नरगुंद (Nargund): नरगुंदचे राजे 'भास्करराव भावे' उर्फ 'बाबासाहेब भावे' (Babasaheb Bhave) यांनी दत्तक वारस नामंजूर केल्यामुळे ब्रिटिशांविरुद्ध १८५८ मध्ये सशस्त्र उठाव केला आणि ब्रिटिश अधिकारी मॅनसनचा वध केला -> (iii).

योग्य जुळणी: (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii).
म्हणून अचूक पर्याय B आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (आनंदीबाई जोशी / Anandibai Joshi) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (डॉ. आनंदीबाई जोशी - भारताच्या पहिल्या महिला डॉक्टर):
१. जीवन व ऐतिहासिक यश: डॉ. आनंदीबाई गोपाळराव जोशी (३१ मार्च १८६५ ते २६ फेब्रुवारी १८८७, जन्म: कल्याण, महाराष्ट्र) या परदेशात (अमेरिकेत) जाऊन ॲलोपॅथी वैद्यकशास्त्राची पदवी मिळवणाऱ्या 'पहिल्या भारतीय महिला' ठरल्या.
२. पदवी: वयाच्या अवघ्या १४ व्या वर्षी वैद्यकीय उपचारांअभावी आपल्या १० दिवसांच्या नवजात बाळाचा मृत्यू झाल्याने त्यांनी डॉक्टर होण्याचा निश्चय केला. पती गोपाळराव जोशी यांच्या खंबीर पाठिंब्याने त्या अमेरिकेला गेल्या आणि ११ मार्च १८८६ रोजी पेनसिल्व्हेनियाच्या वुमन्स मेडिकल कॉलेजमधून (Woman's Medical College of Pennsylvania, Philadelphia) त्यांनी एम.डी. (Doctor of Medicine) पदवी संपादन केली.
३. त्यांचा प्रबंध 'Obstetrics among the Aryan Hindoos' (आर्यन हिंदू लोकांमधील प्रसूतीशास्त्र) या विषयावर होता.
४. भारतात परतल्यानंतर कोल्हापूर संस्थानाच्या अल्बर्ट एडवर्ड छत्रपती प्रमिलाराजे रुग्णालयाच्या (CPR) महिला कक्षाच्या प्रमुखपदी त्यांची नेमणूक झाली; परंतु क्षयरोगामुळे (Tuberculosis) वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी (१८६७) त्यांचे अकाली निधन झाले.

म्हणून अमेरिकेतून वैद्यकीय पदवी मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला आनंदीबाई जोशी आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D (वरील सर्व बरोबर / All the above correct) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (असहकार चळवळ व महात्मा गांधींचा विधायक कार्यक्रम):
१. असहकार चळवळ (१९२०–१९२२): नागपूर काँग्रेस अधिवेशनात (डिसेंबर १९२०) असहकाराच्या ठरावाला अंतिम मंजुरी देण्यात आली. या आंदोलनाला दोन मुख्य पैलू होते - निषेधात्मक (Negative/Boycott) आणि रचनात्मक/विधायक (Positive/Constructive Programme).
२. महात्मा गांधीजींनी चळवळीसोबत हाती घेतलेला विधायक कार्यक्रम:
- (a) स्वदेशीचा प्रसार: चरखा आणि खादीचा प्रसार करणे, परदेशी कापडावर बहिष्कार टाकणे आणि घरोघरी हातमागाचे उत्पादन वाढवणे.
- (b) हिंदू-मुस्लिम ऐक्य: खिलाफत चळवळीला पाठिंबा देऊन दोन्ही धर्मांच्या लोकांमध्ये एकात्मता प्रस्थापित करणे.
- (c) मद्यपान बंदी: दारूची दुकाने आणि मादक पदार्थांच्या दुकानांसमोर निदर्शने (Picketing) करून व्यसनमुक्तीचा प्रचार करणे.
- (d) अस्पृश्यता निवारण: अस्पृश्यता हा हिंदू धर्मावरील कलंक मानून राष्ट्रीय शाळांमध्ये सर्व जातींच्या मुलांना एकत्र शिक्षण देणे.

हे सर्व कार्यक्रम गांधीजींच्या असहकार आंदोलनाचे अविभाज्य अंग होते.
म्हणून 'वरील सर्व बरोबर' (पर्याय D) अचूक उत्तर आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (डेक्कन सभा / Deccan Sabha) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (डेक्कन सभेची स्थापना व राजकीय शिक्षणाचा उद्देश):
१. स्थापना: ४ नोव्हेंबर १८९६ रोजी पुणे येथे न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांच्या प्रेरणेने नामदार 'गोपाळ कृष्ण गोखले' यांनी 'डेक्कन सभा' (Deccan Sabha) या राजकीय संस्थेची स्थापना केली.
२. पार्श्वभूमी: १८९५ च्या सुमारास 'पुणे सार्वजनिक सभे'वर लोकमान्य टिळक यांच्या जहाल विचारांच्या गटाचे वर्चस्व निर्माण झाल्यानंतर, मवाळ विचारसरणीचे रानडे व गोखले सार्वजनिक सभेतून बाहेर पडले आणि त्यांनी स्वतंत्र डेक्कन सभेची स्थापना केली.
३. अधिकृत जाहीरनामा व उद्देश: डेक्कन सभेच्या जाहीरनाम्यात स्पष्टपणे नमूद केले होते की, संस्थेचा मुख्य उद्देश "महाराष्ट्रातील सामान्य जनतेला सनदशीर व घटनात्मक मार्गांनी राजकीय शिक्षण देणे" (To impart political education to the people) आणि राज्यकर्त्यांपुढे उदारमतवादी विचार मांडणे हा आहे.
४. गोपाळ कृष्ण गोखले हे या सभेचे पहिले मानद चिटणीस (Secretary) होते.

म्हणून अचूक उत्तर पर्याय A (डेक्कन सभा) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (सुपे / Supe) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (दख्खनचे शेतकऱ्यांचे दंगे १८७५ - सुपे येथील पहिला उठाव):
१. तारीख व ठिकाण: १२ मे १८७५ रोजी पुणे जिल्ह्यातील तत्कालीन भीमथडी (सध्याच्या बारामती) तालुक्यातील 'सुपे' (Supe) या व्यापारी बाजारपेठेच्या गावात शेतकऱ्यांचा पहिला सशस्त्र उठाव झाला.
२. उठावाचे कारण: ब्रिटिश सरकारने शेतसाऱ्यात केलेली प्रचंड वाढ आणि दुष्काळात मारवाडी व गुजराती सावकारांनी शेतकऱ्यांना दिलेले अत्यंत जाचक व फसवणुकीचे कर्ज. सावकारांनी शेतकऱ्यांच्या जमिनी, घरे आणि गुरेढोरे लिलावात काढून जप्त करण्यास सुरुवात केली होती.
३. उठावाचे स्वरूप: सुपे गावातील संतप्त शेतकऱ्यांनी सावकारांच्या घरावर व दुकानांवर हल्ला चढवला. त्यांनी सावकारांना मारहाण न करता त्यांच्याकडील सर्व कर्जरोखे, प्रतिज्ञापत्रे, खतावण्या आणि सावकारी दस्तऐवज (Bonds and Accounts) रस्त्यावर आणून सार्वजनिकपणे जाळून भस्मसात केले.
४. परिणाम: सुप्यापासून सुरू झालेला हा उठाव पुणे आणि अहमदनगर जिल्ह्यातील ३० हून अधिक गावांमध्ये पसरला. यानंतर ब्रिटिश सरकारने 'डेक्कन रायट्स कमिशन' (Deccan Riots Commission) नेमले आणि १८७९ मध्ये शेतकऱ्यांच्या संरक्षणासाठी 'दख्खन शेतकरी सहाय्य कायदा' (Deccan Agriculturists' Relief Act, 1879) संमत केला.

म्हणून १२ मे १८७५ रोजी पहिला उठाव 'सुपे' येथे झाला.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a), (b) आणि (c) फक्त] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (भारत सेवक समाज - Servants of India Society):
१. स्थापना: १२ जून १९०५ रोजी नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी पुणे येथे 'भारत सेवक समाज' (Servants of India Society) ची स्थापना केली. देशसेवेसाठी आपले संपूर्ण जीवन समर्पित करणारे निष्ठावान, सुशिक्षित आणि चारित्र्यसंपन्न प्रचारक तयार करणे हे याचे उद्दिष्ट होते.
२. या संस्थेने घडवलेले प्रमुख नेते व कार्यकर्ते:
- (a) व्ही. एस. श्रीनिवास शास्त्री: गोखले यांचे पट्टशिष्य आणि १९१५ मध्ये गोखलेंच्या मृत्यूनंतर भारत सेवक समाजाचे दुसरे अध्यक्ष बनले.
- (b) पंडित हृदयनाथ कुंझरु (ज्येष्ठ घटनातज्ज्ञ व नेते) आणि अमृतलाल विठ्ठलदास ठक्कर (ठक्करबाप्पा - आदिवासी व अस्पृश्यांच्या कल्याणासाठी आयुष्य वेचलेले थोर सेवक).
- (c) नारायण मल्हार (ना. म.) जोशी (भारतीय कामगार चळवळीचे नेते व ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेसचे संस्थापक) आणि काकासाहेब लिमये.
३. पर्याय (d) चुकीचा का आहे?:
- विष्णुशास्त्री चिपळूणकर (१८५०–१८८२) यांचा मृत्यू भारत सेवक समाजाच्या स्थापनेच्या २३ वर्षे आधी झाला होता. केशवराव बागडे हे ब्राह्मणेतर चळवळीतील कार्यकर्ते होते.

म्हणून भारत सेवक समाजाने (a), (b) आणि (c) मधील व्यक्तींचे कार्य घडवले. पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (डेक्कन रायटस कमिशन / Deccan Riots Commission) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (डेक्कन रायट्स कमिशन १८७५):
१. पार्श्वभूमी: १८७५ मध्ये सुपे (पुणे) आणि अहमदनगर जिल्ह्यात शेतकऱ्यांनी सावकारशाही आणि जाचक शेतसाऱ्याविरुद्ध प्रचंड दंगे (दख्खनचे दंगे) केले.
२. कमिशनची स्थापना: या शेतकरी असंतोषाची सर्वंकष चौकशी करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारच्या मुंबई प्रांतीय प्रशासनाने जून १८७५ मध्ये 'डेक्कन रायट्स कमिशन' (Deccan Riots Commission / दख्खन दंगल आयोग) ची नियुक्ती केली.
३. अहवाल व शिफारशी: आयोगाने १८७८ मध्ये आपला प्रसिद्ध अहवाल ब्रिटिश संसदेला सादर केला. या अहवालात त्यांनी स्पष्ट केले की शेतकऱ्यांच्या असंतोषाचे मूळ कारण सावकारांचे अवाजवी व्याज, फसवणूक आणि ब्रिटिशांची कडक शेतसारा वसुली हे आहे.
४. परिणाम: या कमिशनच्या शिफारशींवरून १८७९ मध्ये 'डेक्कन ॲग्रिकल्चरिस्ट्स रिलीफ ॲक्ट' (दख्खन शेतकरी सहाय्य कायदा, १८७९) मंजूर करण्यात आला, ज्याने सावकारांकडून शेतकऱ्यांच्या जमिनी जप्त करण्यास आणि शेतकऱ्यांना कर्जापोटी अटक करण्यास निर्बंध घातले.

म्हणून मुंबई सरकारने 'डेक्कन रायट्स कमिशन' नियुक्त केले होते.

योग्य उत्तर पर्याय C (सयाजीराव गायकवाड / Sayajirao Gaikwad III) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषद, मुंबई १९१८):
१. आयोजन: २३ ते २५ मार्च १९१८ दरम्यान मुंबईतील परळ येथील दामोदर ठाकरसी हॉलमध्ये 'अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषद' (All India Depressed Classes Conference) भरवण्यात आली होती.
२. आयोजक: महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन'ने या ऐतिहासिक परिषदेचे आयोजन केले होते.
३. अध्यक्षपद: बडोदा संस्थानाचे पुरोगामी राजे 'महाराजा सयाजीराव गायकवाड (तिसरे)' यांनी या परिषदेचे अध्यक्षस्थान भूषवले होते.
४. परिषदेचे ऐतिहासिक महत्त्व: या परिषदेला लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल, विठ्ठलभाई पटेल, जयकर, बॅ. मुकुंदराव जयकर आदी राष्ट्रीय नेते उपस्थित होते. याच परिषदेच्या मंचावरून लोकमान्य टिळकांनी ऐतिहासिक उद्गार काढले होते: "जर देवाने अस्पृश्यता सहन केली, तर मी त्याला देव मानणार नाही!"
५. परिषदेत अस्पृश्यता निवारणाचा जाहीरनामा प्रसिद्ध करण्यात आला.

म्हणून १९१८ च्या या परिषदेचे अध्यक्ष महाराज सयाजीराव गायकवाड होते.

योग्य उत्तर पर्याय C (विधान ३ बरोबर) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (रेपो दर - Repo Rate संकल्पना):
१. पूर्ण नाव व व्याख्या: रेपो दर म्हणजे 'री-परचेस ऑप्शन रेट' (Repurchase Option Rate). ज्या व्याजदराने देशाची मध्यवर्ती बँक म्हणजे 'भारतीय रिझर्व्ह बँक' (RBI) देशातील व्यापारी बँकांना त्यांच्या अल्पकालीन निधीच्या गरजेसाठी सरकारी रोख्यांच्या तारणावर (Collateral) कर्ज देते, त्या दराला 'रेपो दर' म्हणतात.
२. मौद्रिक धोरणातील कार्य:
- भाववाढ (Inflation) नियंत्रणात आणण्यासाठी आरबीआय रेपो दर वाढवते. रेपो दर वाढल्याने बँकांसाठी कर्ज महाग होते आणि बाजारातील चलन पुरवठा घटतो.
- आर्थिक मंदीच्या काळात अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी आरबीआय रेपो दर कमी करते.
३. इतर दरांची व्याख्या:
- रिव्हर्स रेपो दर: ज्या दराने व्यापारी बँका आपले अतिरिक्त पैसे आरबीआयकडे जमा करून व्याज मिळवतात.
- बँक दर: आरबीआय दीर्घ मुदतीसाठी कोणत्याही तारणाशिवाय ज्या दराने कर्ज देते तो दर.

म्हणून विधान ३ (रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया व्यापारी बँकांना कर्ज देते) हे रेपो दराचे अचूक स्पष्टीकरण आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D [(d) फक्त / only (d)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (लोकसंख्या विस्फोटाची कारणे व परिणाम):
१. लोकसंख्या विस्फोटाची प्रमुख कारणे (Causes of High Birth Rate):
- (a) निरक्षरता: कुटुंब नियोजनाच्या साधनांविषयी अज्ञानामुळे जन्मदर वाढतो.
- (b) विवाहाची सार्वत्रिकता व बालविवाह: भारतात विवाह हा धार्मिक संस्कार मानून सर्वांना बंधनकारक मानला गेला आहे, तसेच कमी वयात विवाह झाल्याने पुनरुत्पादन काळ वाढतो.
- (c) एकत्र कुटुंब पद्धती: मुलांच्या संगोपनाची जबाबदारी संपूर्ण कुटुंबावर विभागली जात असल्याने अधिक मुलांना जन्म देण्यास प्रोत्साहन मिळते.
- याशिवाय अंधश्रद्धा, वंशाला दिवा हवा ही भावना, दारिद्र्य ही अन्य कारणे आहेत.
२. राहणीमानातील सुधारणा (Upliftment in Life Style) हे कारण का नाही?:
- जेव्हा लोकांचे राहणीमान उंचावते आणि आर्थिक विकास होतो, तेव्हा शिक्षणाचा प्रसार होतो, मुलांचे संगोपन खर्चिक बनते आणि लोक 'लहान कुटुंब सुखी कुटुंब' या तत्त्वाकडे वळतात. परिणामी जन्मदर घटतो.
- त्यामुळे राहणीमानातील सुधारणा हे लोकसंख्या नियंत्रणाचे कारण आहे, लोकसंख्या विस्फोटाचे नाही.

म्हणून (d) हे लोकसंख्या विस्फोटाचे कारण नाही. पर्याय D अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (जुलै 5, 2004 / July 5, 2004) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (एफआरबीएम कायदा २००३ - अंमलबजावणी तारीख):
१. पूर्ण नाव: 'वित्तीय जबाबदारी आणि अंदाजपत्रक व्यवस्थापन कायदा, २००३' (Fiscal Responsibility and Budget Management Act, 2003 - FRBM Act).
२. पार्श्वभूमी: देशातील वाढती वित्तीय तूट (Fiscal Deficit) आणि महसुली तूट (Revenue Deficit) आटोक्यात आणून वित्तीय शिस्त निर्माण करण्यासाठी हा कायदा संसदेने ऑगस्ट २००३ मध्ये मंजूर केला आणि २६ ऑगस्ट २००३ रोजी राष्ट्रपतींची संमती मिळाली.
३. लागू होण्याची तारीख (Commencement Date): केंद्र सरकारने ५ जुलै २००४ रोजी राजपत्रात अधिकृत अधिसूचना काढून हा कायदा आणि त्याखालील एफआरबीएम नियम देशभरात '५ जुलै २००४' पासून अधिकृतपणे लागू (Brought into effect) केले.
४. मुख्य तरतुदी: दरवर्षी महसुली तूट जीडीपीच्या ०.५% ने कमी करत २००८-०९ पर्यंत शून्य करणे आणि राजकोषीय तूट ३% वर आणणे.

म्हणून एफआरबीएम कायदा ५ जुलै २००४ पासून लागू करण्यात आला.

योग्य उत्तर पर्याय C (₹ 50 कोटी / ₹ 50 crore) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (बँकांचे पहिले राष्ट्रीयकरण १९६९):
१. राष्ट्रीयकरणाची तारीख: १९ जुलै १९६९ रोजी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी बँकिंग कंपन्या (उपक्रमांचे संपादन व हस्तांतरण) वटहुकूम काढून देशातील १४ आघाडीच्या खाजगी व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयकरण केले.
२. ठेवींचा निकष (Deposit Threshold): ज्या खाजगी व्यापारी बँकांकडे सार्वजनिक ठेवींचे एकूण मूल्य '₹ ५० कोटी किंवा त्याहून अधिक' (₹ 50 crore or more) होते, त्या सर्व १४ बँकांचे राष्ट्रीयकरण करण्यात आले.
३. या १४ बँकांमध्ये सेंट्रल बँक ऑफ इंडिया, बँक ऑफ इंडिया, पंजाब नॅशनल बँक, बँक ऑफ बडोदा, युनायटेड कमर्शियल बँक (यूको), कॅनरा बँक, देना बँक, सिंडिकेट बँक, युनियन बँक ऑफ इंडिया, अलाहाबाद बँक, इंडियन बँक, बँक ऑफ महाराष्ट्र, इंडियन ओव्हरसीज बँक आणि युनायटेड बँक ऑफ इंडिया यांचा समावेश होता.
४. दुसऱ्या टप्प्यातील राष्ट्रीयकरण: १५ एप्रिल १९८० रोजी ₹ २०० कोटी किंवा अधिक ठेवी असणाऱ्या आणखी ६ खाजगी व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयकरण करण्यात आले.

म्हणून १९ जुलै १९६९ रोजी ५० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त ठेवी असणाऱ्या बँका राष्ट्रीयीकृत झाल्या.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a), (b) आणि (c)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (सार्वजनिक आयव्यय - व्याप्ती व प्रमुख विभाग):
अर्थशास्त्रात 'सार्वजनिक आयव्यय' (Public Finance / सार्वजनिक वित्त) म्हणजे शासनाचे उत्पन्न, खर्च, कर्ज आणि वित्तीय धोरण यांचा अभ्यास. अर्थशास्त्रज्ञांच्या मते (उदा. डॉ. डाल्टन, फिंडले शिराज) सार्वजनिक आयव्ययाचे मुख्य विभाग खालीलप्रमाणे आहेत:
१. (a) सार्वजनिक खर्च (Public Expenditure): देशाच्या संरक्षणासाठी, पायाभूत सुविधांसाठी व कल्याणासाठी शासनाने केलेला खर्च.
२. (b) सार्वजनिक उत्पन्न / महसूल (Public Revenue): कर (प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष) आणि करेतर मार्गांनी शासनाला मिळणारे उत्पन्न.
३. (c) सार्वजनिक कर्ज (Public Debt): तुटीच्या काळात देशांतर्गत व बाह्य स्त्रोतांकडून शासनाने घेतलेले कर्ज व त्याचे व्यवस्थापन.
४. वित्तीय प्रशासन (Financial Administration): अंदाजपत्रक तयार करणे व तपासणी.
५. 'सार्वजनिक स्वास्थ्य' (Public Health - d) हा सार्वजनिक कल्याणाचा एक सेवाविषयक घटक आहे, तो सार्वजनिक वित्ताचा (आयव्ययाचा) स्वतंत्र सैद्धांतिक विभाग नाही.

म्हणून (a), (b) आणि (c) हे सार्वजनिक आयव्ययाचे विभाग आहेत. पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B [फक्त (c) असत्य आहे] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (जनगणना २०११ - वस्तुनिष्ठ आकडेवारी):
१. विधान (a) सत्य आहे: २०११ च्या जनगणनेनुसार भारताची लोकसंख्या घनता (Population Density) प्रति चौरस किलोमीटर '३८२' इतकी नोंदवली गेली (२००१ मध्ये ती ३२५ होती).
२. विधान (b) सत्य आहे: २०११ च्या जनगणनेनुसार देशाचा एकूण साक्षरता दर '७३.०%' (अंतिम आकडेवारीनुसार ७३.०% / तात्पुरती आकडेवारी ७४.०४%) होता.
३. विधान (c) असत्य (चुकीचे) आहे:
- भारतात लिंगगुणोत्तर (Sex Ratio) 'महिलांसाठी नेहमी अनुकूल' राहिलेले नाही; उलट ते स्वातंत्र्यापूर्वीपासूनच सातत्याने प्रतिकूल (Unfavourable to females - दर हजारी पुरुषांमागे स्त्रियांचे प्रमाण कमी) राहिले आहे.
- १९०१ मध्ये भारतात लिंगगुणोत्तर ९७२ होते, जे घटत घटत १९९१ मध्ये ९२७ पर्यंत घसरले, आणि २०११ मध्ये ते ९४३ झाले. कोणत्याही जनगणनेत भारतात महिलांचे प्रमाण पुरुषांपेक्षा जास्त (अनुकूल) नव्हते.

प्रश्नात 'असत्य विधान' विचारले आहे, म्हणून केवळ विधान (c) असत्य आहे.
म्हणून अचूक उत्तर पर्याय B आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (नोव्हेंबर, 1965 / November, 1965) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (पतपुरवठा प्राधिकृत योजना - Credit Authorisation Scheme):
१. सुरुवात: 'पतपुरवठा प्राधिकृत योजना' (Credit Authorisation Scheme - CAS) ही 'नोव्हेंबर १९६५' मध्ये भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे तत्कालीन गव्हर्नर पी. सी. भट्टाचार्य यांच्या कार्यकाळात सुरू करण्यात आली.
२. उद्देश व कार्यपद्धती:
- हा रिझर्व्ह बँकेच्या गुणात्मक / निवडक पत नियंत्रणाचा (Qualitative/Selective Credit Control) एक भाग होता.
- या योजनेनुसार, व्यापारी बँकांनी कोणत्याही एका मोठ्या कर्जदाराला १ कोटी रुपये किंवा त्यापेक्षा जास्त रकमेचे कर्ज मंजूर करण्यापूर्वी रिझर्व्ह बँकेची पूर्वपरवानगी (Prior Authorisation) घेणे बंधनकारक करण्यात आले होते.
- मोठ्या उद्योगपतींना अनावश्यक बँक कर्जाचा साठा करून मालाची साठेबाजी करण्यापासून रोखणे आणि बँकांचे कर्ज राष्ट्रीय प्राधान्यक्रमांनुसार वितरित करणे हा यामागील मुख्य हेतू होता.
३. पुढे १९८८ मध्ये ही योजना शिथिल करून रद्द करण्यात आली.

म्हणून ही योजना नोव्हेंबर १९६५ मध्ये सुरू झाली होती.

योग्य उत्तर पर्याय A (अपुरी बचत / Inadequate saving) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतीय नाणे बाजारातील निधीची कमतरता):
१. नाणेबाजार (Money Market): हा एका वर्षापेक्षा कमी मुदतीसाठी अल्पकालीन कर्ज देणारा आणि घेणारा वित्तीय बाजार आहे.
२. निधीच्या कमतरतेचे मूलभूत कारण:
- भारतीय नाणेबाजारात नेहमीच निधीचा तुटवडा जाणवतो, याचे सर्वात मूलभूत आणि मूळ कारण देशातील 'अपुरी बचत' (Inadequate Saving) हे आहे.
- भारतातील दरडोई उत्पन्न कमी असल्याने लोकांची उपभोग प्रवृत्ती जास्त आणि बचतीचे प्रमाण कमी असते. यामुळे बँका व वित्तीय संस्थांकडे अल्पकालीन गुंतवणुकीसाठी पुरेशी तरलता उपलब्ध होत नाही.
३. इतर पर्याय हे उप-घटक आहेत; परंतु निधीची कमतरता निर्माण होण्याचे मूळ कारण हे बचतीची अपुरी पातळी हेच आहे.

म्हणून अचूक उत्तर 'अपुरी बचत' (पर्याय A) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C [फक्त (a), (b), (c)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (राज्य शासनाची भांडवली प्राप्ती विरुद्ध महसुली प्राप्ती):
१. भांडवली प्राप्ती (Capital Receipts): ज्या जमा रकमा शासनावर नवीन दायित्व (Liability/कर्ज) निर्माण करतात किंवा शासनाची मालमत्ता कमी करतात, त्यांना भांडवली प्राप्ती म्हणतात. यामध्ये खालील घटकांचा समावेश होतो:
- (a) बाजारी कर्जे (Market Loans): राज्य सरकारने रोखे विकून बाजारातून उभारलेले अंतर्गत कर्ज.
- (b) केंद्र सरकारकडून उचल / कर्जे (Borrowing from Central Government).
- (c) अल्पबचत आणि भविष्य निर्वाह निधी योगदान (Public Account - Provident Funds and Small Savings): ही लोकांची देणी असल्याने शासनाचे दायित्व असते.
२. घटक (d) महसुली प्राप्ती आहे:
- 'केंद्र सरकारकडून जीएसटीचा वाटा' (State's share in central GST/taxes) हा शासनाचा 'कर महसूल' (Tax Revenue) असून ती 'महसुली प्राप्ती' (Revenue Receipt) असते, भांडवली प्राप्ती नसते.

म्हणून भांडवली प्राप्तीत फक्त (a), (b) आणि (c) चा समावेश होतो. पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (वाढता / Increasing) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (सार्वजनिक खर्चाची प्रवृत्ती - वाग्नरचा नियम):
१. वाग्नरचा वाढत्या राज्य कार्याचा सिद्धांत (Wagner's Law of Increasing State Activity):
- जर्मन अर्थशास्त्रज्ञ ॲडॉल्फ वाग्नर (Adolph Wagner) यांनी मांडलेल्या सिद्धांतानुसार, जसजसा देशाचा आर्थिक विकास होतो, तसतशी शासनाच्या कार्यांची व्याप्ती आणि जबाबदाऱ्या विस्तारतात, ज्यामुळे कोणत्याही शासनाचा 'सार्वजनिक खर्च सातत्याने वाढत राहतो' (Increasing Trend).
२. सार्वजनिक खर्च वाढण्याची प्रमुख कारणे:
- १. कल्याणकारी राज्याची संकल्पना (शिक्षण, आरोग्य, सामाजिक सुरक्षेवर भर).
- २. लोकसंख्येत होणारी प्रचंड वाढ.
- ३. देशाचे अंतर्गत व बाह्य संरक्षण खर्चामध्ये वाढ.
- ४. रस्ते, रेल्वे, ऊर्जा या पायाभूत सुविधांचा विस्तार.
- ५. नागरीकरण आणि महागाई.
३. भारताचा विचार केला तरी स्वातंत्र्यापासून केंद्र व राज्य शासनांच्या सार्वजनिक खर्चाचा आलेख सातत्याने वाढताच राहिला आहे.

म्हणून सार्वजनिक खर्चाची प्रवृत्ती 'वाढती' असते.

योग्य उत्तर पर्याय D (सी. रंगराजन समिती / C. Rangarajan Committee) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (दारिद्र्य मोजमाप - रंगराजन समिती):
१. पार्श्वभूमी: सुरेश तेंडुलकर समितीने (२००९) दारिद्र्यरेषेसाठी ठरवलेले दैनिक उपभोग खर्चाचे निकष (ग्रामीण भागात ₹ २७ आणि शहरी भागात ₹ ३३) अत्यंत कमी असल्यामुळे देशभर तीव्र टीका झाली होती.
२. समितीची स्थापना: नियोजन आयोगाने मे-जून २०१२ मध्ये (२०११-१२ च्या संदर्भात) भारताचे माजी आरबीआय गव्हर्नर आणि पंतप्रधानांच्या आर्थिक सल्लागार परिषदेचे अध्यक्ष 'डॉ. सी. रंगराजन' यांच्या अध्यक्षतेखाली दारिद्र्य मोजमापाच्या पद्धतीचे पुनर्परीक्षण करण्यासाठी तज्ज्ञ समिती नेमली.
३. अहवाल व शिफारशी: रंगराजन समितीने जून २०१४ मध्ये आपला अहवाल सादर केला. त्यांनी पोषक आहार (कॅलरी, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ) आणि आवश्यक गैर-अन्न खर्च (कपडे, घरभाडे, शिक्षण, वाहतूक) यांचा स्वतंत्र विचार करून नवी दारिद्र्यरेषा निश्चित केली:
- ग्रामीण भाग: ₹ ९७२ प्रति महिना (दैनिक ₹ ३२)
- शहरी भाग: ₹ १,४०७ प्रति महिना (दैनिक ₹ ४७)
४. रंगराजन समितीनुसार २०११-१२ मध्ये भारतातील दारिद्र्याचे प्रमाण २९.५% (सुमारे ३६.३ कोटी लोक) इतके नोंदवले गेले.

म्हणून पुनर्परीक्षणासाठी नेमलेली समिती 'सी. रंगराजन समिती' होती.

योग्य उत्तर पर्याय B (2400) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (नियोजन आयोगाचे कॅलरी निकष):
१. अलघ कार्यदल (Y.K. Alagh Task Force, 1979) व लकडावाला समिती:
- भारतीय नियोजन आयोगाच्या पोषणविषयक निकषांनुसार, ग्रामीण भागातील माणसाला शेती व कष्टाचे शारीरिक श्रम जास्त करावे लागत असल्याने दररोज प्रतिव्यक्ती '२,४०० कॅलरी' (Calories / उष्मांक) आहाराची शिफारस करण्यात आली आहे.
- शहरी भागातील व्यक्तींसाठी हेच प्रमाण दररोज प्रतिव्यक्ती '२,१०० कॅलरी' निश्चित करण्यात आले होते (शहरी भागात बैठे काम जास्त असते).
२. या उष्मांक निकषांच्या आधारे दारिद्र्यरेषेची टोपली (Consumption basket) ठरवली गेली होती.

म्हणून ग्रामीण भागातील व्यक्तीसाठी दैनिक उष्मांकाची गरज २४०० कॅलरी आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (भारतीय रिझर्व्ह बँक / Reserve Bank of India - RBI) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (मौद्रिक धोरण व मध्यवर्ती बँक):
१. व्याख्या: 'मौद्रिक धोरण' (Monetary Policy / चलनविषयक धोरण) म्हणजे अर्थव्यवस्थेतील पैशाचा पुरवठा, कर्जाची उपलब्धता आणि व्याजदर नियंत्रित करण्यासाठी आखलेले धोरण.
२. अंमलबजावणी करणारी संस्था: भारतात मौद्रिक धोरण ठरवण्याचा आणि राबवण्याचा संपूर्ण वैधानिक अधिकार देशाची मध्यवर्ती बँक असलेल्या 'भारतीय रिझर्व्ह बँके'कडे (RBI) आहे.
३. मौद्रिक धोरण समिती (MPC): २०१६ च्या आरबीआय कायदा सुधारणेनुसार ६ सदस्यीय 'मौद्रिक धोरण समिती' (Monetary Policy Committee) स्थापन करण्यात आली, ज्याचे अध्यक्ष आरबीआय गव्हर्नर असतात. ही समिती महागाईचा दर ४% (± २%) ठेवण्याचे उद्दिष्ट ठेवून रेपो दर ठरवते.
४. इतर पर्याय वित्तीय मध्यस्थ आहेत (उदा. एलआयसी विमा क्षेत्रात, यूटीआय म्युच्युअल फंड क्षेत्रात काम करते), त्यांना मौद्रिक धोरणाचे अधिकार नसतात.

म्हणून भारतात मौद्रिक धोरण भारतीय रिझर्व्ह बँकेमार्फत राबविले जाते.

योग्य उत्तर पर्याय C (1985 - 86) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (राष्ट्रीय तेलबिया विकास प्रकल्प - NODP):
१. सुरुवात: केंद्र सरकारने सातव्या पंचवार्षिक योजनेच्या सुरुवातीला '१९८५-८६' या आर्थिक वर्षात 'राष्ट्रीय तेलबिया विकास प्रकल्प' (National Oilseeds Development Project - NODP) सुरू केला.
२. उद्दिष्ट: देशातील तेलबियांचे उत्पादन वाढवून खाद्यतेलाच्या बाबतीत देशाला स्वयंपूर्ण बनवणे.
३. विस्तार: मे १९८६ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी 'ऑइलसीड्स टेक्नॉलॉजी मिशन' (Technology Mission on Oilseeds - TMO) सुरू केले, ज्यामध्ये पुढे NODP आणि तेलबिया उत्पादन कार्यक्रम (OPPP) एकत्रित करण्यात आले आणि यालाच 'पिवळी क्रांती' (Yellow Revolution) असे नाव मिळाले (प्रणेते: सॅम पित्रोदा).

म्हणून राष्ट्रीय तेलबिया विकास प्रकल्प १९८५-८६ मध्ये सुरू करण्यात आला.

योग्य उत्तर पर्याय D (वरील सर्व / All the above) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (रिझर्व्ह बँकेचे चलनविषयक धोरण प्रकार):
१. विधान (a) बरोबर आहे:
- महाग चलन नीती (Dear Money Policy): जेव्हा बाजारात महागाई किंवा भाववाढ (Inflation) असते, तेव्हा आरबीआय बँक दर, रेपो दर आणि सीआरआर वाढवते. यामुळे कर्ज घेणे महाग होते, बाजारातील पतपुरवठा आकुंचन पावतो आणि किंमती नियंत्रणात येतात.
२. विधान (b) बरोबर आहे:
- स्वस्त चलन धोरण (Cheap Money Policy): जेव्हा अर्थव्यवस्थेत मंदी किंवा भावघट (Depression/Deflation) असते, तेव्हा बाजारात तेजी आणण्यासाठी आरबीआय व्याजदर कमी करते. यामुळे उद्योजक व ग्राहकांना स्वस्त दरात कर्ज मिळते आणि मागणी वाढते.
३. विधान (c) बरोबर आहे:
- आरबीआयने आपल्या सुरुवातीच्या काळात ३% च्या नीचांकी बँक दरावर आधारित स्वस्त चलन धोरण ठेवले होते. नोव्हेंबर १९५१ मध्ये पहिल्यांदा हा दर ३% वरून ३.५% करण्यात आला, ज्यामुळे स्वस्त पैशाच्या युगाचा समारोप झाला.

म्हणून (a), (b) आणि (c) ही तिन्ही विधाने बरोबर आहेत. पर्याय D अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (आसाम / Assam) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (ओरांग राष्ट्रीय उद्यान - आसाम):
१. स्थान: ओरांग राष्ट्रीय उद्यान हे आसाम राज्यातील दरंग (Darrang) आणि शोणितपूर (Sonitpur) जिल्ह्यांमध्ये ब्रह्मपुत्रा नदीच्या उत्तर किनाऱ्यावर पसरलेले आहे.
२. वैशिष्ट्य: याला 'मिनी काझीरंगा' (Mini Kaziranga) म्हणून ओळखले जाते, कारण काझीरंगा प्रमाणेच येथेही मोठ्या प्रमाणावर 'एकशिंगी शिंगाचे गेंडे' (One-horned Rhinoceros) आणि वाघ आढळतात.
३. नामांतर: सप्टेंबर २०२१ मध्ये आसाम राज्य मंत्रिमंडळाने आदिवासी व स्थानिक समुदायांच्या मागणीचा आदर करत उद्यानाच्या नावातून 'राजीव गांधी' हे नाव वगळून त्याचे मूळ ऐतिहासिक नाव 'ओरांग राष्ट्रीय उद्यान' (Orang National Park) ठेवण्याचा ठराव मंजूर केला.
४. आसाममधील इतर प्रमुख राष्ट्रीय उद्याने: काझीरंगा, मानस, नामेरी, दिब्रु-सैखोवा, रायमोना आणि दिहिंग पत्काई.

म्हणून ओरांग राष्ट्रीय उद्यान आसाम राज्यात आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (राजस्थान / Rajasthan) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतातील राज्यांचे क्षेत्रफळानुसार क्रमवारी):
१. राजस्थान: ३,४२,२३९ चौ.किमी. (भारताच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या १०.४१% - भारतातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे राज्य).
२. मध्य प्रदेश: ३,०८,२४५ चौ.किमी. (भारतात दुसऱ्या क्रमांकावर).
३. महाराष्ट्र: ३,०७,७१३ चौ.किमी. (भारतात तिसऱ्या क्रमांकावर - एकूण भारताच्या ९.३६%).
४. उत्तर प्रदेश: २,४०,९२८ चौ.किमी. (भारतात चौथ्या क्रमांकावर - लोकसंख्येत प्रथम).
५. आंध्र प्रदेश: १,६२,९७५ चौ.किमी. (तेलंगणा वेगळे झाल्यानंतर).

प्रश्नात दिलेल्या चार पर्यायांमध्ये (राजस्थान, महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, आंध्र प्रदेश) सर्वात जास्त क्षेत्रफळ 'राजस्थान' या राज्याचे आहे.
म्हणून अचूक उत्तर पर्याय A आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (मिझोराम / Mizoram) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (ईशान्य भारतातील आंतरराष्ट्रीय सीमांचा भूगोल):
१. मिझोराम (Mizoram) च्या सीमा नेमक्या 'दोन देशांना' लागून आहेत:
- १. म्यानमार (Myanmar): पूर्वेकडे आणि दक्षिणेकडे सुमारे ५१० किमी लांबीची सीमा.
- २. बांगलादेश (Bangladesh): पश्चिमेकडे सुमारे ३१८ किमी लांबीची सीमा.
२. इतर पर्यायांचे भौगोलिक स्थान:
- त्रिपुरा: तीनही बाजूंनी केवळ 'एकाच' देशाला (बांगलादेश) लागून आहे.
- मणिपूर: केवळ 'एकाच' देशाला (म्यानमार) लागून आहे.
- नागालँड: केवळ 'एकाच' देशाला (म्यानमार) पूर्वेकडे लागून आहे.
३. (टीप: तीन देशांना सीमा लागून असणारी राज्ये: सिक्कीम, पश्चिम बंगाल, अरुणाचल प्रदेश आणि लडाख).

प्रश्नात 'दोन देशांना' सीमा लागून असलेले राज्य विचारले आहे, म्हणून अचूक उत्तर 'मिझोराम' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B [(iv), (iii), (ii), (i)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतातील प्रमुख लोह-पोलाद कारखाने व राज्ये):
१. (a) बोकारो पोलाद प्रकल्प (Bokaro Steel Plant): सोव्हिएत युनियनच्या (USSR) सहकार्याने तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत स्थापन; मूळ बिहार राज्यात (सध्या झारखंड) स्थित -> (iv).
२. (b) दुर्गापूर पोलाद प्रकल्प (Durgapur Steel Plant): दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत युनायटेड किंगडमच्या (UK/ब्रिटन) सहकार्याने पश्चिम बंगाल राज्यातील वर्धमान जिल्ह्यात स्थापन -> (iii).
३. (c) रुरकेला पोलाद प्रकल्प (Rourkela Steel Plant): दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत पश्चिम जर्मनीच्या (West Germany - Krupp & Demag) सहकार्याने ओडिशा राज्यातील सुंदरगड जिल्ह्यात ब्राह्मणी नदीकाठी स्थापन -> (ii).
४. (d) विश्वेश्वरय्या लोह व पोलाद कारखाना (VISL, भद्रावती): १९२३ मध्ये भारतरत्न सर एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या पुढाकाराने स्थापन झालेला भारतातील पहिला सार्वजनिक क्षेत्रातील कारखाना; कर्नाटक राज्यातील भद्रावती (बाबाबुदान टेकड्यांजवळ) येथे स्थित -> (i).

योग्य जुळणी क्रम: (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i).
म्हणून पर्याय B अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (कळसूबाई, साल्हेर, महाबळेश्वर, त्र्यंबकेश्वर) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वत शिखरांची उंची):
महाराष्ट्रातील प्रमुख शिखरांच्या समुद्रसपाटीपासूनच्या उंचीची उतरती वर्गवारी खालीलप्रमाणे आहे:
१. कळसूबाई (Kalsubai - अकोले, जि. अहमदनगर): १,६४६ मीटर (महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर).
२. साल्हेर (Salher - सटाणा/बागलाण, जि. नाशिक): १,५६७ मीटर (महाराष्ट्रातील दुसरे सर्वोच्च शिखर व सर्वोच्च किल्ला).
३. महाबळेश्वर (Mahabaleshwar - जि. सातारा): १,४३८ मीटर.
४. त्र्यंबकेश्वर / ब्रह्मगिरी (Trimbakeshwar - जि. नाशिक): १,३०४ मीटर.

(इतर शिखरे संदर्भासाठी: हरिश्चंद्रगड - १,४२४ मी, सप्तशृंगी - १,४१६ मी, तोरणा - १,४०४ मी, राजगड - १,३७६ मी).

अचूक उतरता क्रम (Descending Order):
कळसूबाई (१६४६ मी) > साल्हेर (१५६७ मी) > महाबळेश्वर (१४३८ मी) > त्र्यंबकेश्वर (१३०४ मी).
म्हणून पर्याय A अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (सातारा / Satara) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (जनगणना २०११ - लिंगगुणोत्तर विश्लेषण):
१. लिंगगुणोत्तराची व्याख्या: दर १,००० पुरुषांमागे असणाऱ्या स्त्रियांची संख्या.
२. दिलेल्या जिल्ह्यांचे २०११ जनगणनेनुसार लिंगगुणोत्तर:
- सातारा (Satara): ९८८ (दिलेल्या चार पर्यायांमध्ये सर्वाधिक).
- बुलढाणा (Buldhana): ९३४
- जळगाव (Jalgaon): ९२५
- औरंगाबाद / छत्रपती संभाजीनगर: ९२३
३. महाराष्ट्रातील एकूण स्थिती:
- महाराष्ट्राचे एकूण लिंगगुणोत्तर २०११: ९२९ (२००१ मध्ये ९२२ होते).
- महाराष्ट्रात सर्वाधिक लिंगगुणोत्तर असणारे जिल्हे: १. रत्नागिरी (११२२), २. सिंधुदुर्ग (१०३६), ३. गोंदिया (९९९), ४. सातारा (९८८).

प्रश्नात दिलेल्या पर्यायांपैकी सातारा जिल्ह्याचे लिंगगुणोत्तर सर्वाधिक (९८८) आहे.
म्हणून पर्याय A अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D [(iv), (iii), (ii), (i)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (महाराष्ट्रातील उष्ण पाण्याचे झरे - Geothermal Hot Springs):
महाराष्ट्रात प्रामुख्याने कोकण किनारपट्टी आणि तापी खोऱ्यात भूगर्भीय उष्ण पाण्याचे झरे आढळतात, ज्यामध्ये गंधकाचे (Sulphur) प्रमाण असल्याने ते त्वचारोगांवर गुणकारी मानले जातात:
१. (a) साल्बर्डी (Salbardi): अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी तालुक्याजवळ (महाराष्ट्र-मध्य प्रदेश सीमेवर) मांडू नदीकाठी स्थित -> (iv).
२. (b) साव (Sav): रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुक्याजवळ सावित्री नदीकाठी स्थित उष्ण पाण्याचा झरा -> (iii).
३. (c) वज्रेश्वरी (Vajreshwari): ठाणे जिल्ह्यातील भिवंडी तालुक्यात तानसा नदीकाठी असलेले प्रसिद्ध उष्ण पाण्याचे झरे (अकलोली व गणेशपुरीसह) -> (ii).
४. (d) चांगदेव (Changdev): जळगाव जिल्ह्यातील मुक्ताईनगर तालुक्यात तापी आणि पूर्णा नद्यांच्या संगमावर स्थित -> (i).

योग्य जुळणी क्रम: (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i).
म्हणून अचूक पर्याय D आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (बीड आणि हिंगोली / Beed and Hingoli) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (औरंगाबाद प्रशासकीय विभाग - क्षेत्रफळ विश्लेषण):
औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) प्रशासकीय विभागात (मराठवाडा) एकूण ८ जिल्हे येतात. त्यांचे क्षेत्रफळानुसार विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:
१. सर्वात मोठा जिल्हा (Largest District):
- 'बीड' (Beed): क्षेत्रफळ १०,६९३ चौ.किमी. (हा मराठवाड्यातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा जिल्हा आहे).
- (नांदेड दुसऱ्या क्रमांकावर येतो - १०,५२८ चौ.किमी., औरंगाबाद तिसऱ्या क्रमांकावर - १०,१०७ चौ.किमी.).
२. सर्वात लहान जिल्हा (Smallest District):
- 'हिंगोली' (Hingoli): क्षेत्रफळ अवघे ४,५२६ चौ.किमी. (हा मराठवाड्यातील सर्वात लहान जिल्हा आहे).
- (परभणी ६,५११ चौ.किमी., धाराशिव ७,५६९ चौ.किमी., जालना ७,७१८ चौ.किमी., लातूर ७,१५७ चौ.किमी.).

यावरून सर्वात मोठा जिल्हा 'बीड' आणि सर्वात लहान जिल्हा 'हिंगोली' आहे.
म्हणून अचूक उत्तर पर्याय B (बीड आणि हिंगोली) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (सातपुडा / Satpuda) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण ('अस्तंभा' शिखर - सातपुडा पर्वतरांग):
१. स्थान व उंची: 'अस्तंभा' (Asthamba Peak) हे १,३२५ मीटर उंच शिखर उत्तर महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्याच्या अक्राणी (धडगाव) तालुक्यात 'सातपुडा पर्वतरांगे'त (Satpuda Range - तोरणमाळ डोंगररांग) वसलेले आहे.
२. महत्त्व: हे महाराष्ट्राच्या हद्दीतील सातपुडा पर्वताचे सर्वोच्च शिखर मानले जाते (मध्य प्रदेशातील धूपगड हे संपूर्ण सातपुड्याचे सर्वोच्च शिखर आहे, १३५० मी).
३. सांस्कृतिक महत्त्व: अस्तंभा डोंगर हे आदिवासींचे (भिल्ल समुदाय) अतिशय पवित्र श्रद्धास्थान असून येथे महाभारतातील 'अश्वत्थामा'ची पूजा केली जाते आणि दिवाळीच्या काळात मोठी यात्रा भरते.
४. इतर पर्वतरांगा:
- महादेव डोंगररांग: महाबळेश्वर, हरिश्चंद्रगड (सह्याद्रीच्या उपरांगा).
- हरिश्चंद्र-बालाघाट रांग: अहमदनगर व बीड.

म्हणून अस्तंभा हे उंच शिखर सातपुडा पर्वतरांगेत आढळते.

योग्य उत्तर पर्याय C (7 / सात) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (महाराष्ट्र-कर्नाटक आंतरराज्यीय सीमा):
महाराष्ट्राच्या दक्षिणेस कर्नाटक राज्य असून महाराष्ट्रातील एकूण '७ जिल्ह्यांच्या' सीमा कर्नाटक राज्याला लागून आहेत. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे त्या जिल्ह्यांचा क्रम खालीलप्रमाणे आहे:
१. सिंधुदुर्ग (Sindhudurg - गोवा व कर्नाटक सीमेलगत)
२. कोल्हापूर (Kolhapur)
३. सांगली (Sangli)
४. सोलापूर (Solapur)
५. उस्मानाबाद / धाराशिव (Dharashiv)
६. लातूर (Latur)
७. नांदेड (Nanded - कर्नाटक व तेलंगणा सीमेलगत)

इतर शेजारील राज्यांशी सीमा लागून असणाऱ्या जिल्ह्यांची संख्या:
- मध्य प्रदेश: ८ जिल्हे
- कर्नाटक: ७ जिल्हे
- गुजरात: ४ जिल्हे
- तेलंगणा: ४ जिल्हे
- छत्तीसगड: २ जिल्हे
- गोवा: १ जिल्हा

म्हणून कर्नाटक राज्याला महाराष्ट्रातील ७ जिल्ह्यांच्या सीमा लागून आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (34 मिलिबार / 34 millibar) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (वातावरणीय दाब व एकक रूपांतरण - Atmospheric Pressure):
१. वातावरणीय दाबाची मानके:
समुद्रसपाटीवर प्रमाणित वातावरणीय दाब (Standard Atmospheric Pressure):
- ७६० मिमी पारा (760 mm of Mercury - Hg)
- २९.९२ इंच पारा (29.92 inches of Hg)
- १०१३.२५ मिलिबार (1013.25 millibars / mb किंवा hPa).

२. १ इंच वायूभाराचे मिलिबारमध्ये रूपांतरण:
२९.९२ इंच वायूभार = १०१३.२५ मिलिबार
१ इंच वायूभार = १०१३.२५ ÷ २९.९२
= ३३.८६५ मिलिबार (33.865 mb).

३. जवळचा पूर्णांक:
३३.८६५ मिलिबारचा सर्वात जवळचा पूर्णांक पर्याय '३४ मिलिबार' (34 millibar) हा येतो.

म्हणून एक इंच वायूभार म्हणजे सुमारे ३४ मिलिबार होय.

योग्य उत्तर पर्याय C (विधान (a) आणि (b) बरोबर आहेत) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतीय मान्सूनची उत्पत्ती व यंत्रणा):
१. विधान (a) बरोबर आहे:
- वातावरणातील वरच्या थरात (Upper Troposphere) वाहणाऱ्या अतिवेगवान पश्चिमी जेट प्रवाहाचे (Subtropical Westerly Jet Stream) ३०° ते ४०° उत्तर अक्षांशाच्या पट्ट्यातील स्थान हिवाळ्यात भारतावर उच्च दाब निर्माण करते.
- उन्हाळ्यात तिबेटचे पठार तापल्यामुळे हा पश्चिमी जेट प्रवाह हिमालयाच्या उत्तरेकडे सरकतो आणि द्वीपकल्पीय भारतावर 'पूर्वेकडील उष्णकटिबंधीय जेट प्रवाह' (Tropical Easterly Jet Stream) सुरू होतो, ज्यामुळे मान्सून वारे वेगाने भारताकडे आकर्षित होतात.
२. विधान (b) बरोबर आहे:
- उन्हाळ्यात भारताच्या विस्तीर्ण भूमीखंडावर (विशेषतः वायव्य भारत आणि थरचे वाळवंट) प्रचंड उष्णतेमुळे तीव्र कमी दाबाचा पट्टा (Low Pressure Trough) निर्माण होतो, तर दक्षिणेकडील हिंदी महासागरावर उच्च दाबाचे क्षेत्र असते. जमीन आणि पाणी यांच्या तापण्यातील या प्रचंड फरकामुळे (Thermal Contrast) समुद्राकडून बाष्पयुक्त मान्सून वारे भारताच्या भूमीकडे वाहू लागतात.

म्हणून (a) आणि (b) ही दोन्ही विधाने हवामानशास्त्रदृष्ट्या पूर्णपणे बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A [(a) व (b) फक्त] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (मुंबई-आग्रा राष्ट्रीय महामार्ग - NH-3):
१. महामार्गाचा मार्ग: जुना 'राष्ट्रीय महामार्ग ३' (NH-3, सध्याचा नवीन क्रमांक NH-60 / NH-53 / NH-848 चा भाग) हा मुंबई ते आग्रा दरम्यान जाणारा एक प्रमुख राष्ट्रीय महामार्ग आहे.
२. महाराष्ट्रातील शहरांमधून जाणारा मार्ग:
- मुंबई -> ठाणे -> भिवंडी -> शहापूर -> कसारा घाट -> इगतपुरी -> 'नाशिक' [c] -> पिंपळगाव बसवंत -> चांदवड -> मालेगाव -> 'धुळे' [d] -> शिरपूर -> मध्य प्रदेश सीमा.
३. कोणत्या शहरांमधून जात नाही?:
- (a) अमळनेर: जळगाव जिल्ह्यातील अमळनेर शहर हे या महामार्गावर येत नाही (ते महामार्गाच्या पूर्वेस आहे).
- (b) दौंड: पुणे जिल्ह्यातील दौंड हे रेल्वे जंक्शन दक्षिणेकडे पुणे-सोलापूर मार्गालगत येते; मुंबई-आग्रा महामार्गाशी त्याचा कोणताही संबंध नाही.

म्हणून हा महामार्ग अमळनेर आणि दौंड या शहरांमधून जात नाही.
अचूक उत्तर पर्याय A आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (मुंबई ते कुर्ला 1925) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतातील व महाराष्ट्रातील पहिली विद्युत रेल्वे):
१. उद्घाटन तारीख: ३ फेब्रुवारी १९२५ रोजी मुंबईत भारतातील आणि महाराष्ट्रातील पहिल्या विजेवर चालणाऱ्या (Electric Train) लोकल रेल्वेचे उद्घाटन करण्यात आले.
२. मार्ग: ही पहिली विजेची गाडी 'मुंबई व्हिक्टोरिया टर्मिनस (VT - आताचे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस CSMT) ते कुर्ला' (Mumbai to Kurla) या हार्बर मार्गावरील १६ किलोमीटर अंतरावर धावली.
३. उद्घाटन: मुंबईचे तत्कालीन ब्रिटिश गव्हर्नर सर लेस्ली विल्सन यांनी या विद्युत गाडीला हिरवा झेंडा दाखवला.
४. विद्युत प्रणाली: ही गाडी १,५०० व्होल्ट डायरेक्ट करंट (DC) ओव्हरहेड वायर प्रणालीवर चालवली गेली.
५. संदर्भ: भारतातील पहिली वाफेवर चालणारी प्रवासी रेल्वे १६ एप्रिल १८५३ रोजी बोरीबंदर ते ठाणे दरम्यान धावली होती.

म्हणून पहिली विजेवर चालणारी रेल्वे 'मुंबई ते कुर्ला १९२५' ही आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (माळढोक / Maldhok) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (नान्नज माळढोक पक्षी अभयारण्य):
१. अभयारण्याचे नाव: 'ग्रेट इंडियन बस्टर्ड अभयारण्य' (Great Indian Bustard Sanctuary) किंवा 'जवाहरलाल नेहरू माळढोक पक्षी अभयारण्य'.
२. स्थान: सोलापूर जिल्ह्यातील उत्तर सोलापूर तालुक्यातील 'नान्नज' (Nannaj) आणि अहमदनगर जिल्ह्यातील कर्जत परिसरातील गवताळ माळरानावर हे अभयारण्य पसरलेले आहे.
३. राखीव पक्षी: हे अभयारण्य प्रामुख्याने अति-संकटग्रस्त (Critically Endangered) अशा 'माळढोक' (Maldhok - इंग्रजीत Great Indian Bustard, शास्त्रीय नाव: *Ardeotis nigriceps*) या भव्य पक्षाच्या संरक्षणासाठी १९७९ मध्ये घोषित करण्यात आले.
४. वैशिष्ट्य: माळढोक हा गवताळ प्रदेशात राहणारा भारताचा सर्वात वजनदार उडणारा पक्षी आहे. शेतीचा विस्तार आणि अधिवास नष्ट झाल्यामुळे त्यांची संख्या अत्यंत कमी झाली आहे.

म्हणून नान्नज अभयारण्य 'माळढोक' पक्षासाठी प्रसिद्ध आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [फक्त (a)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (जोतीबा डोंगर - वाडी रत्नागिरी):
१. स्थान व भूगोल: कोल्हापूर शहराच्या वायव्येस सुमारे १८ किमी अंतरावर पन्हाळा तालुक्यात समुद्रसपाटीपासून ३,१२४ फूट उंचीवर प्रसिद्ध जोतीबा डोंगर वसलेला आहे.
२. मूळ नाव: या डोंगराला आणि मंदिराच्या परिसरातील वस्तीला परंपरेने व शासकीय नोंदीनुसार 'वाडी रत्नागिरी' (Wadi Ratnagiri) किंवा 'रत्नागिरी डोंगर' म्हणून ओळखले जाते. (या डोंगरावर रत्नासूर नावाच्या राक्षसाचा वध झाल्याची पौराणिक कथा आहे).
३. दैवत: येथे 'केदारेश्वर' (जोतीबा - भगवान शंकराचा अवतार) यांचे जागृत देवस्थान आहे. दरवर्षी चैत्र पौर्णिमेला येथे लाखो भाविकांच्या उपस्थितीत गुलाल आणि सासनकाठ्यांची भव्य यात्रा भरते ('जोतीबाच्या नावानं चांगभलं').
४. इतर नावे:
- करवीर: हे कोल्हापूर शहराचे प्राचीन नाव आहे.
- पन्हाळा: हा शेजारील ऐतिहासिक किल्ला आहे.

म्हणून जोतीबा डोंगर 'वाडी रत्नागिरी' या नावाने ओळखला जातो. पर्याय A अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D [(a) किंवा (b) यांच्यापैकी एकही निष्कर्ष काढता येत नाही] आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (तार्किक विश्लेषण / Logical Deduction):
१. विधानात दिलेली माहिती:
- विधानात केवळ वाहनांच्या विविध गटांमुळे झालेल्या 'एकूण प्रदूषणाचे एकत्रित प्रमाण' (Total Quantum of Pollution) दिले आहे:
खाजगी चारचाकी गाड्या > बसेस > ट्रक्स > दुचाकी वाहने.

२. निष्कर्षांची पडताळणी:
- निष्कर्ष (a): 'दुचाकी वाहनांची संख्या चारचाकी वाहनांच्या संख्येपेक्षा कमी आहे' -> हे चुकीचे आहे. कारण एकूण प्रदूषण हे केवळ वाहनांच्या संख्येवर अवलंबून नसून प्रत्येक वाहनाच्या उत्सर्जन क्षमतेवरही अवलंबून असते. शहरात दुचाकी वाहने १० लाख असू शकतात आणि चारचाकी १ लाख असू शकतात; तरीही चारचाकींचे एकूण प्रदूषण जास्त असू शकते. त्यामुळे वाहनांच्या संख्येचा कोणताही थेट अंदाज विधानावरून काढता येत नाही.
- निष्कर्ष (b): 'एका खाजगी वाहनामुळे होणारे प्रदूषण कोणत्याही एका बसमुळे होणाऱ्या प्रदूषणापेक्षा जास्त असेल' -> हेही चुकीचे आहे. कारण शहरात खाजगी चारचाकी गाड्यांची संख्या प्रचंड मोठी असल्याने त्यांचे एकूण प्रदूषण जास्त असू शकते, परंतु 'एका' मोठ्या बसचे उत्सर्जन हे 'एका' लहान खाजगी कारपेक्षा कितीतरी पट जास्त असू शकते.

३. निष्कर्ष: दोन्हीपैकी एकही निष्कर्ष दिलेल्या माहितीच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही.
म्हणून अचूक उत्तर पर्याय D आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (11 व्या / 11th) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. अंतराचे भाग (Intervals) मोजणे:
- व्यक्ती पहिल्या खांबापासून निघून चौथ्या खांबापर्यंत पोहोचते.
- १ ल्या खांबापासून ४ थ्या खांबापर्यंत असणारे एकूण अंतराचे अंतर-भाग (Intervals) = ४ − १ = ३ भाग.

२. एका अंतरासाठी लागणारा वेळ काढू:
- ३ अंतराचे भाग चालण्यासाठी लागणारा वेळ = ६ मिनिटे.
- १ अंतराचा भाग चालण्यासाठी लागणारा वेळ = ६ ÷ ३ = २ मिनिटे.

३. २० मिनिटांत चाललेले अंतराचे भाग काढू:
- चालण्याचा एकूण वेळ = २० मिनिटे.
- २० मिनिटांत पार केलेले भाग = २० ÷ २ = १० अंतराचे भाग.

४. व्यक्ती कितव्या खांबापाशी असेल?:
- व्यक्तीने पहिल्या खांबापासून (खांब क्र. १) सुरुवात केली आहे.
- १० अंतराचे भाग चालल्यानंतर पोहोचलेला खांब = सुरुवातीचा खांब + पार केलेले भाग
= १ + १० = ११ वा खांब (11th Lamp Post).

(परीक्षेतील सामान्य चूक: विद्यार्थी ६ मिनिटात ४ खांब मानून २० ÷ १.५ अशी चुकीची गणना करतात आणि १० वा खांब निवडतात. परंतु खांबांमधील 'अंतर' मोजावे लागते).

म्हणून व्यक्ती ११ व्या स्तंभापाशी (खांबापाशी) असेल.

योग्य उत्तर पर्याय B आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (उताऱ्याचे तार्किक विश्लेषण):
१. उताऱ्यातील मध्यवर्ती विचार: माशांच्या अति-मासेमारीमुळे सागरी परिसंस्थेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे आणि जलशेतीचा विस्तार करताना पर्यावरणस्नेही पद्धतींचा अवलंब करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
२. पर्यायांचे मूल्यमापन:
- पर्याय A: 'पूर्ण शाकाहारी आहार स्वीकारणे' ही अतिरेकी भूमिका असून उताऱ्यात असा कोणताही संदर्भ नाही.
- पर्याय B: जोपर्यंत इतर माशांचे संरक्षण करणारी पर्यावरणपूरक यंत्रणा विकसित होत नाही, तोपर्यंत मांसाहारी/भक्षक माशांच्या कृत्रिम जलशेतीवर तात्पुरती बंदी घालणे ही उताऱ्यातील इशाऱ्याला धरून सर्वात तर्कसंगत व नियामक उपाययोजना ठरते.
- पर्याय C व D: उताऱ्याच्या मूळ समस्येवर शाश्वत उपायांचे अचूक प्रतिबिंब दर्शवत नाहीत.

म्हणून एमपीएससीच्या अधिकृत उत्तरतालिकेनुसार सर्वात समर्पक निष्कर्ष पर्याय B हा आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (चेतन, अशोक, मोहन, नरेश, कृष्णा) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (क्रमवारी व तुलना चाचणी):
दिलेल्या माहितीनुसार असमानता (Inequalities) मांडू:
१. पहिली अट:
- "अशोकने मोहनपेक्षा उंच उडी मारली" -> अशोक > मोहन
- "परंतु त्याने चेतनपेक्षा उंच उडी मारली नाही" (म्हणजेच चेतनने अशोकपेक्षा उंच उडी मारली) -> चेतन > अशोक
- पहिली साखळी: चेतन > अशोक > मोहन.

२. दुसरी अट:
- "नरेशने कृष्णापेक्षा उंच उडी मारली" -> नरेश > कृष्णा
- "परंतु त्याने मोहन एवढी उडी मारली नाही" (म्हणजेच मोहनने नरेशपेक्षा उंच उडी मारली) -> मोहन > नरेश
- दुसरी साखळी: मोहन > नरेश > कृष्णा.

३. दोन्ही साखळ्या एकत्र करू:
चेतन > अशोक > मोहन > नरेश > कृष्णा.

४. अचूक उतरता क्रम (Descending Order):
चेतन, अशोक, मोहन, नरेश, कृष्णा.

म्हणून पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (सत्य नसलेले विधान) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (बैठक व्यवस्था कोडे):
१. डावीकडून उजवीकडे १ ते ५ स्थाने मानू:
- अट: Aj डाव्या टोकाला आहे -> स्थान १ = Aj.
- अट: S उजव्या टोकाकडून दुसऱ्या स्थानी आहे -> एकूण ५ व्यक्तींमध्ये स्थान ४ = S.
- अट: S ही व्यक्ती G च्या शेजारी आहे आणि G ही Aj जवळ नाही -> स्थान ५ = G.
- अट: V आणि S शेजारी बसले आहेत -> स्थान ३ = V.
- अट: V ही An च्या उजवीकडे व शेजारी आहे -> स्थान २ = An.

२. मूळ बैठक व्यवस्था (डावीकडून उजवीकडे):
स्थान १: Aj
स्थान २: An
स्थान ३: V
स्थान ४: S
स्थान ५: G

३. जागांची अदलाबदल (G आणि V यांच्यात):
G स्थान ३ वर जाईल आणि V स्थान ५ वर जाईल.
नवीन व्यवस्था: [Aj, An, G, S, V]

४. विधानांची पडताळणी:
- विधान B: 'G मधल्या स्थानावर आहे' -> सत्य (G स्थान ३ वर मध्यभागी आहे).
- विधान C: 'V टोकाच्या स्थानावर आहे' -> सत्य (V उजव्या टोकाला स्थान ५ वर आहे).
- विधान D: 'An एका टोकापासून दुसऱ्या स्थानी आहे' -> सत्य (An डाव्या टोकापासून २ ऱ्या स्थानी आहे).
- विधान A: 'त्यांची तोंडे कोणत्या दिशेला आहे हे माहीत नसल्याने स्थाने निश्चित करता येणार नाही' -> हे असत्य (सत्य नसलेले) आहे, कारण तोंड कोणत्याही दिशेला असले तरी सापेक्ष डावे-उजवे टोकांचे स्थान निश्चितपणे ठरवता येते.

म्हणून सत्य नसलेले विधान पर्याय A आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (10) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (काम व वेळ सूत्र):
१. मानवी कामाचे मूलभूत सूत्र:
(M₁ × D₁ × H₁) / W₁ = (M₂ × D₂ × H₂) / W₂
(येथे काम समान असल्याने W₁ = W₂ = १)

२. दिलेली माहिती:
- पहिली स्थिती: M₁ = १० माणसे, D₁ = ५ दिवस, H₁ = २ तास प्रति दिवस.
- दुसरी स्थिती: M₂ = २ माणसे, D₂ = ? दिवस, H₂ = ५ तास प्रति दिवस.

३. समीकरण मांडू:
१० × ५ × २ = २ × D₂ × ५
१०० = १० × D₂
D₂ = १०० ÷ १०
D₂ = १० दिवस.

म्हणून ते काम पूर्ण करण्यासाठी २ माणसांना १० दिवस लागतील.

योग्य उत्तर पर्याय B [(c), (b), (e)] आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (तार्किक युक्तिवाद / Deductive Syllogism):
तार्किकदृष्ट्या वैध युक्तिवादामध्ये पहिले दोन विधाने ही आधारविधाने (Premises) असतात आणि तिसरे विधान हे त्या दोघांवरून निघणारा अनिवार्य निष्कर्ष (Conclusion) असावे लागते.
१. पर्याय B ची तपासणी करू: (c), (b), (e)
- मुख्य आधारविधान (c): "कार्बन डायऑक्साईड व हरितगृह वायू पर्यावरणासाठी हानिकारक आहेत."
- दुय्यम आधारविधान (b): "वाहनांची वाहतूक कार्बन डायऑक्साईड व अन्य हरितगृह वायू उत्सर्जित करते."
- वैध निष्कर्ष (e): "म्हणून, वाहनांची वाहतूक पर्यावरणासाठी हानिकारक आहे."
हे शास्त्रीय न्यायानुमानाचे (Aristotelian Syllogism - Barbara form: All B is C; All A is B; therefore All A is C) तंतोतंत उदाहरण आहे.
२. इतर पर्यायांमध्ये क्रम उलटा आहे किंवा आधारविधानांमधून निष्कर्ष सिद्ध होत नाही.

म्हणून तार्किकदृष्ट्या यथार्थ युक्तिवाद '(c), (b), (e)' हा आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (87) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. दिलेल्या मालिकेतील लगतच्या पदांमधील फरक तपासू:
- ३२ ते ३३: ३३ − ३२ = १ = १²
- ३३ ते ३७: ३७ − ३३ = ४ = २²
- ३७ ते ४६: ४६ − ३७ = ९ = ३²
- ४६ ते ६२: ६२ − ४६ = १६ = ४²

२. मालिकेचा पॅटर्न:
येथे लगतच्या पदांमधील फरक हा अनुक्रमिक नैसर्गिक संख्यांचे वर्ग (Consecutive Squares: १², २², ३², ४², ५²...) असा वाढत आहे.

३. पुढील पद काढू:
- पुढील फरक ५² = २५ असावा लागेल.
- पुढील संख्या = ६२ + २५ = ८७.

म्हणून प्रश्नचिन्हाच्या जागी ८७ ही संख्या येईल.

योग्य उत्तर पर्याय C (40 वर्षे / 40 years) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. तिघांच्या वयाची सरासरी = ६० वर्षे.
- तिघांच्या वयांची एकूण बेरीज = सरासरी × व्यक्तींची संख्या
= ६० × ३ = १८० वर्षे.

२. त्यांच्या वयाचे गुणोत्तर = २ : ३ : ४.
- गुणोत्तराच्या भागांची बेरीज = २ + ३ + ४ = ९ भाग.
- एका भागाचे मूल्य = १८० ÷ ९ = २० वर्षे.

३. व्यक्तींची वैयक्तिक वये काढू:
- सर्वात तरुण व्यक्ती (२ भाग) = २ × २० = ४० वर्षे.
- मधली व्यक्ती (३ भाग) = ३ × २० = ६० वर्षे.
- सर्वात वयस्कर व्यक्ती (४ भाग) = ४ × २० = ८० वर्षे.
(पडताळणी: ४० + ६० + ८० = १८० वर्षे).

४. विचारलेला फरक:
- सर्वात वयस्कर आणि सर्वात तरुण यांच्या वयातील फरक = ८० − ४० = ४० वर्षे.
(शॉर्टकट: गुणोत्तरातील फरक = ४ − २ = २ भाग = २ × २० = ४० वर्षे).

म्हणून त्यांच्या वयातील फरक ४० वर्षे आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (100) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (उलट क्रमाने सोडवणे - Backward Method):
१. दुसऱ्या दिवसाचा विचार करू:
- समजा पहिल्या दिवसानंतर तिच्याकडे शिल्लक बाहुल्या = 'R'.
- दुसऱ्या दिवशी तिने विकल्या = (R / २) − २.
- दुसऱ्या दिवसानंतर शिल्लक बाहुल्या = R − [ (R / २) − २ ] = (R / २) + २.
- परंतु दुसऱ्या दिवसानंतर २६ बाहुल्या शिल्लक राहिल्याचे दिले आहे:
(R / २) + २ = २६
R / २ = २४
R = ४८ बाहुल्या (पहिल्या दिवसानंतर शिल्लक बाहुल्या = ४८).

२. पहिल्या दिवसाचा विचार करू:
- समजा सुरुवातीला एकूण बाहुल्या = 'X'.
- पहिल्या दिवशी तिने विकल्या = (X / २) + २.
- पहिल्या दिवसानंतर शिल्लक बाहुल्या = X − [ (X / २) + २ ] = (X / २) − २.
- परंतु पहिल्या दिवसानंतर ४८ बाहुल्या शिल्लक राहिल्या आहेत:
(X / २) − २ = ४८
X / २ = ५०
X = १०० बाहुल्या.

३. पडताळणी:
- सुरुवातीला १०० बाहुल्या.
- १ ला दिवस: ५० + २ = ५२ विकल्या; शिल्लक = १०० − ५२ = ४८.
- २ रा दिवस: २४ − २ = २२ विकल्या; शिल्लक = ४८ − २२ = २६.
(२६ शिल्लक राहतात, गणित तंतोतंत जुळते).

म्हणून सुरुवातीला तिच्याकडे १०० बाहुल्या होत्या.

योग्य उत्तर पर्याय A (12, 16) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. दिलेल्या दोन संख्यांचे गुणोत्तर ३ : ४ आहे.
- समजा त्या संख्या अनुक्रमे ३x आणि ४x आहेत.

२. त्यांच्या वर्गांची बेरीज ४०० दिली आहे:
(३x)² + (४x)² = ४००
९x² + १६x² = ४००
२५x² = ४००

३. x ची किंमत काढू:
x² = ४०० ÷ २५
x² = १६
x = √१६ = ४.

४. त्या दोन संख्या शोधू:
- पहिली संख्या = ३ × x = ३ × ४ = १२.
- दुसरी संख्या = ४ × x = ४ × ४ = १६.

५. पडताळणी:
१२² + १६² = १४४ + २५६ = ४००.
गुणोत्तर = १२ : १६ = ३ : ४.

म्हणून त्या संख्या १२ आणि १६ आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (17%) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
पद्धत १: १०० मानून सोडवणे:
१. समजा नेहाचा मूळ पगार = १०० रुपये.
२. पहिल्यांदा पगार १०% ने कमी केला:
घट = १०० चे १०% = १० रुपये.
कमी झालेला पगार = १०० − १० = ९० रुपये.
३. नंतर हा पगार ३०% ने वाढवला:
वाढ = ९० चे ३०% = (९० × ३०) / १०० = २७ रुपये.
नवीन पगार = ९० + २७ = ११७ रुपये.
४. एकूण शेकडा बदल काढू:
सुरुवातीचा पगार १०० होता, आता ११७ झाला.
निव्वळ वाढ = ११७ − १०० = १७%.

पद्धत २: सूत्र पद्धत [a + b + (ab/100)]:
येथे a = -१०%, b = +३०%
निव्वळ बदल = -१० + ३० + [ (-१० × ३०) / १०० ]
= २० − ३ = +१७% वाढ.

म्हणून मूळ पगारात १७% वाढ झाली.