जुलै २०२६ चालू घडामोडी: MPSC, पोलीस भरती आणि सरळसेवा परीक्षांसाठी सविस्तर नोट्स

प्रमुख विषय: FIFA व विम्बल्डन निकाल, सारनाथचे जागतिक वारसा स्थान, Semicon 2.0, ग्रामीण रोजगार कायदा, भारत–UK करार आणि महाराष्ट्राची RKVY पात्रता.

१. FIFA पुरुष विश्वचषक २०२६ — स्पेन विजेता

• अंतिम सामना: १९ जुलै २०२६; New York New Jersey Stadium.

• विजेता: स्पेन; उपविजेता अर्जेंटिना.

• अंतिम निकाल: १–०; अतिरिक्त वेळेत निर्णय.

• स्पेनचे विजेतेपद: पुरुष FIFA विश्वचषकातील दुसरे.

Golden Ball आणि Golden Boot वेगळे आहेत. विश्वविजेता स्पेन असला तरी सर्वाधिक गोलांचा पुरस्कार फ्रान्सच्या खेळाडूला मिळाला. एम्बाप्पेने २०२२ मध्येही Golden Boot जिंकला होता.

२. विम्बल्डन २०२६

• सिनरचा देश: इटली.

• नोस्कोव्हा व मुचोव्हा: दोघी चेक खेळाडू.

• स्पर्धेचा पृष्ठभाग: गवताचे कोर्ट. जूनच्या रोलाँ गॅरोसचे क्ले कोर्ट यापेक्षा वेगळे आहे.

• झ्वेरेव हा जूनमध्ये रोलाँ गॅरोस विजेता आणि जुलैमध्ये विम्बल्डन उपविजेता होता; दोन्ही निकाल मिसळू नयेत.

३. Semicon 2.0 — मंत्रिमंडळ मंजुरी

• मंजुरी: १५ जुलै २०२६.

• एकूण अर्थसंकल्पीय तरतूद: ₹१,२७,५०० कोटी.

• क्षेत्र: सेमीकंडक्टर डिझाइन आणि उत्पादन परिसंस्था.

• मुख्य दिशा: भारतीय चिप डिझाइन व बौद्धिक संपदा, उपकरणे व साहित्याची देशांतर्गत क्षमता, अधिक उत्पादन सुविधा.

• तुलना: पहिल्या Semicon कार्यक्रमाची तरतूद ₹७६,००० कोटी होती. 2.0 ची ₹१,२७,५०० कोटी रक्कम स्वतंत्र पुढील टप्प्याची आहे.

• कालक्रम: फेब्रुवारीच्या अर्थसंकल्पात ISM 2.0 ची घोषणा; जुलैमध्ये मंत्रिमंडळाची स्वतंत्र मंजुरी.

४. सारनाथ — भारताचे ४५ वे जागतिक वारसा स्थळ

• समावेश: २५ जुलै २०२६.

• अधिकृत स्थळनाव: Ancient Buddhist Site of Sarnath.

• राज्य: उत्तर प्रदेश.

• भारताची जागतिक वारसा स्थळसंख्या: ४५.

• निर्णयाचे व्यासपीठ: UNESCO जागतिक वारसा समितीचे ४८ वे अधिवेशन.

• अधिवेशनाचे शहर: बुसान, दक्षिण कोरिया.

• इतिहासाशी जोड: गौतम बुद्धांच्या प्रथम उपदेशाशी सारनाथ संबंधित आहे. जागतिक वारसा दर्जा — UNESCO; आंतरराष्ट्रीय पाणथळ दर्जा — रामसर. दोन्ही यादींची संख्या वेगळी आहे.

५. NATO शिखर परिषद — अंकारा

• दिनांक: ७–८ जुलै २०२६.

• यजमान शहर व देश: अंकारा, तुर्किये.

• NATO: North Atlantic Treaty Organization — उत्तर अटलांटिक करार संघटना.

• स्वरूप: सामूहिक संरक्षण संघटना. तुर्कियेची राजधानी अंकारा आहे; इस्तंबूल नाही.

६. ग्लासगो राष्ट्रकुल स्पर्धांची सुरुवात

• यजमान शहर: ग्लासगो, स्कॉटलंड.

• कालावधी: २३ जुलै–२ ऑगस्ट २०२६.

• क्रीडा कार्यक्रम: १० खेळ.

• पॅरा क्रीडा: सहा एकात्मिक पॅरा क्रीडा प्रकार. “दहा खेळ आणि सहा पॅरा प्रकार” म्हणजे स्वतंत्रपणे सोळा खेळांची एकूण संख्या असा अर्थ नाही.

• महिन्यानुसार नोंद: स्पर्धेची सुरुवात जुलैमध्ये; अंतिम पदकतालिका ऑगस्टमध्ये. जुलैच्या उद्घाटनाशी भारताचा अंतिम क्रमांक जोडू नये.

७. Mobile Phone Manufacturing Scheme — MPMS

• जुलैमधील मंजूर तरतूद: ₹६२,५०० कोटी.

• कालावधी: २०२६–२७ ते २०३०–३१; पाच आर्थिक वर्षे.

• उद्दिष्टे: मोबाइल उत्पादन वाढवणे, देशांतर्गत मूल्यवर्धन आणि पुरवठा साखळी मजबूत करणे.

• मूलभूत प्रोत्साहन: पात्र विक्रीवर उत्पादनासाठी २.२५% ते ५% दरांचे सहाय्य.

• देशांतर्गत घटकस्रोताशी जोडलेले अतिरिक्त प्रोत्साहन: १.५% पर्यंत.

• भारतीय ब्रँड तयार करण्यासाठी पात्र विक्रीवर डिझाइन व संशोधनाशी संबंधित स्वतंत्र प्रोत्साहनाची तरतूद होती.

या तीन वेगळ्या निर्णयांच्या रकमा आहेत; त्यांना एकाच योजनेची तरतूद समजू नये.

८. NIPU-2026 — युरिया गुंतवणूक धोरण

• पूर्ण नाव: National Investment Policy for Urea-2026.

• संबंधित उत्पादन: युरिया.

• उद्देश: नवीन गुंतवणुकीद्वारे देशांतर्गत क्षमता आणि आत्मनिर्भरता वाढवणे.

• NIPU ची जोड: युरिया; इथेनॉल, सिमेंट किंवा कापूस यांची योजना नाही.

९. PM-KISAN चे सातत्य

• मंजूर कालावधी: २०२६–२७ ते २०३०–३१.

• एकूण आर्थिक तरतूद: ₹३.१५ लाख कोटी.

• हा पाच वर्षांच्या योजना-सातत्याचा निर्णय आहे. ₹३.१५ लाख कोटी हा एखाद्या एकाच हप्त्याचा किंवा प्रत्येक शेतकऱ्याचा लाभ नाही.

• मागील महिना: जूनमध्ये २३ व्या हप्त्याचे वितरण झाले होते. जुलैचा निर्णय हा त्यापेक्षा वेगळा योजना सुरू ठेवण्याचा निर्णय आहे.

१०. VB-G RAM G कायदा — १२५ दिवसांची हमी

• पूर्ण नाव: Viksit Bharat – Guarantee for Rozgar and Ajeevika Mission (Gramin).

• कायद्याचे वर्ष: २०२५; देशभर प्रभावी तारीख १ जुलै २०२६.

• हमी: पात्र ग्रामीण कुटुंबाला एका आर्थिक वर्षात १२५ दिवसांचा मजुरी रोजगार.

• पात्रतेचा संदर्भ: कुटुंबातील प्रौढ सदस्य अकुशल शारीरिक काम करण्यास इच्छुक असणे.

• मोजणी: १२५ दिवस प्रत्येक व्यक्तीस स्वतंत्रपणे नाहीत; कुटुंब हे एकक आहे.

• राष्ट्रीय प्रारंभ कार्यक्रमाचे वेळापत्रक: २ जुलै, मुक्कावरीपल्ले, तिरुपती जिल्हा, आंध्र प्रदेश.

कायदा लागू — १ जुलै; कार्यक्रम नियोजित — २ जुलै. दोन्ही तारखा स्वतंत्र आहेत.

११. भारत–UK CETA आणि DCC लागू

• प्रभावी तारीख: १५ जुलै २०२६.

• भागीदार देश: युनायटेड किंगडम.

• CETA: Comprehensive Economic and Trade Agreement — व्यापक आर्थिक व व्यापार करार.

• DCC: Double Contribution Convention — सामाजिक सुरक्षा योगदानाचा दुहेरी भार टाळण्याची व्यवस्था.

• DCC चा संदर्भ: संबंधित सीमापार रोजगारप्रकरणांतील सामाजिक सुरक्षा योगदान. तो दुहेरी नागरिकत्व देणारा किंवा सर्व प्रकारचे कर रद्द करणारा करार नाही.

• विशेष फरक: भारत–EU वाटाघाटींची जानेवारीतील पूर्तता आणि भारत–UK कराराची जुलैतील अंमलबजावणी या वेगळ्या घटना आहेत.

१२. RKVY — महाराष्ट्र प्रथम पात्र

• घोषणा: २७ जुलै २०२६.

• कामगिरी: RKVY च्या दुसऱ्या हप्त्यासाठी पात्र ठरणारे पहिले राज्य महाराष्ट्र.

• कारण: वेळेत निधीवापराच्या आवश्यक अटींची पूर्तता.

• RKVY: Rashtriya Krishi Vikas Yojana — राष्ट्रीय कृषी विकास योजना.

• दाव्याची मर्यादा: बातमी पात्रतेची आहे; त्या दिवशी निधी प्रत्यक्ष जमा झाला अशी स्वतंत्र नोंद नाही.

१३. जागतिक लोकसंख्या दिन

• दिनांक: ११ जुलै.

• २०२६ चा विषय: Realizing the hopes and aspirations of young people – today and for the future.

• मुख्य गट: तरुण; त्यांच्या आशा, आकांक्षा आणि जीवननिवडीचे स्वातंत्र्य.

• संबंधित UN संस्था: UNFPA — United Nations Population Fund.

१४. ‘कुश’ क्षेपणास्त्र आणि विक्रम-१

कुश

• प्रथम उड्डाणचाचणी: २३ जुलै २०२६.

• प्रकार: लांब पल्ल्याचे जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र.

• संस्था व ठिकाण: DRDO; डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम बेट, ओडिशा किनारा.

• भूमिका: हवाई संरक्षण. जूनचे LRLACM हे भू-आक्रमण क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे; कुशची भूमिका वेगळी आहे.

विक्रम-१

• यशस्वी कक्षीय प्रक्षेपण: १८ जुलै २०२६.

• कंपनी: स्कायरूट एअरोस्पेस.

• मोहिमेचे नाव: Mission Aagaman.

• प्रक्षेपणस्थळ: सतीश धवन अंतराळ केंद्र, श्रीहरिकोटा.

• भारतातून खासगी कंपनीने केलेले कक्षीय प्रक्षेपण हा महत्त्वाचा संदर्भ; उपकक्षीय चाचणीशी त्याची गल्लत करू नये.

महाराष्ट्र विशेष — अतिरिक्त परीक्षोपयोगी घडामोडी

आकांक्षित तालुका कार्यक्रम

• २१ जुलै २०२६: राज्यातील १७७ तालुक्यांसाठी प्रायोगिक कार्यक्रमाला मंजुरी.
• कालावधी: २०२६–२७; प्रत्येक तालुक्यास ₹५ कोटी. पुढील वर्षी कामगिरीचे मूल्यमापन व उत्कृष्ट तालुक्यांना प्रोत्साहन देण्याची तरतूद.

काटोल येथे शासकीय उद्यानविद्या महाविद्यालय

• २१ जुलै: काटोल, जि. नागपूर येथे महाविद्यालय स्थापनेस मंजुरी.
• संलग्नता: डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला; वार्षिक प्रवेशक्षमता १२०.
• ठिकाण लक्षात ठेवा: महाविद्यालय काटोलला; विद्यापीठ अकोल्यात.

NDRF तळ आणि लोक आयुक्त कार्यालय

• सदुंबरे, ता. मावळ, जि. पुणे येथे NDRF च्या कायमस्वरूपी तळासाठी ३ हेक्टर जमीन देण्यास मंजुरी.
• त्याच बैठकीत लोक आयुक्त कार्यालयाच्या १४३ पदांच्या सुधारित आकृतीबंधाला मान्यता. हा मंजूर आकृतीबंध आहे; सर्व पदे भरल्याचा आकडा नाही.

शेवटची उजळणी — ३० महत्त्वाचे वनलाइनर्स

1. FIFA पुरुष विश्वचषक २०२६ स्पेनने जिंकला.

2. स्पेनने अंतिम सामन्यात अर्जेंटिनाला १–० ने हरवले.

3. FIFA Golden Ball रोड्रीला मिळाला.

4. FIFA Golden Boot किलियन एम्बाप्पेला मिळाला.

5. एम्बाप्पेने स्पर्धेत १० गोल केले.

6. विम्बल्डन पुरुष एकेरी विजेता यानिक सिनर ठरला.

7. विम्बल्डन महिला एकेरी विजेती लिंडा नोस्कोव्हा ठरली.

8. Semicon 2.0 साठी ₹१,२७,५०० कोटी मंजूर झाले.

9. जुलैमध्ये UNESCO यादीत सारनाथचे प्राचीन बौद्ध स्थळ समाविष्ट झाले.

10. सारनाथमुळे भारताची जागतिक वारसा स्थळसंख्या ४५ झाली.

11. जागतिक वारसा समितीचे ४८ वे अधिवेशन बुसान येथे झाले.

12. जुलैच्या NATO शिखर परिषदेचे शहर अंकारा होते.

13. राष्ट्रकुल स्पर्धा ग्लासगो, स्कॉटलंड येथे सुरू झाल्या.

14. ग्लासगो २०२६ च्या कार्यक्रमात १० खेळ होते.

15. MPMS ची तरतूद ₹६२,५०० कोटी होती.

16. MPMS चा कालावधी २०२६–२७ ते २०३०–३१ होता.

17. NIPU-2026 चा संबंध युरिया गुंतवणुकीशी आहे.

18. PM-KISAN २०३०–३१ पर्यंत सुरू ठेवण्यास मंजुरी मिळाली.

19. PM-KISAN सातत्याची एकूण तरतूद ₹३.१५ लाख कोटी होती.

20. VB-G RAM G कायदा १ जुलै २०२६ पासून लागू झाला.

21. पात्र ग्रामीण कुटुंबाची वार्षिक रोजगार हमी १२५ दिवस आहे.

22. VB-G RAM G चा राष्ट्रीय कार्यक्रम आंध्र प्रदेशात नियोजित होता.

23. भारत–UK CETA १५ जुलै रोजी लागू झाला.

24. DCC चा संबंध सामाजिक सुरक्षा योगदानाची दुहेरी आकारणी टाळण्याशी आहे.

25. दुसऱ्या RKVY हप्त्यासाठी प्रथम पात्र राज्य महाराष्ट्र ठरले.

26. लोकसंख्या दिनाच्या विषयात तरुणांच्या आशा-आकांक्षा केंद्रस्थानी होत्या.

27. कुश हे लांब पल्ल्याचे जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे.

28. कुशची प्रथम उड्डाणचाचणी २३ जुलै रोजी झाली.

29. विक्रम-१ ची कंपनी स्कायरूट एअरोस्पेस आहे.

30. विक्रम-१ चे कक्षीय प्रक्षेपण १८ जुलै २०२६ रोजी झाले.

महाराष्ट्र विशेष — ७ अतिरिक्त वनलाइनर्स

1. आकांक्षित तालुका कार्यक्रमाच्या जुलैतील निर्णयात १७७ तालुके समाविष्ट होते.
2. २०२६–२७ साठी आकांक्षित तालुक्यास प्रत्येकी ₹५ कोटी देण्याचे ठरले.
3. शासकीय उद्यानविद्या महाविद्यालयाचे मंजूर ठिकाण काटोल, नागपूर आहे.
4. काटोल महाविद्यालयाची संलग्नता डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला याच्याशी आहे.
5. काटोल उद्यानविद्या महाविद्यालयाची वार्षिक प्रवेशक्षमता १२० मंजूर झाली.
6. NDRF च्या तळासाठी मंजूर ३ हेक्टर जमीन सदुंबरे, मावळ, पुणे येथे आहे.
7. लोक आयुक्त कार्यालयाच्या सुधारित आकृतीबंधात १४३ पदे मंजूर झाली.