जानेवारी २०२६ चालू घडामोडी: MPSC, पोलीस भरती आणि सरळसेवा परीक्षांसाठी सविस्तर नोट्स

प्रमुख विषय: प्रजासत्ताक दिन, महाराष्ट्राचा चित्ररथ, पद्म पुरस्कार, आर्थिक सर्वेक्षण, रामसर स्थळे, इस्रो आणि आंतरराष्ट्रीय करार.

१. प्रजासत्ताक दिन २०२६ आणि महाराष्ट्राचा चित्ररथ

• दिनांक व क्रमांक: २६ जानेवारी २०२६ रोजी भारताचा ७७ वा प्रजासत्ताक दिन साजरा झाला. मुख्य संचलन नवी दिल्लीतील कर्तव्यपथावर झाले.

• प्रमुख पाहुणे: अँटोनियो कोस्टा आणि उर्सुला फॉन डेर लेयेन. कोस्टा हे युरोपियन परिषदेचे अध्यक्ष; फॉन डेर लेयेन या युरोपियन आयोगाच्या अध्यक्षा आहेत.

• विशेष स्मरण: राष्ट्रीय गीत ‘वंदे मातरम्’ची १५० वर्षे. ‘वंदे मातरम्’चे रचनाकार बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय आहेत; ते राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’पेक्षा वेगळे आहे.

• चित्ररथ: संचलनात ३० चित्ररथ होते—राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांचे १७ आणि मंत्रालये/विभाग/सेवांचे १३.

• महाराष्ट्राची कामगिरी: तज्ज्ञ परीक्षकांच्या राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश गटात महाराष्ट्राचा प्रथम क्रमांक.

• महाराष्ट्राच्या चित्ररथाची संकल्पना: ‘गणेशोत्सव: आत्मनिर्भरतेचे प्रतीक’ — Ganeshotsav: A Symbol of Aatmanirbharta.

नेमका फरक: चित्ररथांचा परीक्षकांचा निकाल आणि लोकपसंतीचे मतदान हे स्वतंत्र निकाल आहेत. प्रश्नात विचारलेला गट महत्त्वाचा आहे.

२. पद्म पुरस्कार २०२६

घोषणा: २५ जानेवारी २०२६. राष्ट्रपतींनी १३१ पद्म पुरस्कारांना मान्यता दिली.

• यादीत १९ महिला, परदेशी/NRI/PIO/OCI गटातील ६ व्यक्ती आणि १६ मरणोत्तर सन्मान नमूद आहेत.

• २ संयुक्त प्रकरणे आहेत. संयुक्त प्रकरणातील दोन व्यक्तींसाठीचा पुरस्कार एक म्हणून मोजला जातो; त्यामुळे पुरस्कारसंख्या आणि व्यक्तीसंख्या सारखी मानू नये.

• पद्म पुरस्कारांचा उतरता क्रम: पद्मविभूषण → पद्मभूषण → पद्मश्री. भारतरत्न हा स्वतंत्र सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे.

पद्मविभूषणाचे सर्व पाच मानकरी

व्यक्ती–क्षेत्र जोड्या

• उदय कोटक — पद्मभूषण — व्यापार व उद्योग — महाराष्ट्र.

• अलका याज्ञिक — पद्मभूषण — कला — महाराष्ट्र.

• ममूटी — पद्मभूषण — कला — केरळ.

• पीयूष पांडे — पद्मभूषण — कला — महाराष्ट्र; मरणोत्तर.

• भगतसिंह कोश्यारी — पद्मभूषण — सार्वजनिक कार्य — उत्तराखंड.

३. ७८ वा लष्कर दिन — जयपूर

• दिनांक: १५ जानेवारी २०२६; मुख्य संचलन जयपूर, राजस्थान येथे झाले.

• आवृत्ती: ७८ वा लष्कर दिन. दक्षिण-पश्चिम कमांडने संचलनाचे आयोजन केले.

• ऐतिहासिक संदर्भ: के. एम. करिअप्पा यांनी १५ जानेवारी १९४९ रोजी भारतीय लष्कराचे नेतृत्व स्वीकारले. या घटनेच्या स्मरणार्थ लष्कर दिन साजरा होतो.

• वैशिष्ट्य: दिल्लीबाहेरील मुख्य संचलनाची चौथी वेळ; लष्करी छावणीबाहेर जयपूरच्या महाल रोडवर आयोजन.

• आधीची दिल्लीबाहेरील ठिकाणे: बेंगळुरू, लखनौ आणि पुणे. २०२६ चे ठिकाण जयपूर आहे.

४. दोन नवी रामसर स्थळे — भारताची संख्या ९८

३० जानेवारीच्या रामसर सचिवालयाच्या नोंदीनुसार छारी-ढांड आणि पटना पक्षी अभयारण्याच्या समावेशामुळे भारताची संख्या ९६ वरून ९८ झाली.

पटना पक्षी अभयारण्य उत्तर प्रदेशात आहे; बिहारच्या पटना शहरात नाही. छारी-ढांडचा भौगोलिक संबंध कच्छच्या बन्नी गवताळ प्रदेश आणि मिठाच्या रणाजवळील क्षेत्राशी आहे. रामसर दर्जा आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या पाणथळ प्रदेशासाठी असतो. येथे ९८ हा जानेवारीतील समावेशानंतरचा आकडा आहे.

५. आर्थिक सर्वेक्षण २०२५–२६

• सादरीकरण: २९ जानेवारी २०२६; केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन.

• २०२६–२७ साठी वास्तविक GDP वाढीचा अंदाज: ६.८ ते ७.२ टक्के.

• २०२५–२६ चा प्रथम आगाऊ अंदाज: वास्तविक GDP वाढ ७.४ टक्के; वास्तविक GVA वाढ ७.३ टक्के.

• हे त्या वेळी प्रसिद्ध झालेले अंदाज आहेत. पुढील सांख्यिकीय पुनरावलोकनानंतरचे आकडे या जानेवारीच्या नोंदीत मिसळू नयेत.

• GDP: सकल देशांतर्गत उत्पादन. GVA: एकूण मूल्यवर्धन. वास्तविक वाढ स्थिर किंमतींवर मोजली जाते.

६. ऑस्ट्रेलियन ओपन — महिला एकेरी

• अंतिम सामना: ३१ जानेवारी २०२६.

• विजेती: एलेना रायबाकिना — कझाकस्तान.

• उपविजेती: आर्यना साबालेन्का.

• रायबाकिनाचे पहिले ऑस्ट्रेलियन ओपन आणि दुसरे ग्रँड स्लॅम एकेरी विजेतेपद.

• ही महिला एकेरीची नोंद आहे. पुरुष एकेरीचा अंतिम निकाल १ फेब्रुवारीचा असल्याने तो फेब्रुवारीच्या घडामोडींमध्ये येतो.

७. PSLV-C62 / EOS-N1 मोहीम

• प्रक्षेपण दिनांक: १२ जानेवारी २०२६.

• मुख्य उपग्रह: EOS-N1 — अन्वेषा; पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह.

• व्यावसायिक संस्था: न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेड — NSIL; तिची नववी समर्पित व्यावसायिक मोहीम.

• प्रक्षेपक: PSLV-C62; PSLV-DL प्रकार. PSLV-DL मध्ये दोन घन इंधनाचे स्ट्रॅप-ऑन मोटर असतात.

• सहप्रवासी उपग्रह: मोहिमेच्या नियोजनात १५ सहप्रवासी उपग्रहांचा समावेश होता.

• परिणाम: इस्रोच्या मोहिमानोंदीनुसार प्रक्षेपण अयशस्वी. प्रक्षेपण झाले म्हणजे उपग्रह अपेक्षित कक्षेत पोहोचला, असा अर्थ नाही.

८. भारत–युरोपियन संघ FTA वाटाघाटी

• दिनांक: २७ जानेवारी २०२६.

• घटना: भारत आणि युरोपियन संघ यांच्यात मुक्त व्यापार कराराच्या वाटाघाटी पूर्ण झाल्याची घोषणा.

• FTA: Free Trade Agreement — मुक्त व्यापार करार.

• युरोपियन आयोगाने प्रसिद्ध केलेल्या करारमजकुराला कायदेशीर परीक्षण आणि संबंधित अंतर्गत प्रक्रियांची अट होती. जानेवारीची अचूक नोंद “वाटाघाटी पूर्ण” अशी आहे.

वेगळे टप्पे: वाटाघाटी पूर्ण होणे → स्वाक्षरी → आवश्यक कायदेशीर प्रक्रिया → अंमलबजावणी. या चार अवस्था एकच नाहीत.

९. पहिली वंदे भारत स्लीपर आणि Wings India

वंदे भारत स्लीपर

• उद्घाटन: १७ जानेवारी २०२६.

• मार्ग: हावडा–कामाख्या; पूर्व भारत आणि ईशान्य भारत यांना जोडणारी रात्रभर प्रवासाची सेवा.

• व्यावसायिक सेवा: कामाख्याहून पहिली व्यावसायिक फेरी २२ जानेवारी आणि हावड्याहून २३ जानेवारीपासून नियोजित होती. उद्घाटन आणि व्यावसायिक फेरीच्या तारखा वेगळ्या आहेत.

Wings India २०२६

• कालावधी: २८–३१ जानेवारी २०२६.

• ठिकाण: बेगमपेट विमानतळ, हैदराबाद, तेलंगणा.

• क्षेत्र: नागरी विमान वाहतूक; व्यावसायिक, सामान्य आणि व्यावसायिक वापरातील विमानसेवा तसेच प्रगत हवाई वाहतुकीचे प्रदर्शन व परिषद.

१०. सुभाषचंद्र बोस आपदा प्रबंधन पुरस्कार २०२६

घोषणा: २३ जानेवारी — नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या जयंतीदिनी.

• सीता शेळके: वायनाड, केरळ येथील २०२४ च्या पूर व भूस्खलनानंतरच्या बचावकार्याचे नेतृत्व. चूरलमला येथे १९० फूट बेली ब्रिज उभारून संपर्क पुनर्स्थापित करण्यात योगदान.

• SSDMA: सिक्कीममधील स्थानिक आपत्ती प्रतिसाद आणि समुदायाधारित पूर्वतयारीसाठी काम. २०२३ च्या तिस्ता पुरातील समन्वयाचाही अधिकृत पुरस्कारवृत्तात उल्लेख आहे.

• पुरस्काराचे कार्यक्षेत्र आपत्ती व्यवस्थापन आहे; ही लष्करी शौर्यपदकाची श्रेणी नाही.

११. भारताचे BRICS अध्यक्षपद २०२६

• लोगो, विषय आणि संकेतस्थळाचे अनावरण: १३ जानेवारी २०२६.

• विषय: Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability.

• चार प्रमुख कल्पना: लवचिकता/आघातसहनक्षमता, नवोन्मेष, सहकार्य आणि शाश्वतता.

• अध्यक्ष देश: भारत. जानेवारीतील विषयाचे अनावरण आणि वर्षातील प्रत्यक्ष शिखर परिषदेची तारीख या स्वतंत्र नोंदी आहेत.

१२. पुण्यात तिसरी भारतीय क्वाटर्नरी काँग्रेस

• मुख्य परिषदेचा कालावधी: २१–२३ जानेवारी २०२६.

• आयोजनस्थळ: भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था — IITM, पुणे.

• आवृत्ती: तिसरी Indian Quaternary Congress.

• विषयक्षेत्र: क्वाटर्नरी काळातील पृथ्वीव्यवस्था, पर्यावरणीय बदल आणि मानव–पर्यावरण संबंध. IITM ही हवामानशास्त्रीय संशोधन संस्था आहे; IIT अभियांत्रिकी संस्थेशी संक्षेपाची गल्लत करू नये.

• पूर्वप्रशिक्षण कार्यशाळा: १९–२० जानेवारी २०२६; विषय — Stable Isotopes in Palaeoclimatology.

१३. राष्ट्रीय मतदार दिन २०२६

• दिनांक: २५ जानेवारी; आवृत्ती: १६ वी.

• संबंधित संस्था: भारत निवडणूक आयोग — ECI.

• २०२६ चा विषय: My India, My Vote.

• उपवाक्य: Citizen at the Heart of Indian Democracy — भारतीय लोकशाहीच्या केंद्रस्थानी नागरिक.

• मुख्य कार्यक्रम: नवी दिल्ली; राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू प्रमुख पाहुण्या होत्या. मतदार दिनाची तारीख निवडणूक आयोगाच्या स्थापना दिनाशी संबंधित आहे.

महाराष्ट्र विशेष — अतिरिक्त परीक्षोपयोगी घडामोडी

सुनेत्रा पवार — महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला उपमुख्यमंत्री

• शपथविधी: ३१ जानेवारी २०२६; स्थळ लोकभवन, मुंबई.
• राज्यपाल आचार्य देवव्रत यांनी पद व गोपनीयतेची शपथ दिली.
• महाराष्ट्रात उपमुख्यमंत्रिपद भूषविणाऱ्या पहिल्या महिला सुनेत्रा अजित पवार ठरल्या.

दावोस परिषद — महाराष्ट्राचे गुंतवणूक सामंजस्य करार

• २३ जानेवारीच्या आकाशवाणी वृत्तानुसार, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी दावोस येथील जागतिक आर्थिक मंचाच्या बैठकीत ₹३० लाख कोटींचे सामंजस्य करार झाल्याची माहिती दिली.
• दावोस — स्वित्झर्लंड; WEF — World Economic Forum.
• MoU म्हणजे सामंजस्य करार. करारातील प्रस्तावित गुंतवणूक आणि राज्यात प्रत्यक्ष आलेली गुंतवणूक या स्वतंत्र बाबी आहेत. वरील रक्कम त्या तारखेच्या वृत्तातील करारमूल्य आहे.

२९ महानगरपालिकांच्या निवडणुका

• राज्य निवडणूक आयोगाच्या वेळापत्रकानुसार २९ महानगरपालिकांसाठी मतदान १५ जानेवारी आणि मतमोजणी १६ जानेवारी २०२६ रोजी निश्चित होती.
• आयोजक: महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोग. स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका आणि लोकसभा–विधानसभा निवडणुकांसाठी जबाबदार आयोग वेगळे आहेत.

शेवटची उजळणी — ३० महत्त्वाचे वनलाइनर्स

1. भारताने २६ जानेवारी २०२६ रोजी ७७ वा प्रजासत्ताक दिन साजरा केला.

2. प्रजासत्ताक दिनाचे प्रमुख पाहुणे अँटोनियो कोस्टा आणि उर्सुला फॉन डेर लेयेन होते.

3. अँटोनियो कोस्टा हे युरोपियन परिषदेचे अध्यक्ष आहेत.

4. उर्सुला फॉन डेर लेयेन या युरोपियन आयोगाच्या अध्यक्षा आहेत.

5. २०२६ च्या संचलनात ‘वंदे मातरम्’ची १५० वर्षे अधोरेखित झाली.

6. प्रजासत्ताक दिनाच्या चित्ररथांच्या परीक्षकांच्या निकालात महाराष्ट्र प्रथम आला.

7. महाराष्ट्राच्या चित्ररथाची संकल्पना ‘गणेशोत्सव: आत्मनिर्भरतेचे प्रतीक’ होती.

8. पद्म पुरस्कार २०२६ ची एकूण संख्या १३१ होती.

9. पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री यांची संख्या अनुक्रमे ५, १३ आणि ११३ होती.

10. धर्मेंद्र सिंह देओल यांना कला क्षेत्रासाठी मरणोत्तर पद्मविभूषण जाहीर झाला.

11. उदय कोटक यांना व्यापार व उद्योग क्षेत्रासाठी पद्मभूषण जाहीर झाला.

12. १५ जानेवारीच्या ७८ व्या लष्कर दिनाचे मुख्य संचलन जयपूर येथे झाले.

13. पटना पक्षी अभयारण्य एटा जिल्हा, उत्तर प्रदेश येथे आहे.

14. छारी-ढांड पाणथळ प्रदेश कच्छ, गुजरात येथे आहे.

15. जानेवारीतील दोन समावेशांनंतर भारताची रामसर स्थळसंख्या ९८ झाली.

16. आर्थिक सर्वेक्षण २०२५–२६ २९ जानेवारी २०२६ रोजी सादर झाले.

17. आर्थिक सर्वेक्षणाने २०२६–२७ साठी वास्तविक GDP वाढ ६.८–७.२% अपेक्षित केली.

18. २०२५–२६ च्या प्रथम आगाऊ अंदाजातील वास्तविक GDP वाढ ७.४% होती.

19. ऑस्ट्रेलियन ओपन महिला एकेरी २०२६ ची विजेती एलेना रायबाकिना ठरली.

20. रायबाकिना आंतरराष्ट्रीय टेनिसमध्ये कझाकस्तानचे प्रतिनिधित्व करते.

21. १२ जानेवारीच्या PSLV-C62 मोहिमेतील मुख्य उपग्रह EOS-N1 / अन्वेषा होता.

22. PSLV-C62 ही NSIL ची नववी समर्पित व्यावसायिक मोहीम होती.

23. भारत–युरोपियन संघ FTA वाटाघाटी पूर्ण झाल्याची घोषणा २७ जानेवारी रोजी झाली.

24. पहिली वंदे भारत स्लीपर हावडा–कामाख्या मार्गासाठी होती.

25. Wings India २०२६ चे आयोजन बेगमपेट विमानतळ, हैदराबाद येथे झाले.

26. आपदा प्रबंधन पुरस्काराचा संस्थात्मक विजेता सिक्कीम राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण होता.

27. आपदा प्रबंधन पुरस्काराच्या वैयक्तिक गटात लेफ्टनंट कर्नल सीता अशोक शेळके यांची निवड झाली.

28. भारताच्या BRICS विषयातील चार कल्पना लवचिकता, नवोन्मेष, सहकार्य आणि शाश्वतता आहेत.

29. तिसरी भारतीय क्वाटर्नरी काँग्रेस IITM, पुणे येथे झाली.

30. १६ व्या राष्ट्रीय मतदार दिनाचा विषय My India, My Vote होता.

महाराष्ट्र विशेष — ७ अतिरिक्त वनलाइनर्स

1. महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा अजित पवार ठरल्या.
2. सुनेत्रा पवार यांचा उपमुख्यमंत्रिपदाचा शपथविधी ३१ जानेवारी २०२६ रोजी झाला.
3. शपथविधी मुंबईच्या लोकभवनात, राज्यपाल आचार्य देवव्रत यांच्या उपस्थितीत झाला.
4. २३ जानेवारीच्या वृत्तानुसार दावोसमध्ये महाराष्ट्राचे ₹३० लाख कोटींचे MoU झाले होते.
5. दावोस हे जागतिक आर्थिक मंचाच्या बैठकीचे ठिकाण स्वित्झर्लंडमध्ये आहे.
6. २९ महानगरपालिकांच्या निवडणूक वेळापत्रकातील मतदानाची तारीख १५ जानेवारी २०२६ होती.
7. या महानगरपालिकांच्या मतमोजणीसाठी १६ जानेवारी २०२६ ही तारीख होती.