📁 चालू घडामोडी व वार्षिक घडामोडी (Current Affairs & General Awareness) 📖 २०२६ चालू घडामोडी महासंग्रह व साप्ताहिक सराव चाचण्या (Current Affairs 2026 Master Digest) ⏱️ 8 मिनिटे वाचन 👁️ 39 views

एप्रिल २०२६ चालू घडामोडी: MPSC, पोलीस भरती आणि सरळसेवा परीक्षांसाठी सविस्तर नोट्स

एप्रिल २०२६ मध्ये मानवी अंतराळमोहिमा, जनगणनेचा पहिला टप्पा, सागरी विमा आणि पायाभूत सुविधा यांवर लक्ष केंद्रित झाले. इस्रोची MITRA आणि NASA ची Artemis II या दोन घटनांचे उद्देश वेगवेगळे आहेत. पर्यावरणात शेखा झीलचा रामसर समावेश, तर आरोग्यात One Health आणि विज्ञानाधारित सहकार्य हे विषय महत्त्वाचे ठरले. या महिन्याच्या नोंदींमध्ये मंजूर प्रकल्प, संशोधन मोहीम आणि प्रत्यक्ष क्रीडानिकाल यांची स्वतंत्र मांडणी केली आहे.

लेखक: Mahasarav Team• २८ एप्रिल, २०२६

प्रमुख विषय: MITRA, Artemis II, जनगणना २०२७, महाराष्ट्राचे गणना वेळापत्रक, रामसर स्थळ, सागरी विमा, RBI आणि पायाभूत सुविधा.

१. ISRO ची MITRA मोहीम — लेह

कालावधी: २–९ एप्रिल २०२६.
ठिकाण: लेह, लडाख; सुमारे ३,५०० मीटर उंचीवरील वातावरण.
अभ्यास: अंतराळवीर आणि जमिनीवरील नियंत्रण पथकातील समन्वय, निर्णयक्षमता आणि तणावातील कार्यक्षमता.
परिस्थिती: कमी ऑक्सिजन, कमी तापमान आणि विलगीकरण; मानवी अंतराळमोहिमांतील काही आव्हानांचा पृथ्वीवरील अनुरूप अभ्यास.
सहभागी संस्था: इस्रो आणि भारतीय वायुसेनेची Institute of Aerospace Medicine.
ही मानवी कार्यक्षमता अभ्यासमोहीम आहे; चंद्र किंवा मंगळावर प्रत्यक्ष गेलेली मोहीम नाही.

२. Artemis II — मानवांसह चंद्राजवळून उड्डाण

प्रक्षेपण: १ एप्रिल २०२६.
प्रमुख संस्था: NASA; Canadian Space Agency चा सहभाग.
स्वरूप: मानवांसह लूनर फ्लायबाय — चंद्राजवळून उड्डाण करून पृथ्वीवर परतण्याची चाचणी मोहीम.
यान: ओरायन — Orion.
प्रक्षेपक: SLS — Space Launch System.
अचूक मर्यादा: मोहिमेत चंद्रपृष्ठावर उतरण्याचा समावेश नव्हता. फ्लायबाय आणि चंद्राच्या कक्षेत स्थिरावणे या वेगळ्या क्रिया आहेत.

अंतराळवीर	संस्था
रीड वाइजमन	NASA
व्हिक्टर ग्लोव्हर	NASA
क्रिस्टिना कोच	NASA
जेरेमी हॅन्सन	Canadian Space Agency

चार सदस्यांपैकी तीन NASA चे; कॅनडाचे प्रतिनिधी जेरेमी हॅन्सन. ओरायन हे अंतराळवीरांचे यान असून SLS हे त्याला अवकाशात नेणारे रॉकेट आहे.

३. जनगणना २०२७ — पहिला टप्पा

पहिला टप्पा: घरयादी व गृहनिर्माण गणना — Houselisting and Housing Census.
देशपातळीवरील कालखंड: एप्रिल–सप्टेंबर २०२६; राज्यनिहाय वेगळे वेळापत्रक.
नवीन सुविधा: डिजिटल माहिती संकलन आणि ऐच्छिक स्वयं-गणना — Self-Enumeration.
स्वयं-गणनेचा कालावधी: घरयादीच्या प्रत्यक्ष कामापूर्वी १५ दिवस.
प्रत्यक्ष घरभेटीचे काम: संबंधित क्षेत्रात साधारण ३० दिवस.
बहुतांश भागांचा लोकसंख्या संदर्भदिनांक: १ मार्च २०२७ ची सुरुवात, शून्य वाजता. लडाख आणि निर्दिष्ट हिमाच्छादित भागांसाठी स्वतंत्र संदर्भदिनांक आहे.

महाराष्ट्रासाठी घोषित वेळापत्रक

३० एप्रिलच्या अधिकृत मुंबई निवेदनात पुढील वेळापत्रक दिले होते:

प्रक्रिया	महाराष्ट्रातील कालावधी
स्वयं-गणना	१–१५ मे २०२६
प्रगणकांच्या घरभेटी	१६ मे–१४ जून २०२६

स्वयं-गणना ऐच्छिक होती. माहिती भरल्यानंतर मिळणारा SE ID घरभेटीवेळी प्रगणकाला देऊन माहितीची पडताळणी व अंतिम नोंद पूर्ण करायची होती. घरयादीचे काम म्हणजे अंतिम लोकसंख्या निकाल नव्हे.

४. शेखा झील — भारताचे ९९ वे रामसर स्थळ

स्थळ: शेखा झील पक्षी अभयारण्य.
जिल्हा व राज्य: अलीगढ, उत्तर प्रदेश.
एप्रिलमधील समावेशानंतर भारताची संख्या: ९९.
पर्यावरणीय महत्त्व: मध्य आशियाई स्थलांतर मार्गावरील पक्ष्यांचे थांबास्थान.
तुलना: जानेवारीतील पटना पक्षी अभयारण्य — एटा; एप्रिलमधील शेखा झील — अलीगढ. दोन्ही उत्तर प्रदेशात असली तरी जिल्हे वेगळे आहेत.

५. Bharat Maritime Insurance Pool

मंजूर व्यवस्था: देशांतर्गत सागरी विमा पूल.
सार्वभौम हमी: ₹१२,९८० कोटी.
उद्देश: जागतिक अस्थिरता आणि संघर्षग्रस्त समुद्री मार्गांच्या पार्श्वभूमीवर भारताशी संबंधित जहाजांना सातत्यपूर्ण सागरी विमा संरक्षण उपलब्ध करणे.
जोखमींचे प्रकार: जहाजाचे कवच व यंत्रसामग्री, माल, संरक्षण व नुकसानभरपाई दायित्व — P&I — आणि युद्धजोखीम.
आर्थिक नोंद: ₹१२,९८० कोटी ही सरकारी हमीची मर्यादा आहे; प्रत्येक जहाजासाठी विमारक्कम किंवा प्रत्यक्ष दिलेली नुकसानभरपाई नाही.

६. पहिले खेलो इंडिया आदिवासी क्रीडा स्पर्धा — अंतिम निकाल

समारोप: ३ एप्रिल २०२६.
सर्वसाधारण विजेता: कर्नाटक; २३ सुवर्णपदके.
यजमान: छत्तीसगड. उद्घाटन २५ मार्चला झाले होते.
पूर्ण जोड: छत्तीसगड — यजमान; कर्नाटक — विजेता. दोन महिन्यांत झालेल्या स्पर्धेचा अंतिम निकाल एप्रिलमध्ये येतो.

७. RBI चे एप्रिल पतधोरण

बैठक: ६–८ एप्रिल; ठराव ८ एप्रिल २०२६ रोजी.
रेपो दर: ५.२५% कायम; समितीचा एकमताने निर्णय.
धोरणात्मक भूमिका: तटस्थ — Neutral.

धोरणात्मक दर	एप्रिल २०२६ निर्णय
रेपो	५.२५%
SDF	५.००%
MSF	५.५०%
बँक दर	५.५०%

SDF हा कॉरिडॉरचा खालचा आणि MSF हा वरचा दर. रेपो दर कायम राहणे आणि धोरणाची तटस्थ भूमिका या दोन स्वतंत्र नोंदी आहेत.

८. जयपूर मेट्रो फेज-२

मंजूर लांबी: ४१ किमी.
दिशा व मार्ग: उत्तर–दक्षिण कॉरिडॉर; प्रल्हादपुरा ते तोडी मोड.
स्थानके: ३६.
मंजूर प्रकल्पखर्च: सुमारे ₹१३,०३७.६६ कोटी.
अंमलबजावणी: Rajasthan Metro Rail Corporation Limited; केंद्र व राजस्थान सरकारचा ५०:५० संयुक्त उपक्रम.
ही प्रकल्पमंजुरी आहे; एप्रिलमध्ये सर्व ४१ किमी मार्गावर प्रवासी सेवा सुरू झाली, असा अर्थ नाही.

९. आपत्तींसाठी स्वदेशी Cell Broadcast चाचण्या

विकासक: C-DOT — Centre for Development of Telematics.
संबंधित यंत्रणा: दूरसंचार विभाग — DoT — आणि राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण — NDMA.
उद्देश: संबंधित भौगोलिक क्षेत्रातील मोबाइलवर एकाच वेळी तातडीच्या आपत्ती सूचना पोहोचवणे.
विद्यमान एकात्मिक मंच: SACHET; Common Alerting Protocol — CAP — आधारित.
एप्रिलमधील अवस्था: प्रणालीच्या देशव्यापी चाचण्या. चाचणी संदेश आणि प्रत्यक्ष आपत्ती इशारा वेगळे असतात; चाचणी संदेशावर कृती न करण्याची अधिकृत सूचना होती.

१०. संशोधन सुलभतेवरील NITI Aayog अहवाल

प्रकाशन: ९ एप्रिल २०२६; नवी दिल्ली.
संस्था: नीती आयोग.
अहवाल: Ease of Doing Research & Development in India आणि त्यासंबंधी Survey Report.
अभ्यासाचा आधार: ४०० पेक्षा अधिक संस्थाप्रमुखांशी संपर्क आणि ८५० पेक्षा अधिक वैज्ञानिक/संशोधकांचे अभिप्राय.
उद्देश: संशोधनातील प्रशासकीय अडथळे कमी करणे आणि संशोधनास अनुकूल व्यवस्था निर्माण करणे.

११. आरोग्य आणि पर्यावरण दिन

दिन	दिनांक / आयोजन	२०२६ चा विषय
जागतिक आरोग्य दिन	७ एप्रिल	Together for health. Stand with science
पृथ्वी दिन	२२ एप्रिल	Our Power, Our Planet
जागतिक मलेरिया दिन	२५ एप्रिल	Driven to End Malaria: Now We Can. Now We Must

One Health Summit: लियोन, फ्रान्स; ५–७ एप्रिल. One Health मध्ये मानव, प्राणी आणि पर्यावरणाचे आरोग्य एकत्रितपणे विचारात घेतले जाते. जागतिक आरोग्य दिनाचा विषय वैज्ञानिक सहकार्याला पाठिंबा देतो; मलेरिया दिनाचा संदेश उपलब्ध उपायांच्या तातडीच्या वापराशी संबंधित आहे.

१२. पुस्तक राजधानी, आंतरराष्ट्रीय भेट आणि बॉक्सिंग

UNESCO जागतिक पुस्तक राजधानी २०२६: राबात, मोरोक्को; २३ एप्रिलपासून संबंधित वर्षाचे कार्यक्रम. २०२५ चा मान रिओ दि जानेरोला होता.
भारतभेट: दक्षिण कोरियाचे राष्ट्रपती ली जे-म्युंग; १९–२१ एप्रिल २०२६.
आशियाई एलिट बॉक्सिंग स्पर्धांचे ठिकाण: उलानबातर, मंगोलिया. देश आणि राजधानीची जोड महत्त्वाची आहे.

१३. FASTag वार्षिक पासचे नवे शुल्क

लागू तारीख: १ एप्रिल २०२६.
२०२६–२७ चे शुल्क: ₹३,०७५; पूर्वी ₹३,०००.
घोषणा: NHAI ने १५ मार्चला केली; लागू तारीख एप्रिलमध्ये आहे.
वैधता: पात्र गैरव्यावसायिक वाहनांसाठी एक वर्ष किंवा २०० टोल प्लाझा ओलांडणे, यांपैकी आधी पूर्ण होणारी मर्यादा.
ही वार्षिक पासची फी आहे; प्रत्येक स्वतंत्र FASTag व्यवहाराचा टोल दर नाही.

महाराष्ट्र विशेष — अतिरिक्त परीक्षोपयोगी घडामोडी

महाराष्ट्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता धोरण २०२६

२९ एप्रिल २०२६ च्या मंत्रिमंडळ बैठकीत घोषणा; ३० एप्रिलच्या आकाशवाणी वृत्तात तपशील.
२०३१ पर्यंत ₹१०,००० कोटी गुंतवणूक आणि दीड लाखांहून अधिक रोजगारसंधी निर्माण करण्याचे लक्ष्य.
२ लाख युवक व व्यावसायिकांना AI प्रशिक्षण, ₹५०० कोटींचा AI Startup Venture Fund आणि १२ AI इनक्युबेटर्स प्रस्तावित.
Maha AI Tools Hub हा प्रस्तावित सामायिक मंच; ५,००० MSME साठी AI अंमलबजावणी खर्चावर २०% अनुदानाचा प्रस्ताव.
हे धोरणातील लक्ष्य व प्रस्ताव आहेत; सर्व प्रशिक्षण, निधीवितरण किंवा रोजगारनिर्मिती पूर्ण झाल्याचे आकडे नाहीत.

कॉम्प्रेस्ड बायोगॅस धोरण आणि सातारा IT पार्क

२२ एप्रिल: महाराष्ट्र कॉम्प्रेस्ड बायोगॅस CBG धोरण २०२६ जाहीर; त्या वर्षासाठी ₹५०० कोटींची तरतूद नमूद.
जिल्हानिहाय समन्वय समित्या आणि घनकचऱ्याच्या पर्यावरणपूरक व्यवस्थापनावर भर.
सातारा जिल्ह्यातील नागेवाडी येथे IT पार्कसाठी MIDC ला ४२.५५ हेक्टर जमीन देण्यास मंजुरी.

शेवटची उजळणी — ३० महत्त्वाचे वनलाइनर्स

ISRO ची MITRA मोहीम लेह, लडाख येथे झाली.
MITRA चा मुख्य अभ्यास अंतराळवीर व नियंत्रण पथकाचा समन्वय आणि तणावातील कार्यक्षमता हा होता.
Artemis II चे प्रक्षेपण १ एप्रिल २०२६ रोजी झाले.
Artemis II ही मानवांसह लूनर फ्लायबाय मोहीम होती.
Artemis II चे अंतराळवीर ओरायन यानातून गेले.
Artemis II पथकातील कॅनडाचे अंतराळवीर जेरेमी हॅन्सन होते.
जनगणना २०२७ चा पहिला टप्पा घरयादी व गृहनिर्माण गणना हा होता.
घरयादीपूर्वी स्वयं-गणनेसाठी १५ दिवसांची सुविधा होती.
महाराष्ट्रात स्वयं-गणना १–१५ मे २०२६ अशी घोषित झाली.
महाराष्ट्रातील प्रगणकांच्या घरभेटी १६ मे–१४ जून नियोजित होत्या.
बहुतांश भागांसाठी जनगणनेचा लोकसंख्या संदर्भदिनांक १ मार्च २०२७ आहे.
शेखा झील पक्षी अभयारण्य अलीगढ, उत्तर प्रदेश येथे आहे.
शेखा झील भारताचे ९९ वे रामसर स्थळ ठरले.
Bharat Maritime Insurance Pool साठी ₹१२,९८० कोटींची सार्वभौम हमी मंजूर झाली.
पहिल्या खेलो इंडिया आदिवासी क्रीडा स्पर्धांत कर्नाटक सर्वसाधारण विजेता ठरला.
कर्नाटकने या स्पर्धेत २३ सुवर्णपदके जिंकली.
एप्रिल पतधोरणात रेपो दर ५.२५% कायम राहिला.
एप्रिल निर्णयानुसार SDF आणि MSF दर अनुक्रमे ५.००% आणि ५.५०% होते.
जयपूर मेट्रो फेज-२ ची मंजूर लांबी ४१ किमी आहे.
जयपूर मेट्रो फेज-२ मध्ये ३६ स्थानके प्रस्तावित आहेत.
स्वदेशी Cell Broadcast प्रणालीचा विकासक C-DOT आहे.
Ease of Doing R&D अहवाल नीती आयोगाने जारी केले.
जागतिक आरोग्य दिनाचा विषय Together for health. Stand with science होता.
One Health Summit लियोन, फ्रान्स येथे झाला.
UNESCO जागतिक पुस्तक राजधानी २०२६ राबात आहे.
पृथ्वी दिन २०२६ चा विषय Our Power, Our Planet होता.
ली जे-म्युंग हे दक्षिण कोरियाचे राष्ट्रपती होते.
FASTag वार्षिक पासचे नवे शुल्क ₹३,०७५ झाले.
आशियाई एलिट बॉक्सिंग स्पर्धा उलानबातर येथे झाल्या.
मलेरिया दिनाच्या संदेशाचा शेवट Now We Can. Now We Must असा होता.