मार्च २०२६ चालू घडामोडी: MPSC, पोलीस भरती आणि सरळसेवा परीक्षांसाठी सविस्तर नोट्स

प्रमुख विषय: भारताचे T20 विश्वविजेतेपद, ९८ वे ऑस्कर, जागतिक आनंद अहवाल, नेपाळचे नेतृत्व, जल जीवन मिशन आणि महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय दिनांचे विषय.

१. पुरुष T20 विश्वचषक — भारताचे तिसरे विजेतेपद

• अंतिम सामना: ८ मार्च २०२६; नरेंद्र मोदी स्टेडियम, अहमदाबाद.

• विजेता: भारत; उपविजेता न्यूझीलंड.

• विजयाचे अंतर: ९६ धावा. भारताने प्रथम फलंदाजी करताना २५५/५ धावा केल्या.

• भारताची कामगिरी: पुरुष T20 विश्वचषकातील तिसरे विजेतेपद; विजेतेपद राखणारा पहिला संघ.

• स्पर्धावीर: संजू सॅमसन — पाच डावांत ३२१ धावा.

• सॅमसनची अंतिम खेळी: ४६ चेंडूंत ८९ धावा. स्पर्धावीर म्हणजे संपूर्ण स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू; तो केवळ अंतिम सामन्याचा पुरस्कार नाही.

२. ९८ वे अकादमी पुरस्कार — ऑस्कर २०२६

सोहळा: १५ मार्च २०२६. या सोहळ्यात प्रामुख्याने २०२५ मध्ये प्रदर्शित चित्रपटांचा गौरव झाला.

जुळवणी: Sinners — मायकल बी. जॉर्डन; Hamnet — जेसी बकली. सर्वोत्कृष्ट चित्रपट आणि आंतरराष्ट्रीय फीचर चित्रपट या स्वतंत्र श्रेणी आहेत. आंतरराष्ट्रीय चित्रपटासाठी देशाची जोड ‘नॉर्वे’ अशी लक्षात ठेवावी.

३. जागतिक आनंद अहवाल २०२६

• अव्वल देश: फिनलंड — सलग नववे वर्ष.

• मोजमाप: नागरिकांनी स्वतःच्या जीवनाचे केलेले मूल्यांकन. अहवाल हा केवळ उत्पन्नावर आधारित देशांचा क्रम नाही.

• २०२६ ची क्रमवारी मागील तीन वर्षांतील जीवनमूल्यांकनांच्या सरासरीवर आधारित आहे.

• अहवालातील फिनलंडचा गुण: ७.७६४ / १०. देशाचा गुण आणि क्रमांक वेगळे आहेत.

• वेगळा अहवाल: Global Gender Gap Report हा लिंगअंतराचा अहवाल आहे; त्याची अव्वल देशनोंद या आनंद अहवालात वापरू नये.

४. पहिले खेलो इंडिया आदिवासी क्रीडा स्पर्धा

• यजमान राज्य: छत्तीसगड.

• कालावधी: २५ मार्च ते ३ एप्रिल २०२६.

• स्वरूप: आदिवासी खेळाडूंना समर्पित पहिला राष्ट्रीय खेलो इंडिया बहुक्रीडा उपक्रम.

• महिन्यानुसार नोंद: उद्घाटन मार्चमध्ये; अंतिम सर्वसाधारण विजेत्याचा निकाल एप्रिलमध्ये. मार्चच्या नोंदीतील यजमान राज्य आणि एप्रिलमधील विजेता राज्य एकच समजू नये.

५. मार्चमधील महत्त्वाचे आंतरराष्ट्रीय दिन

विषयांतील नेमके मुद्दे

• वन्यजीव दिन: औषधी आणि सुगंधी वनस्पतींचे संवर्धन; आरोग्य, सांस्कृतिक वारसा आणि उपजीविकेशी त्यांचा संबंध.

• महिला दिन: हक्क, न्याय आणि कृती. येथे संयुक्त राष्ट्रांचा अधिकृत विषय दिला आहे; इतर संस्थांच्या स्वतंत्र मोहिमा वेगळ्या असू शकतात.

• वन दिन: वने आणि अर्थव्यवस्था—वनाधारित रोजगार, उत्पादन आणि परिसंस्था सेवांचे योगदान.

• जल दिन: पाणी निर्णयप्रक्रियेत महिलांचा सहभाग आणि पाण्यापर्यंत समान प्रवेश. “Where water flows, equality grows” हा मोहिमेचा संदेश.

• हवामानशास्त्र दिन: हवामान निरीक्षणांमधून पूर्वानुमान आणि आपत्ती पूर्वसूचना सक्षम करणे.

• क्षयरोग दिन: “Led by countries”नंतरचा अचूक भाग “Powered by people”.

६. नेपाळचे पंतप्रधान — बालेंद्र शाह

• पदभार: २७ मार्च २०२६.

• नाव: बालेंद्र शाह — बालेन.

• पक्ष: राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी — RSP.

• पूर्वीचे पद: काठमांडू महानगराचे महापौर.

• नेपाळच्या पंतप्रधान कार्यालयाने पदभार स्वीकारण्याची तारीख नोंदवली आहे. बालेंद्र शाह, बालेन शाह आणि Balen या नावांचा संदर्भ एकाच व्यक्तीला आहे.

७. Cameco–भारत युरेनियम पुरवठा करार

• घोषणा: २ मार्च २०२६.

• कंपनी: Cameco — कॅनडा; सास्काटून येथे आधारित.

• करार: भारतासाठी युरेनियम कॉन्सन्ट्रेटचा दीर्घकालीन पुरवठा.

• प्रमाण व कालावधी: जवळपास २२ दशलक्ष पाउंड; नऊ वर्षे. २२ दशलक्ष म्हणजे सुमारे २.२ कोटी पाउंड.

• वापरक्षेत्र: अणुऊर्जा इंधनपुरवठा. करारातील वजनाची एकक पाउंड आहे; त्याला टन किंवा बॅरल समजू नये.

८. IEA चा आपत्कालीन तेलसाठ्याबाबत निर्णय

• दिनांक: ११ मार्च २०२६.

• संस्था: आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्था — International Energy Agency, IEA.

• निर्णय: सदस्यदेशांच्या आपत्कालीन साठ्यातून ४०० दशलक्ष बॅरल तेल उपलब्ध करणे.

• भारतीय संख्या पद्धतीत: ४०० दशलक्ष म्हणजे ४० कोटी बॅरल.

• पार्श्वभूमी: पश्चिम आशियातील संघर्षामुळे तेलपुरवठ्यात आलेले व्यत्यय. ही नोंद सदस्यदेशांच्या सामूहिक साठ्याबाबत आहे; भारताच्या स्वतंत्र तेलसाठ्याची संख्या नाही.

९. जल जीवन मिशन २.० — मुदतवाढ आणि तरतूद

• मंत्रिमंडळ निर्णय: मिशनला डिसेंबर २०२८ पर्यंत मुदतवाढ.

• वाढवलेली एकूण तरतूद: ₹८.६९ लाख कोटी.

• उद्देश: ग्रामीण कुटुंबांना नळाद्वारे पाणीपुरवठ्यासोबत सेवांची विश्वसनीयता, गुणवत्तापूर्ण पायाभूत सुविधा आणि शाश्वत संचालन.

• विशेष भर: तयार झालेल्या पाणीपुरवठा योजनांची देखभाल आणि प्रत्यक्ष सेवा वितरण.

• आकड्याचा अर्थ: ₹८.६९ लाख कोटी हा मिशनचा वाढवलेला एकूण आर्थिक आराखडा आहे; एका वर्षाचा खर्च किंवा एका हप्त्याचे वितरण नाही.

१०. नोएडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ — पहिल्या टप्प्याचे उद्घाटन

• दिनांक: २८ मार्च २०२६.

• ठिकाण: जेवर, उत्तर प्रदेश.

• उद्घाटन: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते पहिला टप्पा.

• त्या टप्प्याची गुंतवणूक: सुमारे ₹११,२०० कोटी.

• जेवर हे विमानतळाचे ठिकाण; “नोएडा” हे प्रकल्पाच्या नावाचा भाग. नोंद Phase I चे उद्घाटन अशी आहे; विमानतळाच्या सर्व भविष्यातील टप्प्यांचे काम पूर्ण झाल्याचा अर्थ नाही.

११. PM-KISAN चा २२ वा हप्ता

• वितरण: १३ मार्च २०२६; गुवाहाटी, आसाम येथून.

• हप्ता क्रमांक: २२ वा.

• वितरित रक्कम: ₹१८,६४० कोटींपेक्षा जास्त; सुमारे ९.३२ कोटी पात्र शेतकऱ्यांना लाभ.

• पद्धत: थेट लाभ हस्तांतरण — DBT.

• हप्ता क्रमांक, वितरणाचे शहर आणि राज्य या तीन स्वतंत्र नोंदी: २२ वा — गुवाहाटी — आसाम.

१२. गुजरातचे समान नागरी संहिता विधेयक

• महिना: मार्च २०२६.

• राज्य: गुजरात.

• घटना: समान नागरी संहिता — Uniform Civil Code, UCC — विधेयक मंजूर.

• येथे विधेयक मंजूर झाले एवढाच दावा आहे. मंजुरी, संमती आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणीची तारीख या कायदेशीर टप्प्यांची सरमिसळ करू नये.

१३. जनगणना २०२७ चे शुभंकर

• अनावरण: मार्च २०२६; केंद्रीय गृह व सहकारमंत्री अमित शाह यांच्या हस्ते नवी दिल्लीमध्ये.

• महिला शुभंकर: प्रगती.

• पुरुष शुभंकर: विकास.

• डिजिटल साधनांसह या शुभंकरांचे अनावरण झाले. जनगणना प्रक्रियेत लोकसहभाग आणि ओळख निर्माण करणे हा वापर आहे.

१४. ISRO START २०२६

• पूर्ण नाव: Space Science and Technology Awareness Training.

• उद्घाटन: ११ मार्च २०२६; इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन.

• आवृत्ती: चौथी; ऑनलाइन अंतराळजागरूकता प्रशिक्षण.

• २०२६ चा विषय: Observation from Space.

• कालावधी: ११ मार्च–२ एप्रिल; २६ व्याख्याने नियोजित. कार्यक्रमाचा भर पृथ्वी, सौरमाला आणि अंतराळ निरीक्षणाच्या परिचयावर होता.

१५. Bharat Tribes Fest

• भारत–कॅनडा भेटीच्या अधिकृत तथ्यपत्रकात नवी दिल्ली येथे १७–३० मार्च २०२६ या कालावधीतील आयोजनाची नोंद होती.

• आदिवासी संस्कृतीचा संवाद आणि आर्थिक सक्षमीकरण यांच्याशी महोत्सव संबंधित होता.

• ही तथ्यपत्रकातील नियोजित आयोजनाची नोंद आहे; तिला स्वतंत्र अंतिम कार्यक्रम अहवाल समजू नये.

महाराष्ट्र विशेष — अतिरिक्त परीक्षोपयोगी घडामोडी

महाराष्ट्र अर्थसंकल्प २०२६–२७

• सादरीकरण: ६ मार्च २०२६; मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस.
• एकूण खर्च: ₹८,३३,९९३ कोटी, त्यात कर्जपरतफेड ₹६४,५२६ कोटी.
• कर्जपरतफेड वगळून खर्च: ₹७,६९,४६७ कोटी. प्रश्नातील खर्चाचा प्रकार लक्षात घ्यावा.
• महसुली तूट: ₹४०,५५२ कोटी; राजकोषीय तूट: ₹१,५०,४९१ कोटी, म्हणजे GSDP च्या २.८%.
• मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण योजनेसाठी ₹२६,५०० कोटींची तरतूद.
• सर्व रकमा २०२६–२७ चे अर्थसंकल्पीय अंदाज आहेत; प्रत्यक्ष वर्षअखेरचा खर्च नाही.

राज्य आर्थिक पाहणी — वाढीचा अंदाज

• आर्थिक पाहणी २०२५–२६ नुसार राज्याच्या अर्थव्यवस्थेची २०२५–२६ मधील वाढ ७.९% अपेक्षित होती.
• हा राज्य अर्थव्यवस्थेचा वाढीचा अंदाज आहे; केंद्रीय GDP चा दर नाही.
• आर्थिक पाहणी २०२५–२६ आणि अर्थसंकल्प २०२६–२७ यांची आर्थिक वर्षे वेगळी आहेत.

शेवटची उजळणी — ३० महत्त्वाचे वनलाइनर्स

1. पुरुष T20 विश्वचषक २०२६ च्या अंतिम सामन्यात भारताने न्यूझीलंडला हरवले.

2. T20 विश्वचषकाचा अंतिम सामना अहमदाबाद येथे झाला.

3. भारताने पुरुष T20 विश्वचषकाचे तिसरे विजेतेपद जिंकले.

4. T20 विश्वचषकाचा स्पर्धावीर संजू सॅमसन ठरला.

5. सॅमसनने स्पर्धेत पाच डावांत ३२१ धावा केल्या.

6. ऑस्कर २०२६ मध्ये सर्वोत्कृष्ट चित्रपट One Battle after Another ठरला.

7. Sinners साठी प्रमुख अभिनेता पुरस्कार मायकल बी. जॉर्डन यांना मिळाला.

8. Hamnet साठी प्रमुख अभिनेत्री पुरस्कार जेसी बकली यांना मिळाला.

9. ऑस्करमधील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पॉल थॉमस अँडरसन ठरले.

10. आंतरराष्ट्रीय फीचर चित्रपटाचा ऑस्कर नॉर्वेच्या Sentimental Value ला मिळाला.

11. अ‍ॅनिमेटेड फीचर चित्रपटाचा ऑस्कर KPop Demon Hunters ला मिळाला.

12. जागतिक आनंद अहवालात फिनलंड सलग नवव्यांदा अव्वल राहिला.

13. पहिल्या खेलो इंडिया आदिवासी क्रीडा स्पर्धांचे यजमान राज्य छत्तीसगड होते.

14. जागतिक जल दिनाचा भर पाणी आणि लिंगसमानतेवर होता.

15. जागतिक वन्यजीव दिनाचा विषय औषधी व सुगंधी वनस्पतींशी संबंधित होता.

16. क्षयरोग दिनाच्या संदेशातील “Led by countries”नंतर “Powered by people” येते.

17. UN महिला दिनाची त्रिसूत्री Rights, Justice, Action होती.

18. आंतरराष्ट्रीय वन दिनाचा विषय Forests and Economies होता.

19. हवामानशास्त्र दिनाचा विषय Observing Today, Protecting Tomorrow होता.

20. नेपाळचे पंतप्रधान म्हणून २७ मार्चला बालेंद्र शाह यांनी पदभार स्वीकारला.

21. युरेनियम पुरवठा करार करणारी Cameco कंपनी कॅनडातील आहे.

22. IEA सदस्यांनी ४०० दशलक्ष बॅरल तेल उपलब्ध करण्याचे मान्य केले.

23. जल जीवन मिशनला डिसेंबर २०२८ पर्यंत मुदतवाढ मिळाली.

24. जल जीवन मिशन २.० ची वाढवलेली एकूण तरतूद ₹८.६९ लाख कोटी होती.

25. नोएडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ जेवर, उत्तर प्रदेश येथे आहे.

26. PM-KISAN चा २२ वा हप्ता गुवाहाटी, आसाम येथून वितरित झाला.

27. मार्चमध्ये UCC विधेयक मंजूर करणारे राज्य गुजरात होते.

28. जनगणना २०२७ चे शुभंकर प्रगती आणि विकास आहेत.

29. ISRO START २०२६ चा विषय Observation from Space होता.

30. Bharat Tribes Fest चे नियोजित ठिकाण नवी दिल्ली होते.

महाराष्ट्र विशेष — ७ अतिरिक्त वनलाइनर्स

1. महाराष्ट्राचा २०२६–२७ चा अर्थसंकल्प ६ मार्च २०२६ रोजी सादर झाला.
2. राज्य अर्थसंकल्प सादर करणारे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस होते.
3. राज्याचा एकूण अर्थसंकल्पीय खर्च ₹८,३३,९९३ कोटी होता.
4. कर्जपरतफेड वगळून प्रस्तावित खर्च ₹७,६९,४६७ कोटी होता.
5. २०२६–२७ साठी राजकोषीय तूट GSDP च्या २.८% अपेक्षित होती.
6. लाडकी बहीण योजनेसाठी अर्थसंकल्पीय तरतूद ₹२६,५०० कोटी होती.
7. आर्थिक पाहणीनुसार २०२५–२६ मध्ये महाराष्ट्राची आर्थिक वाढ ७.९% अपेक्षित होती.