ऑगस्ट २०२६ चालू घडामोडी: MPSC, पोलीस भरती आणि सरळसेवा परीक्षांसाठी सविस्तर नोट्स

प्रमुख विषय: राष्ट्रीय क्रीडा पुरस्कारांतील महाराष्ट्राची नावे, राष्ट्रकुल व हॉकी निकाल, ग्लॉ सरोवर, अंतराळ दिन, शिक्षक पुरस्कार आणि भारत–उझबेकिस्तान संबंध.

१. GOBARdhan — संकुचित जैववायू योजना

• मंत्रिमंडळ मंजुरी: ६ ऑगस्ट २०२६.

• योजनेचा भर: Compressed Biogas — CBG — उत्पादन.

• एकूण तरतूद: ₹२३,७३१ कोटी.

• अंमलबजावणीचा कालावधी: २०२६–२७ ते २०३५–३६.

• कच्चा माल: शेण, कृषी अवशेष, सेंद्रिय शहरी कचरा आणि इतर जैविक अवशेष.

• धोरणातील घटक: खरेदीची खात्री, स्थिर किंमतव्यवस्था, भांडवली सहाय्य, पाइपलाइन जोडणी आणि वित्तसुलभता.

• मुख्य जोड: सेंद्रिय कचरा → जैववायू/स्वच्छ इंधन → ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मूल्य. CBG आणि द्रवरूप पेट्रोलियम वायू — LPG — एकच इंधन नाहीत.

२. राष्ट्रीय क्रीडा पुरस्कार २०२५ — घोषणा ऑगस्ट २०२६ मध्ये

घोषणा: १८ ऑगस्ट २०२६; केंद्रीय युवा व्यवहार व क्रीडा मंत्रालय.

अर्जुन पुरस्कारातील महत्त्वाच्या व्यक्ती–खेळ जोड्या

• महाराष्ट्राची जोड: विदित गुजराथी आणि दिव्या देशमुख हे बुद्धिबळपटू.

• द्रोणाचार्य पुरस्कार — नियमित गट: नेहा नंदकुमार चव्हाण — नेमबाजी.

• राष्ट्रीय खेल प्रोत्साहन पुरस्कार: Army Paralympic Node, पुणे.

• वर्षाचा फरक: पुरस्कारांचे नाव २०२५, अधिकृत घोषणा २०२६. पुरस्कारवर्ष आणि घोषणावर्ष स्वतंत्र ठेवावेत.

• गटांचा फरक: अर्जुन — खेळाडू; द्रोणाचार्य — प्रशिक्षक; खेल प्रोत्साहन — संस्थात्मक योगदान.

३. ग्लासगो राष्ट्रकुल स्पर्धा — भारताचा अंतिम निकाल

• समारोप: २ ऑगस्ट २०२६.

• भारताचा अंतिम पदकतालिका क्रमांक: चौथा.

• एकूण पदके: ३९ — १३ सुवर्ण, १७ रौप्य आणि ९ कांस्य.

• बॉक्सिंग: ७ सुवर्णपदके; बॉक्सिंगमध्ये भारत अव्वल.

• यजमान: ग्लासगो, स्कॉटलंड; स्पर्धा २३ जुलैला सुरू झाली होती.

• संख्येचा फरक: ३९ ही सर्व खेळांतील भारताची एकूण पदके; ७ हा केवळ बॉक्सिंगमधील सुवर्णांचा आकडा आहे.

४. हॉकी विश्वचषक २०२६ — दोन स्वतंत्र निकाल

• पुरुष अंतिम सामन्याचा नियमित निकाल १–० होता.

• महिला अंतिम सामन्यात नियमित खेळात बरोबरी झाल्याने शूटआउट झाला. ३–१ हा शूटआउटचा निकाल आहे; नियमित खेळाचा नाही.

• विजेते आणि प्रतिस्पर्धी यांची पूर्ण जोड: जर्मनी–स्पेन आणि अर्जेंटिना–नेदरलँड्स.

५. ग्लॉ सरोवर — अरुणाचलचे पहिले रामसर स्थळ

• रामसर घोषणा: ३ ऑगस्ट २०२६.

• राज्य: अरुणाचल प्रदेश; राज्याचे पहिले रामसर स्थळ.

• भारताचा क्रमांक / एकूण संख्या: १०१ वे.

• संरक्षित क्षेत्र: कमलांग व्याघ्र प्रकल्प व वन्यजीव अभयारण्य.

• पाण्याचे स्वरूप: गोड्या पाण्याचे सरोवर; पर्वतीय जलप्रवाहांमधून पाणीपुरवठा.

• पूर्व हिमालयीन जैवविविधतेशी संबंधित क्षेत्र. स्थानिक मिश्मी समुदायासाठी सरोवराला सांस्कृतिक महत्त्वही आहे.

वरील तक्ता निवडक महिन्यांच्या नोंदी दाखवतो; तो प्रत्येक मधल्या समावेशाची संपूर्ण यादी नाही.

६. तिसरा राष्ट्रीय अंतराळ दिन

• दिनांक: २३ ऑगस्ट २०२६.

• मुख्य उद्घाटन कार्यक्रम: अहमदाबाद.

• आवृत्ती: तिसरी.

• अधिकृत विषय: Towards Viksit Bharat: Innovating, Collaborating and Aspiring to Global Space Leadership.

• मराठी आशय: विकसित भारतासाठी नवोन्मेष, सहकार्य आणि जागतिक अंतराळ नेतृत्वाची आकांक्षा.

• दिनामागील घटना: चांद्रयान-३ च्या विक्रम लँडरचे २३ ऑगस्ट २०२३ रोजी चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशाजवळ यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग.

• अहमदाबादची जोड: इस्रोचे Space Applications Centre — SAC — येथे आहे.

७. न्यायाधिकरण सुधारणा विधेयक २०२६

• प्रस्तावित संस्था: राष्ट्रीय न्यायाधिकरण आयोग — National Tribunals Commission.

• रचनेचे वैशिष्ट्य: न्यायपालिकेला बहुमत असलेली व्यवस्था.

• उद्देश: नियुक्त्या आणि न्यायाधिकरण प्रशासनामध्ये स्वातंत्र्य, पारदर्शकता आणि एकसमानता.

• विधेयकातील रचना: न्यायिक अनुभव असलेले अध्यक्ष, दोन न्यायिक सदस्य आणि दोन तांत्रिक सदस्य; अध्यक्षांसह न्यायिक बाजूला बहुमत.

• दाव्याची मर्यादा: येथे विधेयकातील प्रस्तावित संस्था दिली आहे; आयोग पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित झाला अशी स्वतंत्र नोंद नाही.

८. NH-22 आणि चार रेल्वे बहुमार्गीकरण प्रकल्प

NH-22

• मार्ग: मुझफ्फरपूर–सीतामढी–सोनबरसा; बिहार.

• सीमावर्ती जोड: सोनबरसा येथे नेपाळ सीमा.

• ऑगस्ट निर्णय: चौपदरीकरणाची मंजुरी; सीमावर्ती संपर्क आणि मालवाहतूक सुलभ करणे.

रेल्वे प्रकल्प

• मंजुरी: १९ ऑगस्ट २०२६.

• प्रकल्प: चार बहुमार्गीकरण प्रकल्प; सुमारे ४१० किमी आणि ₹९,४५० कोटी खर्चाची नोंद.

• नियोजनाचा आराखडा: PM Gati Shakti National Master Plan.

• रेल्वे बहुमार्गीकरणाचा उद्देश मार्गक्षमता वाढवणे आहे; विमानतळ संपर्कासाठीच्या UDAN योजनेशी नावाची गल्लत करू नये.

९. ८० वा स्वातंत्र्यदिन

• दिनांक: १५ ऑगस्ट २०२६.

• क्रमांक: ८० वा स्वातंत्र्यदिन; स्वातंत्र्याची पूर्ण झालेली वर्षे ७९.

• विशेष भर: ‘वंदे मातरम्’ची १५० वर्षे आणि Yuva Shakti for Viksit Bharat@2047.

• कार्यक्रमाचे प्रमुख ठिकाण: लाल किल्ला, नवी दिल्ली.

• मोजणी: १९४७ हा पहिला स्वातंत्र्यदिन धरला जातो. त्यामुळे पूर्ण झालेली वर्षे आणि समारंभाचा क्रमांक वेगळे येतात.

१०. अग्नी-४ चाचणी

• दिनांक: ६ ऑगस्ट २०२६.

• ठिकाण: एकात्मिक चाचणी केंद्र, चांदीपूर, ओडिशा.

• क्षेपणास्त्र: अग्नी-४; बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र.

• चाचणीची यंत्रणा: Strategic Forces Command च्या अंतर्गत.

• तुलना: मेमध्ये अग्नी-१; ऑगस्टमध्ये अग्नी-४. दोन्ही घटनांच्या तारखा आणि नावांची जोडी वेगळी आहे.

११. राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार — दोन गट

• नियोजित प्रदान दिन: ५ सप्टेंबर — शिक्षक दिन.

• ४८ हा शालेय गटाचा आकडा; २१ हा स्वतंत्र उच्च शिक्षण गटाचा. त्यांना एकमेकांच्या पर्यायी संख्या म्हणून वापरू नये.

• ऑगस्टची नोंद निवडीच्या घोषणेची आहे; शिक्षक दिनाचा प्रदान सोहळा पुढील महिन्यात होता.

१२. RBI — ऑगस्टचा दर कॉरिडॉर

५ ऑगस्टच्या निर्णयानंतरची स्थिती:

SDF–MSF या क्रमाने योग्य जोडी ५.००%–५.५०%. धोरणात्मक भूमिका तटस्थ होती.

१३. भारत–उझबेकिस्तान संबंध आणि UZQR

• ऑगस्ट भेटीत संबंधांचा नवा स्तर: Comprehensive Strategic Partnership — व्यापक धोरणात्मक भागीदारी.

• ३० ऑगस्टचा व्यावसायिक करार: NPCI International Payments Limited — NIPL — आणि उझबेकिस्तानची NIPC.

• राष्ट्रीय QR: UZQR.

• सेवेचा आशय: भारतीय UPI अ‍ॅप्समधून UZQR स्कॅन करून उझबेकिस्तानमधील व्यापाऱ्यांना देयक देण्याची सुविधा.

• फरक: UZQR — उझबेकिस्तान; DuitNow QR, SGQR आणि PromptPay या इतर देशांच्या प्रणालींची नावे आहेत.

१४. राष्ट्रीय क्रीडा दिनाची तीन दिवसीय मोहीम

• कालावधी: २८–३० ऑगस्ट २०२६.

• विषय: Tribute, Play, and Move — अभिवादन, खेळ आणि हालचाल.

• क्रीडा दिन: २९ ऑगस्ट; मेजर ध्यानचंद यांच्या जयंतीचे स्मरण.

• मोहिमेचा कालावधी तीन दिवसांचा असला तरी राष्ट्रीय क्रीडा दिनाची मूळ तारीख २९ ऑगस्ट आहे.

महाराष्ट्र विशेष — अतिरिक्त परीक्षोपयोगी घडामोडी

GPR — शासकीय कार्यपद्धतीचे पुनर्रचनाकरण

• ३ ऑगस्ट २०२६: नियोजन विभागाच्या शासन निर्णयातून प्रशासकीय विभागांना पाच प्रमुख प्रक्रियासुधारणा करण्याचे निर्देश; ४ ऑगस्टच्या दूरदर्शन वृत्तात तपशील.
• GPR — Government Process Re-engineering. नागरिकांच्या कार्यालयीन फेऱ्या कमी करणे आणि सेवावितरण सुलभ करणे हा उद्देश.
• आधार व महा समन्वय यांतील उपलब्ध माहिती अर्जात वापरणे; DigiLocker, डिजिटल पडताळणी व स्वघोषणांचा वापर वाढवणे.

निर्णयाचे स्तर आणि अंमलबजावणी यंत्रणा

• निर्णयप्रक्रिया जास्तीत जास्त तीन प्रशासकीय स्तरांत ठेवण्याचे निर्देश.
• राज्यस्तरीय GPR मान्यता समितीचे अध्यक्ष मुख्य सचिव.
• पोर्टल व डिजिटल पायाभूत सुविधांच्या सुधारणेची जबाबदारी MahaIT कडे.
• ही सेवा देण्याच्या प्रक्रियेतील सुधारणा आहे; विभागसंख्या बदलण्याच्या जूनमधील निर्णयापेक्षा वेगळी नोंद आहे.

शेवटची उजळणी — ३० महत्त्वाचे वनलाइनर्स

1. नव्या GOBARdhan योजनेचा भर संकुचित जैववायू उत्पादनावर आहे.

2. GOBARdhan ची तरतूद ₹२३,७३१ कोटी होती.

3. GOBARdhan चा कालावधी २०२६–२७ ते २०३५–३६ आहे.

4. विदित गुजराथी आणि दिव्या देशमुख बुद्धिबळपटू आहेत.

5. नेहा नंदकुमार चव्हाण यांची द्रोणाचार्य पुरस्कारातील जोड नेमबाजीशी आहे.

6. राष्ट्रीय खेल प्रोत्साहन पुरस्कारासाठी Army Paralympic Node, पुणे निवडले गेले.

7. ग्लासगोच्या अंतिम पदकतालिकेत भारत चौथा राहिला.

8. भारताने राष्ट्रकुल स्पर्धांत १३ सुवर्णांसह ३९ पदके जिंकली.

9. भारताची बॉक्सिंग सुवर्णपदकसंख्या ७ होती.

10. पुरुष हॉकी विश्वचषक जर्मनीने जिंकला.

11. महिला हॉकी विश्वचषक अर्जेंटिनाने जिंकला.

12. ग्लॉ सरोवर अरुणाचल प्रदेशात आहे.

13. ग्लॉ सरोवर कमलांग व्याघ्र प्रकल्प व अभयारण्यात आहे.

14. ग्लॉच्या समावेशानंतर भारताची रामसर स्थळसंख्या १०१ झाली.

15. तिसऱ्या राष्ट्रीय अंतराळ दिनाचा मुख्य कार्यक्रम अहमदाबाद येथे झाला.

16. राष्ट्रीय अंतराळ दिनाची तारीख २३ ऑगस्ट आहे.

17. न्यायाधिकरण विधेयकातील प्रस्तावित संस्था राष्ट्रीय न्यायाधिकरण आयोग होती.

18. NH-22 चा सोनबरसा मार्ग नेपाळ सीमेपर्यंत जातो.

19. चार रेल्वे बहुमार्गीकरण प्रकल्प PM Gati Shakti आराखड्याशी संबंधित होते.

20. २०२६ मध्ये भारताचा ८० वा स्वातंत्र्यदिन साजरा झाला.

21. स्वातंत्र्यदिनाच्या युवा शक्ती संकल्पनेचे ध्येय Viksit Bharat@2047 होते.

22. ६ ऑगस्ट रोजी चांदीपूर येथे अग्नी-४ ची चाचणी झाली.

23. शालेय शिक्षक पुरस्कारासाठी ४८ शिक्षक निवडले गेले.

24. उच्च शिक्षण व पॉलिटेक्निक गटात २१ शिक्षक/प्राध्यापक निवडले गेले.

25. ऑगस्टच्या दरस्थितीत रेपो ५.२५% होता.

26. SDF आणि MSF दर अनुक्रमे ५.००% आणि ५.५०% होते.

27. भारत–उझबेकिस्तान संबंध व्यापक धोरणात्मक भागीदारीपर्यंत उन्नत झाले.

28. उझबेकिस्तानच्या राष्ट्रीय QR प्रणालीचे नाव UZQR आहे.

29. क्रीडा दिन मोहिमेचा विषय Tribute, Play, and Move होता.

30. राष्ट्रीय क्रीडा दिन मेजर ध्यानचंद यांच्या जयंतीशी संबंधित आहे.

महाराष्ट्र विशेष — ७ अतिरिक्त वनलाइनर्स

1. GPR चे पूर्ण रूप Government Process Re-engineering आहे.
2. ऑगस्टमधील GPR शासन निर्णय नियोजन विभागाशी संबंधित होता.
3. GPR उपक्रमात पाच प्रमुख प्रक्रियासुधारणा निर्देशित होत्या.
4. निर्णयप्रक्रियेसाठी कमाल तीन प्रशासकीय स्तरांचा निर्देश होता.
5. राज्यस्तरीय GPR मान्यता समितीचे अध्यक्ष मुख्य सचिव आहेत.
6. GPR अंतर्गत डिजिटल सुविधांच्या सुधारणेची जबाबदारी MahaIT कडे आहे.
7. डिजिटल कागदपत्रांसाठी GPR मध्ये DigiLocker च्या वापरावर भर होता.