चालू घडामोडी व वार्षिक घडामोडी प्रश्नसंच: मागील वर्षांचे सर्व PYQs व उत्तरे
चालू घडामोडी व वार्षिक घडामोडी विषयातील सर्व घटकवार मागील वर्षांचे प्रश्न (PYQs), अचूक उत्तरे आणि सविस्तर स्पष्टीकरणासह सराव करा.
योग्य उत्तर पर्याय D (उदगीर / Udgir) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण (विश्वशांती बुद्ध विहार उद्घाटन):
१. दिनांक व स्थळ: ३ सप्टेंबर २०२४ रोजी भारताच्या माननीय राष्ट्रपती श्रीमती द्रौपदी मुर्मू यांनी महाराष्ट्र दौऱ्यादरम्यान लातूर जिल्ह्यातील 'उदगीर' (Udgir) येथे भव्य 'विश्वशांती बुद्ध विहार'चे (Vishwashanti Buddha Vihar) लोकार्पण केले.
२. बुद्ध विहाराचे वैशिष्ट्य: हे बुद्ध विहार कर्नाटक आणि तेलंगणा सीमेवरील उदगीर शहरात उभारण्यात आले असून, ते बुद्धगया येथील महाबोधी विहाराच्या धर्तीवर बांधण्यात आले आहे. येथे भगवान बुद्धांची भव्य मूर्ती प्रतिष्ठापित करण्यात आली आहे.
३. या सोहळ्यास महाराष्ट्राचे राज्यपाल सी. पी. राधाकृष्णन, मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे, उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि क्रीडामंत्री संजय बनसोडे उपस्थित होते.
४. निलंगा, जळकोट आणि चाकूर हे लातूर जिल्ह्यातील इतर तालुके आहेत, परंतु हे विहार उदगीर शहरात आहे.
म्हणून अचूक उत्तर 'उदगीर' आहे.
The correct answer is Option D (Udgir).
Detailed Step-by-Step Current Affairs Analysis:
1. Event & Dignitary: On 3 September 2024, the President of India, Smt. Droupadi Murmu, undertook an official visit to Marathwada, Maharashtra, and inaugurated the newly constructed 'Vishwashanti Buddha Vihar'.
2. Geographic Location: Situated in Udgir taluka, Latur district, near the Karnataka-Telangana border.
3. Architectural Significance: Inspired by the spiritual architecture of the Mahabodhi Temple at Bodh Gaya, serving as an international center for Buddhist philosophy, meditation, and peace.
4. Rebuttal: Nilanga, Jalkot, and Chakur are adjoining talukas within Latur district but were not the site of this inauguration.
Hence, Option D is correct.
कोव्हिड-१९ नंतरच्या जगातील सामाजिक-आर्थिक आव्हानांसाठी संयुक्त राष्ट्रांच्या उच्चस्तरीय सल्लागार मंडळावर कोणत्या भारतीय अर्थतज्ज्ञांची नियुक्ती करण्यात आली आहे?
Which Indian Economist has been appointed on the UN high level advisory board for socio-economic challenges in post Covid-19 World?
Arundhati Roy
Amartya Sen
Jayati Ghosh
Raghuram Rajan
योग्य उत्तर पर्याय C (जयती घोष / Jayati Ghosh) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. पार्श्वभूमी: संयुक्त राष्ट्रांचे सरचिटणीस अँटोनियो गुटेरेस यांनी कोविड-१९ नंतरच्या जागतिक सामाजिक-आर्थिक पुनर्प्राप्ती व शाश्वत विकासाच्या आव्हानांवर मात करण्यासाठी मार्च २०२१ मध्ये एका उच्चस्तरीय सल्लागार मंडळाची (High-Level Advisory Board on Economic and Social Affairs) घोषणा केली.
२. नियुक्ती: या प्रतिष्ठित सल्लागार मंडळावर भारतातील ख्यातनाम विकास अर्थतज्ज्ञ प्रा. जयती घोष यांची नियुक्ती करण्यात आली. त्या मॅसॅच्युसेट्स ॲम्‍हर्स्ट विद्यापीठात (UMass Amherst) प्राध्यापक असून त्यांनी यापूर्वी जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठात (JNU) अनेक दशके अर्थशास्त्र शिकवले आहे.
३. मंडळाचे उद्दिष्ट: करोना महामारीनंतर जागतिक दारिद्र्य, आर्थिक असमानता, आरोग्य सुरक्षा, आणि लिंगभाव न्याय या क्षेत्रांतील आव्हानांवर संयुक्त राष्ट्रांना धोरणात्मक सल्ला देणे.
४. इतर पर्याय:
- अरुंधती रॉय: बुकर पुरस्कार विजेत्या ख्यातनाम भारतीय लेखिका व सामाजिक कार्यकर्त्या.
- अमर्त्य सेन: १९९८ चे अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विजेते.
- रघुराम राजन: रिझर्व्ह बँकेचे माजी गव्हर्नर व शिकागो विद्यापीठातील प्राध्यापक.
The correct answer is Option C (Jayati Ghosh).
Detailed Step-by-Step Analysis:
1. Appointment Background: In March 2021, United Nations Secretary-General António Guterres announced the appointment of prominent Indian development economist Professor Jayati Ghosh to the UN High-Level Advisory Board (HLAB) on Economic and Social Affairs.
2. Profile: Jayati Ghosh is a professor of economics at the University of Massachusetts Amherst and previously served as the chairperson of the Centre for Economic Studies and Planning at Jawaharlal Nehru University (JNU), New Delhi. She is widely known for her research on macroeconomics, international trade, gender empowerment, and developmental issues.
3. Mandate: The 20-member advisory board was tasked with providing actionable policy recommendations to address global socioeconomic crises, poverty alleviation, equitable vaccination, and sustainable post-COVID recovery.
4. Analysis of Distractors:
- Arundhati Roy: Renowned Booker Prize-winning novelist and activist, not an economist.
- Amartya Sen: 1998 Nobel laureate in Economic Sciences.
- Raghuram Rajan: Former Governor of the Reserve Bank of India (RBI).
उज्ज्वल डिस्कॉम अश्युरन्स योजना कोणी सुरू केली?
Who launched Ujwal Discom Assurance Yojana?
Central Govt
State Govt
Maharashtra Electricity Board
Life Insurance Corporation
योग्य उत्तर पर्याय A (केंद्र सरकार / Central Government) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण (उदय योजना - UDAY):
१. पूर्ण नाव: 'उज्ज्वल डिस्कॉम अश्युरन्स योजना' (UDAY - Ujwal DISCOM Assurance Yojana).
२. सुरुवात: केंद्र सरकारच्या केंद्रीय ऊर्जा मंत्रालयाद्वारे (Ministry of Power, Government of India) नोव्हेंबर २०१५ मध्ये ही योजना सुरू करण्यात आली.
३. उद्दिष्ट: देशातील राज्य वीज वितरण कंपन्यांची (DISCOMs - ज्या प्रचंड कर्जाच्या आणि तोट्याच्या गर्तेत अडकल्या होत्या) आर्थिक व कार्यात्मक पुनर्रचना करणे.
४. स्वरूप: या योजनेंतर्गत राज्य सरकारांनी डिस्कॉमचे ७५% कर्ज स्वतःच्या शिरावर घेऊन त्या बदल्यात विशेष रोखे (Bonds) जारी केले आणि वीज गळती (AT&C losses) १५% पर्यंत कमी करण्याचे लक्ष्य ठेवले.
म्हणून उदय (UDAY) योजना ही 'केंद्र सरकारने' सुरू केलेली राष्ट्रीय योजना आहे.
The correct answer is Option A (Central Government).
Detailed Step-by-Step Power Sector Economics Analysis:
1. Statutory Scheme: Ujwal DISCOM Assurance Yojana (UDAY) was conceived and promulgated by the Union Ministry of Power (Government of India) in November 2015.
2. Strategic Mandate: Engineered to rescue state-owned power distribution companies (DISCOMs) from structural debt insolvencies and commercial aggregate technical and commercial (AT&C) transmission losses.
3. Operational Mechanism: Facilitated state governments taking over 75% of DISCOM debt via issuing sovereign state-guaranteed bonds.
Hence, Option A is correct.
2021 च्या ब्रिक्स फिल्म फेस्टिवल मध्ये खालीलपैकी कोणाला उत्कृष्ट पुरुष अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला?
Who among the following has been awarded as the 'Best actor' (male) at the BRICS film festival 2021?
Nawazuddin Siddiqui
Akshay Kumar
Pankaj Tripathi
Dhanush
योग्य उत्तर पर्याय D (धनुष / Dhanush) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण (६ वा ब्रिक्स चित्रपट महोत्सव २०२१):
१. आयोजन: ६ व्या ब्रिक्स चित्रपट महोत्सवाचे (6th BRICS Film Festival) आयोजन २० ते २८ नोव्हेंबर २०२१ दरम्यान गोव्यात ५२ व्या भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवासह (IFFI) करण्यात आले.
२. सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार: भारतीय अभिनेता 'धनुष' (Dhanush) याला 'असुरन' (Asuran) या प्रसिद्ध तमिळ चित्रपटातील शोषित शेतकऱ्याच्या उत्कृष्ट आणि वास्तववादी भूमिकेसाठी 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेता (पुरुष)' (Best Actor - Male) हा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
३. इतर प्रमुख पुरस्कार:
- सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री (महिला): लारा बोल्डोरिनी (Lara Boldorini - ब्राझील) 'ऑन थिन आईस' चित्रपटासाठी.
- सर्वोत्कृष्ट चित्रपट: संयुक्तपणे 'बाराकत' (Barakat - दक्षिण आफ्रिका) आणि 'द सन अबव्ह मी नेव्हर सेट्स' (The Sun Above Me Never Sets - रशिया).
म्हणून २०२१ च्या ब्रिक्स चित्रपट महोत्सवात सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार धनुष याला मिळाला.
The correct answer is Option D (Dhanush).
Detailed Step-by-Step Current Affairs & Cinema Analysis:
1. Conclave Context: The 6th BRICS Film Festival was conducted alongside the 52nd International Film Festival of India (IFFI) in Goa from 20 to 28 November 2021.
2. Best Actor Accolade: Acclaimed Indian actor Dhanush secured the 'Best Actor (Male)' award for his gritty and powerful portrayal of Sivasaami in the critically acclaimed Tamil drama film 'Asuran' (directed by Vetrimaaran).
3. Companion Honors:
- Best Actor (Female): Lara Boldorini (Brazil) for 'On Thin Ice'.
- Best Film: Shared jointly by 'Barakat' (South Africa) and 'The Sun Above Me Never Sets' (Russia).
Hence, Option D is correct.
योग्य उत्तर पर्याय B (सहभागी धान तांदूळ / Sahabhagi Dhan Rice) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आंतरराष्ट्रीय भात संशोधन संस्था (IRRI - International Rice Research Institute) येथील भारतीय कृषी शास्त्रज्ञ डॉ. स्वाती नायक (मूळच्या ओडिशाच्या) यांना २०२३ चा प्रतिष्ठेचा 'नॉर्मन ई. बोरलॉग फील्ड पुरस्कार' (Norman E. Borlaug Award for Field Research and Application) प्रदान करण्यात आला.
२. हा पुरस्कार 'वर्ल्ड फूड प्राईज फाऊंडेशन' (World Food Prize Foundation, USA) तर्फे ४० वर्षांखालील असाधारण कृषी संशोधकांना दिला जातो.
३. डॉ. स्वाती नायक यांना शेतकऱ्यांमध्ये 'बिहान दीदी' (Seed Lady) म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी दुष्काळग्रस्त आणि पावसावर अवलंबून असलेल्या कोरडवाहू भागांसाठी 'सहभागी धान' (Sahabhagi Dhan) हा अत्यंत दुष्काळ-सहनशील, कमी पाण्यात येणारा आणि लवकर पक्व होणारा भाताचा वाण ओडिशा व पूर्व भारतातील शेतकऱ्यांमध्ये यशस्वीरीत्या रुजवला.
The correct answer is Option B (Sahabhagi Dhan Rice).
Detailed Step-by-Step Analysis:
1. Dr. Swati Nayak, an agricultural scientist from Odisha serving at the International Rice Research Institute (IRRI), was conferred the prestigious 2023 Norman E. Borlaug Award for Field Research and Application by the World Food Prize Foundation.
2. Known locally among tribal and smallholder farming communities as 'Bihan Didi' (Seed Lady), she was honored for spearheading the on-farm adoption of 'Sahabhagi Dhan'—a climate-resilient, drought-tolerant rice variety.
3. Sahabhagi Dhan matures rapidly (approx. 105 days) and withstands severe water deficits, providing assured food security in rainfed regions.
योग्य उत्तर पर्याय C (6.5%) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२४-२५ सोबत सादर करण्यात आलेल्या अधिकृत 'आर्थिक पाहणी अहवाल २०२३-२४' (Economic Survey) मध्ये, चालू आर्थिक वर्ष २०२४-२५ साठी भारताचा वास्तव जीडीपी विकासदर (Real GDP Growth) '६.५% ते ७.०%' च्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.
२. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि जागतिक बँकेनेही २०२४-२५ च्या सुरुवातीला भारताचा विकास अंदाज सुमारे ६.५% ते ६.८% वर्तवला होता.
३. एमपीएससीच्या अधिकृत उत्तरतालिकेत ६.५% (पर्याय C) हा पर्याय अचूक मानण्यात आला आहे.
The correct answer is Option C (6.5%).
Detailed Step-by-Step Analysis:
1. The Economic Survey 2023-24 presented to Parliament projected India's real GDP growth rate for the financial year 2024-25 at 6.5%–7.0%, anchoring baseline conservative estimates at 6.5%.
2. Major multilateral institutions, including the IMF and Asian Development Bank, likewise placed baseline growth projections for India in the 6.5% corridor.
3. MPSC's official key accepts Option C (6.5%).
'ग्रीन पीस अँड एअर व्हिज्युअल ॲनालिसिस ऑफ पोल्युशन' या अहवालात जगातील सर्वाधिक प्रदूषित शहरे घोषित करण्यात आली आहेत. 30 सर्वाधिक प्रदूषित शहरांमध्ये भारतातील 22 शहरांचा समावेश आहे. वायू प्रदूषणाच्या क्रमवारीत खालील शहरांची मांडणी करा.
(a) दिल्ली
(b) नोएडा
(c) गुरुग्राम
(d) गाझियाबाद
'Green Peace and Air Visual Analysis of Pollution' report declared the most polluted cities of World. Among 30 most polluted cities consists 22 cities of India. Arrange the following cities in increasing order of ranking in Air pollution.
(a) Delhi
(b) Noida
(c) Gurugram
(d) Gaziabad
योग्य उत्तर (c), (d), (b), (a) आहे.
Key Points
• 'ग्रीन पीस अँड एअर व्हिज्युअल ॲनालिसिस ऑफ पोल्युशन' या अहवालात जगातील सर्वाधिक प्रदूषित शहरे घोषित करण्यात आली आहेत. 30 सर्वाधिक प्रदूषित शहरांमध्ये भारतातील 22 शहरांचा समावेश आहे.
• अव्वल 15 मध्ये असलेली भारतीय शहरे खाली दिली आहेत.
• 2.5 मायक्रॉन किंवा त्याहून कमी मायक्रोग्राम प्रति घनमीटर व्यास पार्टिक्युलर मॅटरची वार्षिक सरासरी सहंती.
• गुरुग्राम, भारत
• गाझियाबाद, भारत
• फरीदाबाद, भारत
• भिवडी, भारत
• नोएडा, भारत
• पाटणा, भारत
• लखनऊ, भारत
• दिल्ली, भारत
The correct answer is (c), (d), (b), (a).
Key Points
• 'Green Peace and Air Visual Analysis of Pollution' report declared the most polluted cities of World. Among 30 most polluted cities consists 22 cities of India
• Indian cities that have topped under 15 are as given below.
• Annual mean concentration of particulate matter with diameter of 2.5 microns or less. Micrograms per cubic metre.
• Gurugram, India
• Ghaziabad, India
• Faridabad, India
• Bhiwadi, India
• Noida, India
• Patna, India
• Lucknow, India
• Delhi, India
योग्य उत्तर: पर्याय (d) २००६
• वनांचे संरक्षण, संवर्धन आणि वणवे रोखण्यात स्थानिक लोकांचा लोकसहभाग वाढवण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने २००६ मध्ये 'संत तुकाराम वनग्राम योजना' सुरू केली.
• झाडे लावणे, वनसंरक्षण करणे यांमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या ग्रामपंचायतींना या योजनेअंतर्गत राज्य व जिल्हा स्तरावर पारितोषिके दिली जातात.
Correct Answer: Option (d) 2006
• The Government of Maharashtra launched the 'Sant Tukaram Vangram Yojana' in 2006 to promote community participation in forest protection, conservation, and fire management.
• Gram Panchayats demonstrating outstanding performance in forest preservation and afforestation are felicitated with cash awards under this scheme.
योग्य उत्तर पर्याय D (जम्मू-काश्मीर / Jammu Kashmir) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतातील पहिले लॅव्हेंडर फार्म व जांभळी क्रांती):
१. स्थळ: भारतातील पहिले समर्पित 'लॅव्हेंडर फार्म' (Lavender Farm) जम्मू-काश्मीरमधील डोडा (Doda) जिल्ह्यातील 'भद्रवाह' (Bhaderwah) परिसरातील चल्ला गावात विकसित करण्यात आले आहे.
२. जांभळी क्रांती (Purple Revolution / Lavender Revolution):
- केंद्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या CSIR-Aroma Mission अंतर्गत ही क्रांती सुरू झाली.
- जम्मू-काश्मीरमधील शेतकऱ्यांना पारंपरिक शेतीऐवजी सुगंधी लॅव्हेंडर वनस्पतीची शेती करण्यास प्रोत्साहन देण्यात आले.
- लॅव्हेंडरच्या फुलांपासून काढण्यात येणारे सुगंधी तेल उच्च किमतीत विकले जाते, ज्यामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांचे उत्पन्न अनेक पटींनी वाढले आहे.
३. भद्रवाह शहराला भारताची 'लॅव्हेंडर कॅपिटल' (Lavender Capital of India) म्हणून ओळखले जाते.
म्हणून भारतातील पहिले लॅव्हेंडर फार्म जम्मू-काश्मीरमध्ये विकसित झाले आहे.
The correct answer is Option D (Jammu Kashmir).
Detailed Step-by-Step Current Affairs Analysis:
1. Geographical Milestone: India's first dedicated, large-scale commercial Lavender Farm was established at village Challa in Bhaderwah, located in Doda district of the Union Territory of Jammu and Kashmir.
2. Purple Revolution (Aroma Mission): Initiated by CSIR-Indian Institute of Integrative Medicine (IIIM) under the Ministry of Science & Technology, the initiative popularized lavender farming across mountainous terrains, dramatically augmenting farm household incomes via high-value essential oils.
3. National Hub: Bhaderwah is widely celebrated as the 'Lavender Capital of India' and the cradle of the Purple Revolution.
Hence, Option D is correct.
सार्वजनिक आरोग्य केंद्रांमध्ये उभारणीसाठी PSA ऑक्सिजन प्रकल्पांना मंजुरी देण्यात आली होती. PSA चे पूर्ण रूप काय आहे?
PSA Oxygen plants were sanctioned for installation in public health facilities. What is the expansion of PSA?
Pressure Swing Adsorption
Pressure Slip Adjustment
Primary Storage Administration
Primary Slip Adjustment
योग्य उत्तर पर्याय A (Pressure Swing Adsorption / प्रेशर स्विंग ॲड्सॉर्प्शन) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. पार्श्वभूमी: कोविड-१९ च्या दुसऱ्या लाटेदरम्यान (२०२१) भारतात निर्माण झालेल्या वैद्यकीय ऑक्सिजनच्या तीव्र तुटवड्यावर मात करण्यासाठी केंद्र सरकारने 'पीएम केअर्स फंड' (PM CARES Fund) अंतर्गत देशभरातील सरकारी रुग्णालयांमध्ये शेकडो PSA ऑक्सिजन निर्मिती प्रकल्प मंजूर केले.
२. PSA तंत्रज्ञान: 'PSA' म्हणजे Pressure Swing Adsorption (दाब बदल अधिशोषण तंत्रज्ञान). हे एक अत्याधुनिक गॅस विलगिकरण तंत्रज्ञान आहे ज्यामध्ये हवेतील नायट्रोजन वायू जिओलाइट (Zeolite) मॉलिक्युलर सीव्ह्जच्या साहाय्याने उच्च दाबाखाली शोषून घेतला जातो आणि ९३% ते ९५% शुद्धतेचा वैद्यकीय ऑक्सिजन (Medical Oxygen) थेट रुग्णालयात तयार केला जातो.
३. महत्त्व: या तंत्रज्ञानामुळे रुग्णालयांना द्रवरूप ऑक्सिजनच्या वाहतुकीवर आणि सिलिंडर भरण्यावर अवलंबून न राहता जागेवरच अखंड ऑक्सिजन पुरवठा मिळवणे शक्य झाले.
४. इतर पर्याय केवळ शब्दांची दिशाभूल करणारी मांडणी (distractors) आहेत.
पर्यायांचे इंग्रजी संदर्भ / संक्षिप्त रूपे: (Pressure Slip Adjustment), (Primary Storage Administration), (Primary Slip Adjustment)
The correct answer is Option A (Pressure Swing Adsorption).
Detailed Step-by-Step Analysis:
1. Technological Context: In response to the unprecedented demand for medical oxygen during the second wave of the COVID-19 pandemic in 2021, the Government of India sanctioned hundreds of PSA oxygen generation plants across district and sub-district public health facilities under the PM CARES Fund.
2. Meaning & Principle: PSA stands for 'Pressure Swing Adsorption'. It is a proven physical gas-separation technology that operates under near-ambient temperatures. Air is compressed and passed through vessels containing synthetic zeolite molecular sieves, which selectively adsorb nitrogen at high pressure, allowing pure medical-grade oxygen (93%–95% purity) to pass through for direct hospital pipeline distribution.
3. Clinical Significance: It eliminated dependence on cryogenic liquid oxygen tankers and long-distance transport logistics for rural and semi-urban health facilities.
4. Distractors: Options B, C, and D are fabricated linguistic combinations mimicking the acronym letters.
सप्टेंबर 2001 मध्ये जवाहर ग्राम समृद्धी योजना आणि रोजगार शाश्वती योजना __________ या योजनेत एकत्रित करण्यात आल्या.
In September 2001 the schemes of Jawahar Gram Samridhi Yojana and Employment Assurance Scheme have been integrated with
Complete Rural Employment Scheme
Swarna Jayanti Village Self Employment Scheme
Pradhan Mantri Gramodaya Yojana
Swarna Jayanti Urban Employment Scheme
योग्य उत्तर पर्याय A (संपूर्ण ग्रामीण रोजगार योजना / Sampoorna Grameen Rozgar Yojana) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण (SGRY योजनेची निर्मिती):
१. सुरुवात: २५ सप्टेंबर २००१ रोजी तत्कालीन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांनी 'संपूर्ण ग्रामीण रोजगार योजना' (SGRY) ची घोषणा केली.
२. विलीनीकरण: ग्रामीण भागातील मजुरांना रोजगारासोबत अन्न सुरक्षा देण्याच्या उद्देशाने खालील दोन चालू योजना SGRY मध्ये विलीन करण्यात आल्या:
- १. रोजगार हमी / शाश्वती योजना (Employment Assurance Scheme - EAS, सुरुवात १९९३).
- २. जवाहर ग्राम समृद्धी योजना (Jawahar Gram Samridhi Yojana - JGSY, सुरुवात १९९९).
३. वैशिष्ट्ये: मजुरीचा काही भाग रोख पैशात आणि किमान ५ किलो अन्नधान्य (Food for Work) स्वरूपात दिले जात असे. पुढे फेब्रुवारी २००६ मध्ये SGRY ही योजना ऐतिहासिक 'मनरेगा' (MGNREGA) मध्ये समाविष्ट झाली.
४. इतर पर्याय:
- स्वर्णजयंती ग्राम स्वरोजगार योजना (SGSY): एप्रिल १९९९ मध्ये स्वयंरोजगारासाठी बचत गटांची योजना.
- प्रधान मंत्री ग्रामोदय योजना (PMGY): २०००-०१ मधील ग्रामीण पायाभूत सुविधा योजना.
म्हणून अचूक उत्तर 'संपूर्ण ग्रामीण रोजगार योजना' (पर्याय A) आहे.
The correct answer is Option A (Sampoorna Grameen Rozgar Yojana).
Detailed Step-by-Step Rural Employment Policy Analysis:
1. Institutional Launch: Launched on 25 September 2001 by the Ministry of Rural Development.
2. Merger Strategy: Integrated two major legacy wage employment programs to streamline administrative delivery and maximize rural public infrastructure:
- Employment Assurance Scheme (EAS)
- Jawahar Gram Samridhi Yojana (JGSY)
3. Core Modality: Provided supplementary wage labor alongside foodgrain distribution (food security component), operating as the principal nationwide rural safety net until subsumed under NREGA in 2006.
Hence, Option A is correct.
2022 सालचे प्रतिष्ठित बोल्ट्झमन पदक प्राप्त करणारे पहिले भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ कोण आहेत?
Who is the first Indian Physicist to win the Prestigious Boltzmann Medal for the year 2022?
Professor Deepak Dhar
Ashok Kumar Barua
Bimala Buti
D.D. Bhavalkar
योग्य उत्तर पर्याय A (प्रोफेसर दीपक धर / Professor Deepak Dhar) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण (बोल्ट्झमन पदक २०२२):
१. पुरस्काराचे स्वरूप: 'बोल्ट्झमन पदक' (Boltzmann Medal) हे आंतरराष्ट्रीय शुद्ध आणि उपयोजित भौतिकशास्त्र संघटनेद्वारे (IUPAP) सांख्यिकीय भौतिकशास्त्रातील (Statistical Physics) सर्वोच्च योगदानासाठी दर तीन वर्षांनी दिले जाते. याला सांख्यिकीय भौतिकशास्त्राचे 'नोबेल' मानले जाते.
२. ऐतिहासिक गौरव: २०२२ मध्ये आयझर (IISER) पुणे येथील ज्येष्ठ प्राध्यापक 'दीपक धर' हे हे प्रतिष्ठित पदक जिंकणारे 'पहिले भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ' (First Indian Physicist) ठरले.
३. योगदान: त्यांना सांख्यिकीय भौतिकशास्त्रातील अबेलियन सँडपाइल मॉडेल (Abelian Sandpile Model), फ्रॅक्टल्स आणि सेल्फ-ऑर्गनाइज्ड क्रिटिकॅलिटी या विषयांवरील संशोधनासाठी प्रिन्स्टन विद्यापीठाचे अमेरिकन शास्त्रज्ञ जॉन हॉपफिल्ड (John Hopfield) यांच्यासमवेत संयुक्तपणे हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
म्हणून अचूक उत्तर प्रोफेसर दीपक धर आहे.
The correct answer is Option A (Professor Deepak Dhar).
Detailed Step-by-Step Physics Honours Analysis:
1. Global Significance: Conferred triennially by the Commission on Statistical Physics of the International Union of Pure and Applied Physics (IUPAP), the Boltzmann Medal is the highest international accolade in statistical thermodynamics.
2. Milestone: In February 2022, Emeritus Professor Deepak Dhar of IISER Pune became the first-ever Indian physicist to be awarded the Boltzmann Medal.
3. Research Breakthroughs: Honored for seminal contributions to non-equilibrium statistical mechanics, foundational exact solutions of the Abelian Sandpile Model, and fractal lattice dynamics, sharing the award with Princeton's John J. Hopfield.
Hence, Option A is correct.
17 व्या ब्रिक्स शिखर परिषद, 2025 मध्ये लक्ष केंद्रित केलेले विषय ____________ .
अ. जागतिक प्रशासन संस्थांमध्ये सुधारणा
ब. बहुपक्षीयतेला प्रोत्साहन देणे
क. सामाजिक विषमतेला संबोधित करणे
ड. AI च्या नियंत्रणासाठी समावेशक चौकट प्रस्थापित करणे
वरीलपैकी योग्य मुद्दे ओळखा :
The 17th BRICS Summit 2025 focused on ____________ .
A. Reforming global governance institutions
B. Promoting multi-lateralism
C. Addressing social inequality
D. Establishing inclusive frameworks for AI governance
Select the correct points from the above :
योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त अ, ब, ड / Only A, B, D) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ब्रिक्स (BRICS) परिषदांच्या जाहीरनाम्यानुसार, १७ व्या शिखर परिषदेत जागतिक राजकीय-आर्थिक रचनेतील तीन प्रमुख स्तंभांवर विशेष भर देण्यात आला:
- जागतिक प्रशासन संस्थांमध्ये सुधारणा (Reforming global governance institutions - UN, IMF, World Bank मधील सुधारणा) (मुद्दा A)
- बहुपक्षीयतेला प्रोत्साहन आणि विकसनशील देशांचा आवाज बळकट करणे (Strengthening multilateralism) (मुद्दा B)
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) च्या जागतिक नियंत्रणासाठी सर्वसमावेशक, न्याय्य व सुरक्षित चौकट प्रस्थापित करणे (Inclusive frameworks for AI governance) (मुद्दा D)
२. सामाजिक विषमता हा देशांतर्गत सामाजिक विषय असून ब्रिक्स परिषदेच्या प्राधान्य अजेंड्यात 'जागतिक प्रशासन, बहुपक्षीयता व एआय गव्हर्नन्स' हे तीन मुद्दे अधिकृतपणे केंद्रस्थानी होते.
३. एमपीएससीच्या अधिकृत उत्तरतालिकेनुसार पर्याय C (फक्त अ, ब, ड) मान्य करण्यात आला आहे.
The correct answer is Option C (Only A, B, D).
Detailed Step-by-Step Analysis:
1. The summit agenda for the 17th BRICS Summit prioritized strategic multilateral realignment:
- Point A: Comprehensive reform of legacy global governance institutions (UNSC, IMF, World Bank) to reflect contemporary multipolar realities.
- Point B: Strengthening multilateralism and upholding international law against unilateral sanctions.
- Point D: Formulating an ethical, non-discriminatory, and inclusive global governance framework for Artificial Intelligence (AI).
2. In the official declaration and MPSC key, Points A, B, and D constitute the core thematic focus.
योग्य उत्तर पर्याय A (भारत व फ्रान्स / India and France) आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांनी जाहीर केल्यानुसार, १० व ११ फेब्रुवारी २०२५ रोजी पॅरिस येथे होणाऱ्या प्रतिष्ठित 'पॅरिस एआय ॲक्शन समिट २०२५' (Paris AI Action Summit 2025) चे सह-अध्यक्षपद 'भारत आणि फ्रान्स' (India and France) हे दोन देश संयुक्तपणे भूषवणार आहेत.
२. या जागतिक परिषदेत ९० हून अधिक देशांचे राष्ट्रप्रमुख, तंत्रज्ञान तज्ज्ञ आणि उद्योगपती एकत्र येऊन कृत्रिम बुद्धिमत्तेची (AI) सुरक्षा, नैतिक वापर आणि ग्लोबल साऊथसाठी डिजिटल दरी दूर करण्यावर धोरण आखणार आहेत.
३. भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष मॅक्रॉन यांच्यातील द्विपक्षीय सामरिक भागीदारी अंतर्गत हे सह-अध्यक्षपद भारताला मिळाले आहे.
म्हणून अचूक उत्तर 'भारत व फ्रान्स' आहे.
The correct answer is Option A (India and France).
Detailed Step-by-Step Analysis:
1. The global 'Paris AI Action Summit' (scheduled for February 2025 in Paris) was officially designated to be co-chaired by India and France, as announced jointly by French President Emmanuel Macron and Prime Minister Narendra Modi.
2. Building upon previous AI safety summits in Bletchley Park (UK, 2023) and Seoul (2024), the Paris Summit mobilizes over 90 sovereign states to tackle inclusive AI access, public interest AI infrastructure, and AI frontier risks.
Hence, India and France is the correct answer.
योग्य उत्तर नुरसुलतान आहे.
Key Points
• कझाकस्तानच्या संसदेने दीर्घकाळ शासक नुरसुलतान नजरबायेव यांनी राष्ट्राध्यक्षपदाचा राजीनामा दिल्यानंतर एक दिवसानंतर, त्यांच्या सन्मानार्थ देशाची राजधानी अस्तानाचे नाव नुरसुलतान असे बदलण्यास मतदान केले.
• कझाकस्तानचे नवीन अंतरिम राष्ट्राध्यक्ष कासिम-जोमार्ट तोकायेव यांनी राजधानीचे नाव बदलण्याचा प्रस्ताव दिला.
• 1997 मध्ये कझाकिस्तानची राजधानी कझाकिस्तानचे सर्वात मोठे शहर अल्माटीवरून अस्ताना झाली.
The correct answer is Nursultan.
Key Points
• Kazakhstan's Parliament voted to rename the country's capital Astana as Nursultan in honour of longtime ruler Nursultan Nazarbayev, a day after he resigned as President.
• Kazakhstan's new interim President Kassym-Jomart Tokayev proposed renaming the capital.
• Astana replaced Kazakhstan's largest city Almaty as the capital in 1997.