जून २०२६ चालू घडामोडी: MPSC, पोलीस भरती आणि सरळसेवा परीक्षांसाठी सविस्तर नोट्स

प्रमुख विषय: FIFA विश्वचषकाची सुरुवात, रोलाँ गॅरोस, महाराष्ट्राचे ई-शासन पुरस्कार, नवीन आर्थिक मालिका, NAFED आणि संरक्षण चाचण्या.

१. FIFA पुरुष विश्वचषक २०२६ ची सुरुवात

• सुरुवात: ११ जून २०२६.

• संयुक्त यजमान: कॅनडा, मेक्सिको आणि अमेरिका.

• सहभागी संघ: ४८; पुरुष विश्वचषकात प्रथमच तीन संयुक्त यजमान.

• एकूण सामने: १०४.

• उद्घाटन सामना: मेक्सिको सिटी येथील Mexico City Stadium; ऐतिहासिक एस्टादिओ अझ्टेका मैदान.

• या मैदानाने १९७० आणि १९८६ मध्येही उद्घाटन सामन्यांचे यजमानपद भूषवले होते.

• महिन्याचा संदर्भ: जूनमध्ये स्पर्धा सुरू झाली; अंतिम विजेत्याचा जुलैमधील निकाल स्वतंत्र आहे.

२. रोलाँ गॅरोस २०२६ — पुरुष आणि महिला एकेरी

• स्पर्धेचे ठिकाण: पॅरिस, फ्रान्स. रोलाँ गॅरोसला French Open असेही म्हणतात.

• कोर्ट: क्ले कोर्ट. विम्बल्डनच्या गवताच्या कोर्टापेक्षा वेगळे.

• महिलांच्या अंतिम सामन्यात आंद्रेयेवाने ख्वालिन्स्काला ६–३, ६–२ ने हरवले.

• झ्वेरेव आणि आंद्रेयेवा या दोघांचीही या वर्षीची नोंद कारकिर्दीतील पहिले प्रमुख एकेरी विजेतेपद अशी आहे.

३. जागतिक पर्यावरण दिन

• दिनांक: ५ जून.

• जागतिक यजमान देश: अझरबैजान; प्रमुख कार्यक्रम बाकू येथे.

• केंद्रबिंदू: हवामान कृती — Climate Action.

• उत्सर्जन कमी करणे आणि हवामान बदलाच्या जोखमींवर प्रतिसाद देणे हे प्रमुख मुद्दे.

• भौगोलिक जोड: बाकू ही अझरबैजानची राजधानी. यजमान राष्ट्र आणि विषय यांची जोड अझरबैजान — हवामान कृती अशी आहे.

४. १२ वा आंतरराष्ट्रीय योग दिन

• दिनांक: २१ जून २०२६.

• विषय: Yoga for Healthy Ageing — निरोगी वार्धक्यासाठी योग.

• आवृत्ती: १२ वी.

• शरीर आणि मनाचे आरोग्य टिकवून निरोगी वयोवृद्धत्वाला योगाचा आधार हा विषयाचा आशय.

• वेगळे विषय: Yoga for Self and Society आणि Yoga for One Earth, One Health हे इतर वर्षांचे विषय आहेत; २०२६ चा विषय Healthy Ageing आहे.

५. G7 शिखर परिषद — फ्रान्स

• कालावधी: १५–१७ जून २०२६.

• यजमान देश: फ्रान्स.

• शहर: एव्हिआँ — Évian.

• अध्यक्षपद: २०२६ मध्ये फ्रान्सकडे.

• G7 चे सात सदस्य: कॅनडा, फ्रान्स, जर्मनी, इटली, जपान, युनायटेड किंगडम आणि अमेरिका. युरोपियन संघही परिषदेच्या कामात सहभागी होतो; भारत G7 च्या सात सदस्यांपैकी नाही.

६. औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक — नवी IIP मालिका

• प्रकाशन: १ जून २०२६.

• नवे आधारवर्ष: २०२२–२३; जुन्या मालिकेचे आधारवर्ष २०११–१२.

• प्रकाशक: MoSPI — सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय.

• नव्याने समाविष्ट क्षेत्र: पाणीपुरवठा, मलनिस्सारण आणि कचरा व्यवस्थापन.

नव्या मालिकेतील प्रमुख क्षेत्रीय गट

1. खाणकाम आणि उत्खनन.

2. उत्पादन.

3. वीज आणि वायुपुरवठा.

4. पाणीपुरवठा, मलनिस्सारण आणि कचरा व्यवस्थापन.

IIP औद्योगिक उत्पादनातील हालचाल मोजतो; तो ग्राहक किंमतवाढीचा निर्देशांक नाही. नव्या मालिकेची व्याप्ती वाढल्यामुळे जुन्या मालिकेच्या आकड्यांशी तुलना करताना आधार आणि क्षेत्रांचा फरक लक्षात घ्यावा.

७. WPI आणि PPI — मंजूर आधारवर्ष

• अधिकृत निवेदन: २ जून २०२६.

• मंजूर आधारवर्ष: २०२२–२३.

• निवेदनातील प्रकाशन वेळापत्रक: सुधारित WPI व नव्या PPI मालिकांचे १५ जूनला प्रकाशन नियोजित होते.

• हा स्रोत मंजुरी व वेळापत्रकाचा पुरावा आहे; त्याला प्रत्यक्ष प्रकाशन पूर्ण झाल्याचा स्वतंत्र अहवाल म्हणून वापरलेले नाही.

सेवा PPI संचातील सात सेवा: बँकिंग, रोखे व्यवहार, विमा, निवृत्तिवेतन निधी व्यवस्थापन, रेल्वे, प्रवासी हवाई वाहतूक आणि दूरसंचार.

८. NIIF साठी अतिरिक्त सरकारी बांधिलकी

• महिना: जून २०२६.

• अतिरिक्त सरकारी गुंतवणूक बांधिलकी: ₹३०,००० कोटी.

• त्यामुळे एकूण बांधिलकी: ₹६०,००० कोटी.

• NIIF: National Investment and Infrastructure Fund — राष्ट्रीय गुंतवणूक व पायाभूत सुविधा निधी.

• संस्थात्मक आणि दीर्घकालीन भांडवल आकर्षित करणे हे कार्यक्षेत्र. अतिरिक्त रक्कम ३० हजार कोटी; एकूण रक्कम ६० हजार कोटी अशी वेगळी नोंद करावी.

९. महाराष्ट्राला राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्सचे दोन सुवर्ण पुरस्कार

जूनमधील घोषणा: कडेपूर ग्रामपंचायत, सांगली आणि नंदुरबार जिल्हा परिषदेचा आरोग्य विभाग.

• कडेपूरचे ठिकाण: कडेगाव तालुका, सांगली जिल्हा.

• विशेष नोंद: १३ जूनच्या अधिकृत निवेदनानुसार पूर्णपणे पेपरलेस ई-ऑफिस राबवणारी देशातील पहिली ग्रामपंचायत.

• नंदुरबारचा उपक्रम: e-Aarogya Dhamni — दुर्गम व आदिवासी भागांमध्ये आरोग्यसेवा सुलभ करण्यासाठी डिजिटल व्यवस्था.

• प्रदानाचे नियोजित ठिकाण: जयपूर, राजस्थान; २९ वी राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स परिषद, १–२ जुलै.

• सुवर्ण पुरस्कार: चषक, प्रमाणपत्र आणि पुढील लोककल्याणकारी उपक्रमांसाठी ₹१० लाखांचे प्रोत्साहन.

कालक्रम: पुरस्कारांची निवड/घोषणा जूनमध्ये; प्रदान समारंभाचे वेळापत्रक जुलैमध्ये. कडेपूर आणि नंदुरबार यांचे पुरस्कार स्वतंत्र श्रेणींतील आहेत.

१०. NAFEX.in आणि NAFED-KALYAN

• NAFEX.in प्रारंभ: २३ जून २०२६.

• संस्था: NAFED — National Agricultural Cooperative Marketing Federation of India.

• उपयोग: कृषिमालासाठी ई-लिलाव पोर्टल; व्यवहारातील पारदर्शकता आणि डिजिटल प्रक्रिया.

• NAFED-KALYAN: शेतकऱ्यांच्या मुलांच्या शिक्षण व करिअर विकासासाठी शिष्यवृत्ती.

• नेमका फरक: NAFEX हा बाजारव्यवहाराचा डिजिटल मंच; NAFED-KALYAN ही शैक्षणिक कल्याण योजना.

११. PM-KISAN चा २३ वा हप्ता

• दिनांक: २० जून २०२६.

• ठिकाण: तारकेश्वर, हुगळी, पश्चिम बंगाल.

• हप्ता क्रमांक: २३ वा.

• मागील नोंदीशी तुलना: मार्चचा २२ वा हप्ता गुवाहाटी, आसाम येथून; जूनचा २३ वा हप्ता पश्चिम बंगालमधून वितरित झाला.

१२. UN महासभेच्या ८१ व्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष

• निवडणूक: २ जून २०२६.

• निवडलेले अध्यक्ष: खलीलुर रहमान — बांगलादेश.

• प्रतिस्पर्धी: अँड्रियास काकुरिस — सायप्रस.

• मतदान: रहमान ९९, काकुरिस ९१; एकूण १९० मते.

• ही महासभा अध्यक्षपदाची निवड आहे; संयुक्त राष्ट्रांचे महासचिव हे वेगळे पद. जूनमधील निवडणूक आणि पुढील अधिवेशनातील पदभार वेगळे टप्पे आहेत.

१३. जागतिक महासागर दिन आणि तिसरा आढावा

• दिनांक: ८ जून.

• २०२६ चा विषय: Reimagine — महासागरांकडे पाहण्याचा आणि त्यांची काळजी घेण्याचा नवा दृष्टिकोन.

• त्याच दिवशी प्रसिद्ध: तिसरा World Ocean Assessment.

• अहवालाचे स्वरूप: सागरी पर्यावरणाच्या स्थितीचा एकात्मिक वैज्ञानिक आढावा; पर्यावरणीय, आर्थिक आणि सामाजिक पैलू.

• सहभाग: सुमारे ८६ देशांतील ६०० तज्ज्ञ. अहवालाचा उपयोग महासागर संवर्धन आणि शाश्वत वापरावरील निर्णयांसाठी होतो.

१४. DRDO च्या जूनमधील चाचण्या

• LRLACM: Long Range Land Attack Cruise Missile. नोडल प्रयोगशाळा Aeronautical Development Establishment, बेंगळुरू.

• NASM-MR: Naval Anti-Ship Missile–Medium Range. “Anti-Ship”मुळे जहाजविरोधी भूमिका स्पष्ट होते; ती हवाई संरक्षण प्रणाली नाही.

महाराष्ट्र विशेष — अतिरिक्त परीक्षोपयोगी घडामोडी

मंत्रालयीन विभागांची पुनर्रचना

• ९ जून २०२६: राज्य मंत्रिमंडळाने प्रशासकीय विभागांची संख्या ३३ वरून ४५ करण्याच्या पुनर्रचनेला मंजुरी दिली.
• नवीन पदनिर्मिती न करता विभागांची पुनर्रचना करण्याचा निर्णय; समन्वय व निर्णयगती सुधारणे हा उद्देश.
• ही संख्या प्रशासकीय विभागांची आहे; जिल्ह्यांची किंवा महसूल विभागांची नाही.

मुख्यमंत्री ग्रामसडक योजना — तिसरा टप्पा

• सार्वजनिक बांधकाम विभागाच्या २ जून २०२६ च्या निर्णयनोंदीनुसार, ३,५०० किलोमीटर रस्त्यांसाठी ₹६,४२९ कोटींना मान्यता.
• योजना–टप्पा–आकडा: मुख्यमंत्री ग्रामसडक योजना — टप्पा ३ — ३,५०० किमी.

AIIB आणि NDB कडून रस्तेसुधारणेस अर्थसाहाय्य

• २ जूनच्या स्वतंत्र निर्णयात, रस्तेसुधारणेसाठी AIIB आणि NDB यांच्या अर्थसाहाय्याचा उल्लेख.
• पहिल्या टप्प्यात सुमारे १,५०० किमी रस्त्यांची कामे प्रस्तावित.
• ग्रामसडक योजनेतील ३,५०० किमी आणि या निर्णयातील १,५०० किमी हे स्वतंत्र संदर्भ आहेत.

शेवटची उजळणी — ३० महत्त्वाचे वनलाइनर्स

1. FIFA विश्वचषक २०२६ चे यजमान कॅनडा, मेक्सिको आणि अमेरिका होते.

2. FIFA विश्वचषकात ४८ संघ सहभागी होते.

3. विस्तारित FIFA विश्वचषकाच्या कार्यक्रमात १०४ सामने होते.

4. उद्घाटन सामना मेक्सिको सिटी येथे झाला.

5. रोलाँ गॅरोस पुरुष एकेरी विजेता अलेक्झांडर झ्वेरेव ठरला.

6. रोलाँ गॅरोस महिला एकेरी विजेती मिर्रा आंद्रेयेवा ठरली.

7. जागतिक पर्यावरण दिनाचे यजमान राष्ट्र अझरबैजान होते.

8. पर्यावरण दिनाचा केंद्रबिंदू हवामान कृती होता.

9. १२ व्या योग दिनाचा विषय Yoga for Healthy Ageing होता.

10. G7 शिखर परिषद एव्हिआँ, फ्रान्स येथे झाली.

11. नव्या IIP मालिकेचे आधारवर्ष २०२२–२३ आहे.

12. IIP मध्ये नव्याने पाणीपुरवठा, मलनिस्सारण व कचरा व्यवस्थापन समाविष्ट झाले.

13. सुधारित WPI व प्रस्तावित PPI मालिकांसाठी २०२२–२३ आधारवर्ष मंजूर झाले.

14. जाहीर सेवा PPI संचात दूरसंचार या सेवेचा समावेश होता.

15. NIIF साठी अतिरिक्त सरकारी बांधिलकी ₹३०,००० कोटी होती.

16. अतिरिक्त मंजुरीनंतर NIIF ची एकूण सरकारी बांधिलकी ₹६०,००० कोटी झाली.

17. राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स सुवर्ण पुरस्कारासाठी नंदुरबार जिल्हा परिषद निवडली गेली.

18. नंदुरबारच्या आरोग्य उपक्रमाचे नाव ई-आरोग्य धमनी आहे.

19. कडेपूर ग्रामपंचायत कडेगाव तालुका, सांगली येथे आहे.

20. अधिकृत जून नोंदीनुसार पूर्ण पेपरलेस ई-ऑफिसची पहिली ग्रामपंचायत कडेपूर होती.

21. २९ व्या ई-गव्हर्नन्स परिषदेचे नियोजित ठिकाण जयपूर होते.

22. NAFEX.in हे NAFED चे ई-लिलाव पोर्टल आहे.

23. NAFED-KALYAN शिष्यवृत्ती शेतकऱ्यांच्या मुलांसाठी आहे.

24. PM-KISAN चा २३ वा हप्ता पश्चिम बंगालमधून वितरित झाला.

25. UN महासभेच्या ८१ व्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष म्हणून खलीलुर रहमान निवडले गेले.

26. खलीलुर रहमान हे बांगलादेशचे आहेत.

27. जागतिक महासागर दिनाचा विषय Reimagine होता.

28. ८ जूनला तिसरा World Ocean Assessment प्रसिद्ध झाला.

29. LRLACM हे लांब पल्ल्याचे भू-आक्रमण क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे.

30. NASM-MR ची भूमिका मध्यम पल्ल्यावरील जहाजविरोधी हल्ला आहे.

महाराष्ट्र विशेष — ७ अतिरिक्त वनलाइनर्स

1. मंत्रालयीन पुनर्रचनेला ९ जून २०२६ रोजी मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली.
2. पुनर्रचनेत प्रशासकीय विभागांची संख्या ३३ वरून ४५ करण्याचा निर्णय झाला.
3. विभागांची पुनर्रचना नवीन पदनिर्मिती न करता करण्याचे ठरले.
4. मुख्यमंत्री ग्रामसडक योजनेच्या तिसऱ्या टप्प्यातील रस्त्यांचा संबंधित आकडा ३,५०० किमी आहे.
5. या ग्रामसडक कामांसाठी मंजूर रक्कम ₹६,४२९ कोटी आहे.
6. रस्तेसुधारणेच्या स्वतंत्र निर्णयात अर्थसाहाय्य देणाऱ्या संस्था AIIB आणि NDB आहेत.
7. AIIB–NDB संबंधित निर्णयाच्या पहिल्या टप्प्यात सुमारे १,५०० किमी कामे प्रस्तावित होती.