सप्टेंबर २०२६ चालू घडामोडी: MPSC, पोलीस भरती आणि सरळसेवा परीक्षांसाठी सविस्तर नोट्स

प्रमुख विषय: भारतातील BRICS परिषद, आशियाई क्रीडा स्पर्धा, US Open, EPFO वेतनमर्यादा, अनंत नाग यांचा सन्मान, डिजिटल पर्यटन आणि पोषण माह.

१. १८ वी BRICS शिखर परिषद — नवी दिल्ली

• कालावधी: १२–१३ सप्टेंबर २०२६.

• आवृत्ती: १८ वी.

• यजमान: भारत; नवी दिल्ली.

• स्वीकारलेला जाहीरनामा: New Delhi BRICS Leaders’ Declaration — नवी दिल्ली BRICS नेत्यांचा जाहीरनामा.

• अध्यक्षपदाचा विषय: Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability.

• महत्त्वाचे विषय: जागतिक प्रशासनातील प्रतिनिधित्व, बहुपक्षीय सहकार्य आणि जागतिक दक्षिणचा सहभाग.

Seafarers Emergency Support Network

• प्रस्ताव: संकटकाळात व्यापारी नौकांवरील खलाशांना मदत देणारे सहकार्यजाळे.

• समुद्री व्यापारात खलाशांचे योगदान आणि संकटकाळातील सहाय्याची कमतरता या पार्श्वभूमीवर प्रस्ताव मांडला.

• अवस्था: नेटवर्कचा प्रस्ताव; सप्टेंबरमध्येच पूर्ण कार्यान्वित संस्था बनल्याचा दावा नाही.

विषय आणि जाहीरनाम्यात फरक: Resilience–Innovation–Cooperation–Sustainability हा अध्यक्षपदाचा विषय; New Delhi Declaration हे परिषदेच्या जाहीरनाम्याचे नाव.

२. २६ वी SCO शिखर परिषद

• ठिकाण: बिश्केक, किर्गिझ प्रजासत्ताक.

• कालावधी: ३१ ऑगस्ट–१ सप्टेंबर २०२६.

• आवृत्ती: २६ वी.

• SCO: Shanghai Cooperation Organisation — शांघाय सहकार्य संघटना.

• भारताचे पंतप्रधान राष्ट्रप्रमुख परिषदेच्या बैठकीत सहभागी झाले. BRICS चे नवी दिल्ली आयोजन आणि SCO चे बिश्केक आयोजन या वेगळ्या परिषदा आहेत.

३. २० व्या आशियाई क्रीडा स्पर्धा — जपान

• यजमान: आइची–नागोया, जपान.

• कालावधी: १९ सप्टेंबर–४ ऑक्टोबर २०२६.

• आवृत्ती: २० वी.

• स्पर्धा ऑक्टोबरमध्ये संपल्यामुळे या सप्टेंबरच्या नोंदीत भारताची अंतिम पदकतालिका दिलेली नाही.

भारताचे पहिले सुवर्ण — महिला क्रिकेट

• सुवर्णविजेता गट: भारतीय महिला क्रिकेट संघ.

• अधिकृत अभिनंदन संदेश: २२ सप्टेंबर.

• या आवृत्तीतील भारताचे पहिले सुवर्णपदक; सर्व पदकांतील पहिले पदक असा अर्थ नाही.

नीरू ढांडा — महिला ट्रॅपमधील ऐतिहासिक सुवर्ण

• कामगिरी: वैयक्तिक महिला ट्रॅपमध्ये आशियाई क्रीडा स्पर्धांचे सुवर्ण जिंकणारी पहिली भारतीय महिला.

• खेळाडू: नीरू ढांडा; सप्टेंबरमधील नोंद.

• ट्रॅप: शॉटगन नेमबाजी प्रकार. रायफल आणि पिस्तूल प्रकारांपेक्षा वेगळा.

• वैयक्तिक सुवर्ण आणि सांघिक सुवर्ण या स्वतंत्र कामगिरी आहेत; येथे वैयक्तिक ट्रॅप प्रकार विचारात आहे.

४. US Open २०२६ — एकेरी विजेते

• US Open ही न्यूयॉर्कमधील हार्ड कोर्ट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा.

• झ्वेरेवची २०२६ मधील जोड: रोलाँ गॅरोस विजेता आणि US Open विजेता.

• रायबाकिनाची २०२६ मधील जोड: जानेवारीत ऑस्ट्रेलियन ओपन महिला एकेरी आणि सप्टेंबरमध्ये US Open महिला एकेरी.

• महिला अंतिम सामन्यात ६–४, ५–७, ६–२ हा तीन सेटचा निकाल आहे; पुरुष अंतिम सामन्याचा निकाल म्हणून वापरू नये.

५. Global Gender Gap Report २०२६

• प्रकाशक: World Economic Forum — जागतिक आर्थिक मंच.

• प्रकाशन: १६ सप्टेंबर २०२६.

• अव्वल देश: आइसलँड.

चार प्रमुख मोजमापे: आर्थिक सहभाग व संधी, शिक्षणप्राप्ती, आरोग्य व जीवनटिकाव आणि राजकीय सक्षमीकरण. ९३% म्हणजे आइसलँडमध्ये महिलांची लोकसंख्या किंवा उत्पन्नवाढ ९३% आहे असा अर्थ नाही; ते अहवालाच्या लिंगअंतर निर्देशांकातील मोजमाप आहे.

६. EPFO ची अनिवार्य व्याप्ती — ₹२५,००० वेतनमर्यादा

• प्रभावी तारीख: १७ सप्टेंबर २०२६.

• मासिक वेतनमर्यादा: ₹१५,००० वरून ₹२५,०००.

• संस्था: Employees’ Provident Fund Organisation — कर्मचारी भविष्यनिर्वाह निधी संघटना.

• बदलाचा संदर्भ: लागू नियमांनुसार अनिवार्य सामाजिक सुरक्षा व्याप्तीसाठीचा वेतननिकष.

• नेमका फरक: ही किमान वेतनाची घोषणा नाही. व्यक्तीला लागू होणारी सदस्यता, आस्थापनेची व्याप्ती आणि संबंधित योजनांचे नियम वेगळे तपासावे लागतात.

७. OneTag — FASTag पोर्टेबिलिटी

• प्रारंभाचे व्यासपीठ: Global Fintech Fest २०२६, मुंबई.

• सुविधा: FASTag पोर्टेबिलिटी.

• संबंधित संस्था: IHMCL आणि NPCI.

• IHMCL: Indian Highways Management Company Limited.

• NPCI: National Payments Corporation of India.

• उपयोग: FASTag सेवा पुरवठादार बदलण्याच्या पर्यायाला मदत. ही वार्षिक FASTag पासची शुल्कयोजना नाही; एप्रिलचा ₹३,०७५ पास हा स्वतंत्र विषय आहे.

८. SEMICON India २०२६

• कालावधी: १७–१९ सप्टेंबर २०२६.

• ठिकाण: यशोभूमी — India International Convention & Expo Centre, नवी दिल्ली.

• आयोजक: India Semiconductor Mission आणि SEMI.

• क्षेत्र: सेमीकंडक्टर डिझाइन, उत्पादन, जागतिक पुरवठा साखळी आणि उद्योगसहकार्य.

• ठिकाणाचा फरक: AI शिखर परिषद — भारत मंडपम्; SEMICON India — यशोभूमी. दोन्ही नवी दिल्लीत असली तरी इमारती वेगळ्या आहेत.

९. अनंत नाग यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार

• प्राप्तकर्ता: अनंत नाग; ज्येष्ठ अभिनेते.

• पुरस्कारवर्ष: २०२४.

• प्रदान दिनांक: २२ सप्टेंबर २०२६.

• सोहळा: ७२ वे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार.

• ठिकाण: एकता नगर, केवडिया, गुजरात.

• प्रदान: राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते.

• पूर्ण जोड: अनंत नाग — पुरस्कार २०२४ — प्रदान २०२६. पुरस्काराच्या नावातील वर्ष बदलून २०२६ लिहू नये.

१०. आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन

• दिनांक: ८ सप्टेंबर.

• UNESCO च्या जागतिक कार्यक्रमाचे नियोजित यजमान राष्ट्र: मेक्सिको.

• कार्यक्रमाचे वेळापत्रक: ८–९ सप्टेंबर २०२६; मेक्सिको सरकारच्या सहकार्याने.

• संबंधित संस्था: UNESCO. ही नोंद जागतिक कार्यक्रमाच्या अधिकृत वेळापत्रकाची आहे; सर्व देशांतील स्थानिक कार्यक्रम मेक्सिकोतच झाले असा अर्थ नाही.

११. जागतिक पर्यटन दिन आणि भारताचे डिजिटल उपक्रम

• दिनांक: २७ सप्टेंबर.

• २०२६ चा विषय: Digital Agenda and Artificial Intelligence to Redesign Tourism.

• मुख्य आशय: डिजिटल अजेंडा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे पर्यटनाची पुनर्रचना.

• पर्यटन स्टॅकचा उपयोग सेवा शोधणे, प्रवेश सुलभ करणे आणि विश्वास वाढवणे या डिजिटल व्यवहारांशी संबंधित आहे; तो हॉटेलांची सरकारी साखळी नाही.

• देखो अपना देश २.० मध्ये लोकप्रिय महानगरांबाहेरील सज्ज स्थळांकडेही पर्यटनाचा ओघ वळवण्याचा भर होता.

• स्टॅक — डिजिटल रचना; देखो अपना देश — स्थळांना प्रोत्साहन. हे दोन स्वतंत्र उपक्रम आहेत.

१२. आंतरराष्ट्रीय ओझोन दिन

• दिनांक: १६ सप्टेंबर.

• विषय: Global action for a cooler planet — थंड पृथ्वीसाठी जागतिक कृती.

• संबंधित करार: मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल आणि त्याची किगाली दुरुस्ती.

• मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल: ओझोन थराला हानी पोहोचवणाऱ्या पदार्थांवरील नियंत्रण.

• किगाली दुरुस्ती: HFC या प्रभावी हरितगृह वायूंच्या टप्प्याटप्प्याने कपातीशी संबंधित. ओझोन संरक्षण आणि हवामानलाभ यांच्या जोडणीवर २०२६ च्या विषयात भर होता.

१३. नववा राष्ट्रीय पोषण माह

• प्रारंभ: ९ सप्टेंबर २०२६; वाराणसी.

• आवृत्ती: नववी.

• विषय: Hamari Anganwadi, Hamari Jimmedari — आपली अंगणवाडी, आपली जबाबदारी.

• कालावधी: ९ सप्टेंबर–८ ऑक्टोबर.

• संबंधित मंत्रालय: महिला व बालविकास मंत्रालय.

• मुख्य मुद्दे: अंगणवाडीबाबत सामूहिक जबाबदारी, आहारातील विविधता आणि पर्याप्त प्रथिनांचा समावेश.

१४. Biovigilance आणि National Formulary of India

Biovigilance Programme of India

• नेतृत्वासाठी नामनिर्दिष्ट संस्था: Indian Pharmacopoeia Commission — IPC.

• कार्य: अवयव व ऊतक प्रत्यारोपणात वापरल्या जाणाऱ्या औषधे व जैविक उत्पादनांशी संबंधित प्रतिकूल घटनांचे निरीक्षण आणि अहवालव्यवस्था.

• वेगळे कार्यक्षेत्र: सामान्य औषधांच्या प्रतिकूल प्रतिक्रिया आणि प्रत्यारोपणाशी संबंधित घटनांचे निरीक्षण हे एकसारखे नाही.

National Formulary of India

• नवी आवृत्ती: सातवी — NFI २०२६.

• प्रकाशन: २१ सप्टेंबर २०२६; केंद्रीय राज्यमंत्री अनुप्रिया पटेल यांच्या हस्ते.

• उपयोग: औषधांचा विवेकी व सुरक्षित वापर करण्यासाठी आरोग्य व्यावसायिकांचे संदर्भसाहित्य.

• येथे IPC म्हणजे Indian Pharmacopoeia Commission; फौजदारी कायद्यातील जुन्या Indian Penal Code चा संक्षेप नव्हे.

१५. मिठासाठी हलके स्टेनलेस स्टील कंटेनर

• सप्टेंबरमधील रेल्वे नोंद: शिवलखा ते मिठापूर मार्गावरील मालवाहतूक.

• माल: मीठ.

• कंटेनर: विशेष हलक्या स्टेनलेस स्टीलची रचना; मीठ चढवणे, उतरवणे आणि वाहतूक सुलभ करणे.

• ही मालवाहतूक व्यवस्था आहे; प्रवासी रेल्वे डबा किंवा धान्यवाहतुकीची नोंद नाही.

१६. भारत–अमेरिका ‘युद्ध अभ्यास’

• प्रारंभ: १५ सप्टेंबर २०२६.

• आवृत्ती: २२ वी.

• सहभागी देश: भारत आणि अमेरिका.

• ठिकाणे: औली, उत्तराखंड आणि महाजन, राजस्थान.

• सहभाग: दोन्ही बाजूंनी प्रत्येकी ६०० सैनिक.

• उद्देश: डोंगराळ व अर्धडोंगराळ परिस्थितीत संयुक्त कार्यक्षमता, परस्पर समन्वय आणि सर्वोत्तम युद्धपद्धतींची देवाणघेवाण.

महाराष्ट्र विशेष — अतिरिक्त परीक्षोपयोगी घडामोडी

महा-टॅक — धोरणे व योजनांचे मूल्यमापन

• १५ सप्टेंबर २०२६: महाराष्ट्र तांत्रिक सहाय्यता कक्ष — Maha-TAC स्थापनेस मंत्रिमंडळाची मान्यता.
• प्रमुख राज्य धोरणे आणि कल्याणकारी योजनांचे विश्लेषण करून अंमलबजावणी सुधारण्याचा उद्देश.
• विश्लेषणासाठी नमूद योजनांमध्ये मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण, जल जीवन मिशन, उमेद आणि जलयुक्त शिवार २.० यांसारख्या योजनांचा समावेश.

दुष्काळ निवारणासाठी मंत्रिमंडळ उपसमिती

• २२ सप्टेंबर: राज्यातील दुष्काळ निवारण उपायांवर देखरेख करण्यासाठी मंत्रिमंडळ उपसमिती स्थापन करण्याचा निर्णय.
• ही उपाययोजनांच्या समन्वयाची नोंद आहे; संपूर्ण राज्य दुष्काळग्रस्त घोषित केल्याचा अर्थ नाही.

मुंबई मेट्रो प्रकल्पग्रस्तांसाठी भूखंड

• २२ सप्टेंबर: मोघरपाडा येथील प्रकल्पग्रस्त शेतकऱ्यांना मालकीहक्काने विकसित भूखंड देण्यास मान्यता.
• संबंधित संपादन: मुंबई मेट्रो मार्ग ४, ४अ आणि १० यांच्या एकात्मिक कारशेड डेपोसाठी जमीन.
• ठिकाण, मेट्रो मार्ग आणि मोबदल्याचे स्वरूप यांची जोड लक्षात ठेवावी.

शेवटची उजळणी — ३० महत्त्वाचे वनलाइनर्स

1. १८ वी BRICS शिखर परिषद नवी दिल्ली येथे झाली.

2. BRICS २०२६ मध्ये New Delhi Declaration स्वीकारला गेला.

3. Seafarers Emergency Support Network चा प्रस्ताव संकटग्रस्त व्यापारी खलाशांसाठी होता.

4. २६ वी SCO परिषद बिश्केक, किर्गिझ प्रजासत्ताक येथे झाली.

5. २० व्या आशियाई स्पर्धांचे यजमान आइची–नागोया, जपान होते.

6. आशियाई स्पर्धांतील भारताचे पहिले सुवर्ण महिला क्रिकेट संघाने जिंकले.

7. वैयक्तिक महिला ट्रॅपमधील ऐतिहासिक भारतीय सुवर्ण नीरू ढांडा यांनी जिंकले.

8. US Open पुरुष एकेरीचा विजेता अलेक्झांडर झ्वेरेव ठरला.

9. US Open महिला एकेरीची विजेती एलेना रायबाकिना ठरली.

10. Global Gender Gap Report World Economic Forum प्रसिद्ध करतो.

11. लिंगअंतर अहवाल २०२६ मध्ये आइसलँड प्रथम होता.

12. लिंगअंतर अहवालात आइसलँडचे मोजमाप ९३% होते.

13. EPFO च्या अनिवार्य व्याप्तीची नवी मासिक वेतनमर्यादा ₹२५,००० होती.

14. EPFO वेतनमर्यादेचा बदल १७ सप्टेंबर पासून प्रभावी झाला.

15. OneTag ही FASTag पोर्टेबिलिटी सुविधा आहे.

16. OneTag चा प्रारंभ मुंबईतील Global Fintech Fest मध्ये झाला.

17. SEMICON India चे आयोजन यशोभूमी, नवी दिल्ली येथे झाले.

18. दादासाहेब फाळके पुरस्कार २०२४ अनंत नाग यांना मिळाला.

19. फाळके पुरस्काराचा प्रदान सोहळा २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी झाला.

20. ७२ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांचे ठिकाण एकता नगर, केवडिया होते.

21. UNESCO साक्षरता दिनाच्या जागतिक कार्यक्रमाचे नियोजित राष्ट्र मेक्सिको होते.

22. पर्यटन दिनाचा विषय डिजिटल अजेंडा आणि AI द्वारे पर्यटनाची पुनर्रचना हा होता.

23. National Digital Tourism Stack ही खुली डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत व्यवस्था आहे.

24. देखो अपना देश २.० चा भर सज्ज कमी प्रसिद्ध पर्यटनस्थळांवर होता.

25. ओझोन दिनाचा विषय Global action for a cooler planet होता.

26. पोषण माहाचा विषय Hamari Anganwadi, Hamari Jimmedari होता.

27. Biovigilance कार्यक्रमाच्या नेतृत्वासाठी Indian Pharmacopoeia Commission नामनिर्दिष्ट होता.

28. National Formulary of India ची सातवी आवृत्ती प्रसिद्ध झाली.

29. शिवलखा–मिठापूर विशेष कंटेनरमधील माल मीठ होता.

30. ‘युद्ध अभ्यास’ हा भारत–अमेरिका संयुक्त लष्करी सराव आहे.

महाराष्ट्र विशेष — ७ अतिरिक्त वनलाइनर्स

1. Maha-TAC म्हणजे महाराष्ट्र तांत्रिक सहाय्यता कक्ष.
2. महा-टॅक स्थापनेस १५ सप्टेंबर २०२६ रोजी मान्यता मिळाली.
3. महा-टॅकचा उद्देश प्रमुख धोरणे व योजनांचे विश्लेषण हा आहे.
4. दुष्काळ निवारण उपायांसाठी उपसमितीचा निर्णय २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी झाला.
5. मेट्रो डेपोसाठी जमीन गेलेल्या मोघरपाड्यातील शेतकऱ्यांना विकसित भूखंड देण्यास मंजुरी मिळाली.
6. मोघरपाडा डेपोचा संबंध मेट्रो मार्ग ४, ४अ व १० यांच्याशी आहे.
7. संबंधित प्रकल्पग्रस्तांसाठी भूखंड मालकीहक्काने देण्याचा निर्णय झाला.