फेब्रुवारी २०२६ चालू घडामोडी: MPSC, पोलीस भरती आणि सरळसेवा परीक्षांसाठी सविस्तर नोट्स

प्रमुख विषय: केंद्रीय अर्थसंकल्प, Biopharma SHAKTI, AI शिखर परिषद, भारत टॅक्सी, MILAN, नवीन आधारवर्षे आणि जागतिक क्रीडा निकाल.

१. केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७ — प्रमुख आकडे

केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी १ फेब्रुवारी २०२६ रोजी अर्थसंकल्प सादर केला. खालील आकडे अर्थसंकल्पीय अंदाज आहेत.

राजकोषीय तूट म्हणजे सरकारच्या एकूण खर्चातून कर्जेतर प्राप्ती वजा केल्यानंतर उरणारी तूट. भांडवली खर्च दीर्घकालीन मालमत्ता निर्माण करण्याशी संबंधित असतो. राजकोषीय तुटीची टक्केवारी आणि भांडवली खर्चाची रुपयांतील रक्कम ही वेगळी मोजमापे आहेत.

२. Biopharma SHAKTI

• उद्देश: जैविक औषधे आणि बायोसिमिलरचे देशांतर्गत उत्पादन वाढवून भारताला जागतिक जैवऔषध उत्पादन केंद्र बनवणे.

• तरतूद: ₹१०,००० कोटी; पाच वर्षे.

• SHAKTI चे पूर्ण रूप: Strategy for Healthcare Advancement through Knowledge, Technology & Innovation.

• शिक्षण व संशोधन: तीन नवीन NIPER संस्था; सात विद्यमान संस्थांचे उन्नतीकरण.

• चाचणीव्यवस्था: एक हजारांपेक्षा जास्त मान्यताप्राप्त क्लिनिकल चाचणी स्थळांचे जाळे उभारण्याचा प्रस्ताव.

• NIPER: National Institute of Pharmaceutical Education and Research — राष्ट्रीय औषधशिक्षण व संशोधन संस्था.

• बायोसिमिलर: आधी मान्यता मिळालेल्या संदर्भ जैविक औषधाशी अत्यंत साम्य असलेले जैविक औषध. ते साध्या रासायनिक औषधाच्या जेनेरिक आवृत्तीशी तंतोतंत समान संकल्पना नाही.

३. ISM 2.0 आणि दुर्मिळ मृदा कॉरिडॉर

India Semiconductor Mission 2.0

• क्षेत्र: अर्धसंवाहक — सेमीकंडक्टर.

• प्राधान्ये: उपकरणे व साहित्य निर्मिती, भारतीय बौद्धिक संपदा, चिप डिझाइन आणि पुरवठा साखळी.

• फेब्रुवारीतील अर्थसंकल्पाची नोंद दुसऱ्या टप्प्याचा प्रस्ताव/घोषणा अशी आहे. पुढील महिन्यांतील स्वतंत्र मंत्रिमंडळ मंजुरीची रक्कम या घोषणेत मिसळू नये.

Rare Earth Corridors

प्रस्तावित राज्ये ओडिशा, केरळ, आंध्र प्रदेश आणि तामिळनाडू. कॉरिडॉरचा संबंध खाणकाम, प्रक्रिया, संशोधन आणि उत्पादनाशी आहे. दुर्मिळ मृदा घटकांपासून तयार होणारे स्थायी चुंबक इलेक्ट्रॉनिक्स आणि प्रगत उत्पादनासाठी महत्त्वाचे असतात.

४. Khelo India Mission

• अर्थसंकल्पीय घोषणा: पुढील दशकात क्रीडा क्षेत्राचे परिवर्तन करण्यासाठी Khelo India Mission.

• विद्यमान खेलो इंडिया कार्यक्रमातून तयार झालेल्या क्रीडा प्रतिभा विकासाला पुढे नेण्याचा उद्देश.

• क्रीडा क्षेत्रातील प्रशिक्षण, पायाभूत सुविधा, कौशल्य आणि रोजगार यांच्याशी या घोषणेचा संबंध आहे.

• अचूक नाव: Khelo India Mission. Fit India Movement आणि Khelo India Mission या स्वतंत्र उपक्रमांची नावे आहेत.

५. भारत टॅक्सी — सहकारी वाहनसेवा

• प्रारंभ: ५ फेब्रुवारी २०२६; विज्ञान भवन, नवी दिल्ली.

• प्रारंभ करणारे: केंद्रीय गृह व सहकारमंत्री अमित शाह.

• मॉडेल: सहकारी संस्थेवर आधारित प्रवासी वाहनसेवा.

• मुख्य विचार: ‘सारथी ही मालिक’ — वाहनचालकांचा मालकीतील सहभाग.

• चालक हे केवळ अ‍ॅपवर सेवा देणारे घटक न राहता सहकारी रचनेतील सहभागी असतात. त्यामुळे भारत टॅक्सीचा संस्थात्मक प्रकार सहकार क्षेत्र असा लक्षात ठेवावा.

६. सेवा तीर्थ आणि सेवा संकल्प

• नव्या पंतप्रधान कार्यालयाचे नाव: सेवा तीर्थ.

• येथील पहिली केंद्रीय मंत्रिमंडळ बैठक: २४ फेब्रुवारी २०२६.

• स्वीकारलेला ठराव: सेवा संकल्प ठराव — Seva Sankalp Resolution.

• सेवा तीर्थ हे कार्यालयाचे नाव; सेवा संकल्प हे बैठकीत स्वीकारलेल्या ठरावाचे नाव. ही दोन नावे परस्परांची पर्यायी नावे नाहीत.

७. India AI Impact Summit २०२६

• प्रमुख ठिकाण: भारत मंडपम्, नवी दिल्ली.

• पंतप्रधानांच्या हस्ते उद्घाटन: १९ फेब्रुवारी. १६ फेब्रुवारीचा AI Impact Expo प्रारंभ हा स्वतंत्र कार्यक्रम होता.

• तीन मूलभूत सूत्रे: People, Planet, Progress — लोक, पृथ्वी आणि प्रगती.

• AI चा लाभ लोकांपर्यंत पोहोचवणे, पर्यावरणीय जबाबदारी आणि विकास यांना या त्रिसूत्रीत स्थान आहे.

MANAV दृष्टिकोन

‘N’चा अर्थ Network Neutrality नसून National Sovereignty आहे. डेटा निर्माण करणाऱ्यांचे अधिकार आणि डेटा सार्वभौमत्व हा त्यातील मुद्दा आहे.

८. MILAN २०२६ — १३ वा बहुराष्ट्रीय नौदल सराव

• कालावधी: १८–२५ फेब्रुवारी २०२६.

• ठिकाण: विशाखापट्टणम आणि बंगालचा उपसागर.

• आवृत्ती: १३ वी; पूर्व नौदल कमांडच्या नेतृत्वाखाली आयोजन.

• विषय: Camaraderie, Cooperation, Collaboration — मैत्रीभाव, सहकार्य आणि संयुक्त कार्य.

• समारोप: २५ फेब्रुवारी रोजी स्वदेशी विमानवाहू नौका INS विक्रांत हिच्यावर.

• इतिहास: MILAN सरावाची सुरुवात १९९५ मध्ये अंदमान–निकोबार येथे झाली. INS विक्रांत, INS विक्रमादित्य आणि निवृत्त INS विराट या वेगवेगळ्या नौका आहेत.

९. मिलानो–कोर्तिना हिवाळी ऑलिम्पिक

• यजमान देश: इटली. मिलान आणि कोर्तिना द’अम्पेझो या आयोजनाशी संबंधित प्रमुख ठिकाणांवरून स्पर्धेचे नाव.

• अंतिम पदकतालिकेत अव्वल: नॉर्वे.

• नॉर्वेची पदके: १८ सुवर्ण + १२ रौप्य + ११ कांस्य = ४१.

• विशेष कामगिरी: नॉर्वेच्या योहान्स क्लेबोने क्रॉस-कंट्री स्कीइंगमध्ये सहा स्पर्धांत सहा सुवर्णपदके जिंकली.

• क्रॉस-कंट्री स्कीइंग आणि बायथलॉन हे वेगळे खेळ आहेत. क्लेबोची ही नोंद एका हिवाळी ऑलिम्पिकमधील कामगिरीची आहे.

१०. GDP आणि CPI चे नवीन आधारवर्ष

• GDP: सकल देशांतर्गत उत्पादन; राष्ट्रीय लेख्यांचा भाग.

• CPI: ग्राहक किंमत निर्देशांक; ग्राहकांच्या उपभोगाशी संबंधित किमतींचे मोजमाप.

• GDP साठी आर्थिक वर्ष २०२२–२३, तर CPI साठी कॅलेंडर वर्ष २०२४. दोन्ही मालिकांना एकच आधारवर्ष लावू नये.

११. भारताचे सहावे अंडर-१९ क्रिकेट विश्वविजेतेपद

• अंतिम सामना: ६ फेब्रुवारी २०२६; हरारे, झिम्बाब्वे.

• विजेता: भारत; उपविजेता इंग्लंड.

• विजयाचे अंतर: १०० धावा.

• भारताचे विजेतेपद: पुरुष अंडर-१९ विश्वचषकातील सहावे.

• निर्णायक खेळी: वैभव सूर्यवंशी — ८० चेंडूंत १७५ धावा.

• ही अंडर-१९ पुरुष स्पर्धा आहे. वरिष्ठ पुरुष T20 विश्वचषकाचा मार्चमधील निकाल वेगळा आहे.

१२. कार्लोस अल्काराझचा करिअर ग्रँड स्लॅम

• दिनांक: १ फेब्रुवारी २०२६.

• विजेता: कार्लोस अल्काराझ — स्पेन; ऑस्ट्रेलियन ओपन पुरुष एकेरी.

• विक्रम: पुरुषांमध्ये सर्वात कमी वयात करिअर ग्रँड स्लॅम पूर्ण.

• करिअर ग्रँड स्लॅम म्हणजे ऑस्ट्रेलियन ओपन, रोलाँ गॅरोस, विम्बल्डन आणि US Open या चारही प्रमुख एकेरी स्पर्धा कारकिर्दीत जिंकणे. चारही स्पर्धा एकाच वर्षात जिंकणे ही वेगळी कामगिरी आहे.

१३. WPL २०२६ — RCB विजेता

• अंतिम सामना: ५ फेब्रुवारी; वडोदरा, गुजरात.

• विजेता: रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू; उपविजेता दिल्ली कॅपिटल्स.

• विजय: सहा गडी राखून; RCB चे दुसरे WPL विजेतेपद.

• दिल्लीने २० षटकांत २०३/४ धावा केल्या. RCB ने २०४ धावांच्या लक्ष्याचा यशस्वी पाठलाग केला.

• WPL ही महिलांची फ्रँचायझी लीग; IPL ही स्वतंत्र पुरुष लीग आहे.

१४. राष्ट्रीय विज्ञान दिन २०२६

• दिनांक: २८ फेब्रुवारी.

• विषय: Women in Science: Catalysing Viksit Bharat — विज्ञानातील महिला: विकसित भारताला चालना.

• स्मरण: सी. व्ही. रमण यांच्या रमण परिणामाच्या शोधाचे स्मरण.

• २०२६ मधील केंद्रबिंदू: विज्ञानातील महिलांचे योगदान आणि विकसित भारतातील त्यांची भूमिका.

महाराष्ट्र विशेष — अतिरिक्त परीक्षोपयोगी घडामोडी

पुरंदर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ — भूसंपादनासाठी कर्ज

• १० फेब्रुवारी २०२६: पुणे जिल्ह्यातील प्रस्तावित पुरंदर विमानतळासाठी ₹६,००० कोटी कर्ज उभारणीला मंत्रिमंडळाची मंजुरी.
• निधीचा संदर्भ भूसंपादन हा आहे; ही संपूर्ण विमानतळ प्रकल्पाची किंमत नाही.
• प्रकल्पासाठी विशेष उद्देश संस्था — SPV स्थापन करण्याचा निर्णय. SPV चे पूर्ण रूप Special Purpose Vehicle.

‘माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव’ अभियान

• मंत्रिमंडळ मंजुरी: १० फेब्रुवारी २०२६. ग्रामीण आरोग्यव्यवस्था बळकट करण्यासाठी अभियान.
• नियोजित कालावधी: १ एप्रिल २०२६ ते ३१ मार्च २०२७. लोकसहभागातून गावपातळीवरील आरोग्य सुधारण्यावर भर.
• परीक्षेतील फरक: निर्णय फेब्रुवारीत; अभियानाचा नियोजित प्रारंभ एप्रिलमध्ये.

कोल्हापूर आणि बारामतीतील क्रीडा सुविधा

• १० फेब्रुवारी: कोल्हापुरात आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे क्रिकेट स्टेडियम उभारण्यासाठी शासकीय जमीन उपलब्ध करून देण्यास मंजुरी.
• बारामती जिल्हा क्रीडा संकुलांतर्गत कटफळ येथील सुविधांसाठी ₹७५.१३ कोटींच्या अंदाजपत्रकाला मान्यता.
• या नोंदी मंजुरीच्या आहेत; स्टेडियम किंवा संकुल पूर्ण झाल्याचे दावे नाहीत.

शेवटची उजळणी — ३० महत्त्वाचे वनलाइनर्स

1. केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७ १ फेब्रुवारीला निर्मला सीतारामन यांनी सादर केला.

2. अर्थसंकल्पीय राजकोषीय तूट GDP च्या ४.३% अपेक्षित होती.

3. सार्वजनिक भांडवली खर्चाची प्रस्तावित रक्कम ₹१२.२ लाख कोटी होती.

4. Biopharma SHAKTI ची तरतूद पाच वर्षांसाठी ₹१०,००० कोटी होती.

5. Biopharma SHAKTI चा भर जैविक औषधे व बायोसिमिलरच्या देशांतर्गत उत्पादनावर आहे.

6. Biopharma प्रस्तावात ३ नवीन NIPER आणि ७ संस्थांचे उन्नतीकरण होते.

7. ISM 2.0 चा संबंध अर्धसंवाहक क्षेत्राशी आहे.

8. Rare Earth Corridors साठी ओडिशा, केरळ, आंध्र प्रदेश आणि तामिळनाडू प्रस्तावित झाले.

9. पुढील दशकातील क्रीडा परिवर्तनासाठी Khelo India Mission जाहीर झाले.

10. भारत टॅक्सीचा प्रारंभ ५ फेब्रुवारी २०२६ रोजी झाला.

11. भारत टॅक्सी हे सहकारी संस्थेवर आधारित वाहनसेवा मॉडेल आहे.

12. भारत टॅक्सीचा मुख्य विचार ‘सारथी ही मालिक’ आहे.

13. नवीन पंतप्रधान कार्यालयाचे नाव सेवा तीर्थ आहे.

14. सेवा तीर्थ येथील पहिल्या मंत्रिमंडळ बैठकीत सेवा संकल्प ठराव स्वीकारला.

15. India AI Impact Summit चे मुख्य ठिकाण भारत मंडपम्, नवी दिल्ली होते.

16. AI परिषदेची तीन सूत्रे People, Planet, Progress होती.

17. MANAV मधील ‘N’ म्हणजे National Sovereignty.

18. MILAN २०२६ हा १३ वा बहुराष्ट्रीय नौदल सराव होता.

19. MILAN २०२६ चे आयोजन विशाखापट्टणम व बंगालच्या उपसागरात झाले.

20. MILAN चा समारोप INS विक्रांतवर झाला.

21. मिलानो–कोर्तिना हिवाळी ऑलिम्पिकचे यजमान राष्ट्र इटली होते.

22. हिवाळी ऑलिम्पिकच्या पदकतालिकेत नॉर्वे अव्वल होता.

23. नॉर्वेने १८ सुवर्णांसह एकूण ४१ पदके जिंकली.

24. योहान्स क्लेबोने क्रॉस-कंट्री स्कीइंगमध्ये सहा सुवर्ण जिंकली.

25. नव्या GDP मालिकेचे आधारवर्ष २०२२–२३ आहे.

26. नव्या CPI मालिकेचे आधारवर्ष २०२४ आहे.

27. अंडर-१९ विश्वचषक अंतिम सामन्यात भारताने इंग्लंडला १०० धावांनी हरवले.

28. वैभव सूर्यवंशीने अंतिम सामन्यात ८० चेंडूंत १७५ धावा केल्या.

29. ऑस्ट्रेलियन ओपन जिंकून कार्लोस अल्काराझने करिअर ग्रँड स्लॅम पूर्ण केला.

30. WPL २०२६ चे विजेतेपद रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरूने जिंकले.

31. राष्ट्रीय विज्ञान दिन २०२६ चा विषय Women in Science: Catalysing Viksit Bharat होता.

महाराष्ट्र विशेष — ७ अतिरिक्त वनलाइनर्स

1. पुरंदर विमानतळाचे प्रस्तावित ठिकाण पुणे जिल्हा आहे.
2. पुरंदर विमानतळाच्या भूसंपादनासाठी फेब्रुवारीत मंजूर कर्ज उभारणी ₹६,००० कोटी होती.
3. SPV चे पूर्ण रूप Special Purpose Vehicle आहे.
4. ‘माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव’ अभियानाला १० फेब्रुवारी २०२६ रोजी मंत्रिमंडळाची मंजुरी मिळाली.
5. आरोग्यसंपन्न गाव अभियानाचा नियोजित कालावधी १ एप्रिल २०२६–३१ मार्च २०२७ होता.
6. आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या क्रिकेट स्टेडियमसाठी जमीन मंजूर झालेले शहर कोल्हापूर आहे.
7. बारामतीतील कटफळ क्रीडा सुविधांच्या ₹७५.१३ कोटींच्या अंदाजपत्रकाला मान्यता मिळाली.