MPSC Group B Prelims 2026 Paper

योग्य उत्तर पर्याय B (अ, ब आणि ड बरोबर) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांच्या प्रेरणेने गोपाळ कृष्ण गोखले १८८७-८८ च्या सुमारास 'पुणे सार्वजनिक सभे'चे मानद चिटणीस (Secretary) बनले.
२. विधान ब (बरोबर): सार्वजनिक सभेच्या प्रतिष्ठित इंग्रजी त्रैमासिक मुखपत्राचे (Quarterly Journal of the Poona Sarvajanik Sabha) संपादकपद गोखले यांनी सलग अनेक वर्षे सांभाळले. त्यांच्या आर्थिक व प्रशासकीय अभ्यासपूर्ण लेखांमुळे या त्रैमासिकाला राष्ट्रीय मान्यता मिळाली.
३. विधान क (चुकीचे): गोखले १९०० साली केंद्रीय कायदेमंडळात गेले नाहीत. ते १८९९ मध्ये मुंबई प्रांतिक कायदेमंडळावर (Bombay Legislative Council) निवडून आले होते, आणि त्यानंतर १९०१/१९०२ मध्ये सर फिरोजशाह मेहता यांच्या राजीनाम्यानंतर ते 'इम्पेरियल / केंद्रीय कायदेमंडळात' (Imperial/Central Legislative Council) निवडून गेले. त्यामुळे १९०० साल चुकीचे आहे.
४. विधान ड (बरोबर): १८९५ च्या पुणे येथे भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या ११ व्या अधिवेशनाच्या स्वागत समितीचे सचिव आणि काँग्रेसचे सह-चिटणीस (Joint Secretary) म्हणून त्यांची निवड झाली होती.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे संदर्भ:
- गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी १२ जून १९०५ रोजी पुणे येथे 'भारत सेवक समाज' (Servants of India Society) ची स्थापना केली.
- १९०५ च्या बनारस काँग्रेस अधिवेशनाचे ते अध्यक्ष होते.
- महात्मा गांधी त्यांना आपले 'राजकीय गुरू' मानत असत.

योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त क - महात्मा गांधी) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC) ची स्थापना ३१ ऑक्टोबर १९२० रोजी मुंबईतील एम्पायर थिएटर येथे झाली.
२. या ऐतिहासिक पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष लाला लजपत राय होते आणि दिवाण चमन लाल हे पहिले सरचिटणीस (General Secretary) होते. जोसेफ बॅप्टिस्टा हे उपाध्यक्ष होते आणि ना. म. जोशी यांचा या स्थापनेत मोलाचा वाटा होता.
३. या अधिवेशनाला राष्ट्रीय स्तरावरील अनेक प्रमुख नेते उपस्थित होते, ज्यामध्ये पं. मोतीलाल नेहरू, विठ्ठलभाई पटेल, अवंतिकाबाई गोखले, बॅरिस्टर महंमद अली जिना, ॲनी बेझंट, बी. पी. वाडिया आदींचा समावेश होता.
४. महात्मा गांधी या अधिवेशनाला प्रत्यक्ष उपस्थित नव्हते. गांधीजी त्या वेळी अहमदाबादच्या 'मजूर महाजन संघ' (Textile Labour Association - 1920) च्या 'विश्वस्त संकल्पनेवर' (Trusteeship Theory) आधारित कामगार संघटनांवर भर देत होते आणि ते असहकार चळवळीच्या दौऱ्यात व्यग्र होते.

परीक्षेसाठी अतिरिक्त तथ्ये:
- AITUC च्या स्थापनेचे तात्कालिक कारण आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना (ILO - Geneva) मध्ये भारताचे अधिकृत कामगार प्रतिनिधी पाठवणे हे होते.
- अवंतिकाबाई गोखले या चंपारण्य सत्याग्रहातील गांधीजींच्या सहकारी आणि मुंबईतील हिंद महिला समाजाच्या संस्थापिका होत्या; त्या या कामगार अधिवेशनात उपस्थित होत्या.

योग्य उत्तर पर्याय A (बाळशास्त्री जांभेकर) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. बाळशास्त्री गंगाधरशास्त्री जांभेकर (१८१२ - १८४६) यांना 'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक' (Father of Marathi Journalism) मानले जाते.
२. ते १८३४ मध्ये मुंबईच्या एलफिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमध्ये गणित व विज्ञानाचे पहिले हिंदी/मराठी असिस्टंट प्रोफेसर म्हणून नियुक्त झाले. दादाभाई नौरोजी त्यांचे विद्यार्थी होते.
३. त्यांनी मे १८४० मध्ये 'दिग्दर्शन' हे मराठी भाषेतील पहिले मासिक सुरू केले. यामध्ये इतिहास, भूगोल, भौतिकशास्त्र, निसर्गज्ञान व विज्ञानावर माहितीपूर्ण लेख प्रसिद्ध होत असत.
४. ब्रिटिश सरकारने त्यांच्या विद्वत्ता आणि समाजसेवेची दखल घेऊन १८४० मध्ये त्यांना 'जस्टिस ऑफ द पीस' (Justice of the Peace) ही प्रतिष्ठित मानद पदवी दिली.

इतर महत्त्वाचे पैलू:
- ६ जानेवारी १८३२ रोजी त्यांनी पहिले मराठी वृत्तपत्र 'दर्पण' (Darpan) सुरू केले (म्हणून ६ जानेवारी हा 'पत्रकार दिन' म्हणून साजरा केला जातो).
- १८४५ मध्ये त्यांनी 'बॉम्बे नेटिव्ह जनरल लायब्ररी'ची स्थापना केली.
- श्रीपती शेषाद्री परकीय धर्मांतरण शुद्धीकरण प्रकरणात (१८४३-४४) त्यांनी शेषाद्रीचे हिंदू धर्मात पुनर्प्रवेश करून सुधारणावादी भूमिका घेतली.

योग्य उत्तर पर्याय D (अ, ब आणि क) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी ३ जून १९१६ रोजी पुणे येथे भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाची स्थापना केली (जे पुढे १९२० मध्ये सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांच्या १५ लाख रुपयांच्या देणगीनंतर SNDT - Shreemati Nathibai Damodar Thackersey Women's University बनले).
२. कर्वे यांनी जपानच्या महिला विद्यापीठाच्या (Japan Women's University, Tokyo) धर्तीवर या विद्यापीठाचा आराखडा तयार केला होता.
३. या विद्यापीठाचे मुख्य उद्देश:
- स्त्रियांना त्यांच्या गरजांनुसार उच्च शिक्षण देणे (विधान अ).
- स्त्रियांच्या सर्वांगीण मानसिक व कलात्मक विकासासाठी ललित कला, गृहविज्ञान, गायनकला व चित्रकला यांचे पद्धतशीर शिक्षण देणे (विधान ब).
- स्त्रियांना आर्थिक व सामाजिक दृष्टीने स्वावलंबी, सक्षम व सन्माननीय नागरिक बनविणे (विधान क).
४. म्हणूनच एमपीएससीने अधिकृतपणे अ, ब आणि क या तिन्ही विधानांना बरोबर मानले आहे.

महत्त्वाचे टप्पे:
- १८९६: अनाथ बालिकाश्रम (हिंगणे, पुणे)
- १८९९: महिला विद्यालय
- १९०७: निष्काम कर्ममठ
- १९५८: महर्षी कर्वे यांना त्यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त 'भारतरत्न' सन्मान प्रदान करण्यात आला.

योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त अ, ब आणि क) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): ब्रिटिश वसाहतवादाच्या शोषक धोरणांविरुद्ध भारतीय समाजात एकसंधतेची जाणीव झाली आणि आधुनिक राष्ट्रवादाचा उदय व प्रसार झाला.
२. विधान ब (बरोबर): १८५७ च्या उठावानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता संपून मुघल साम्राज्य आणि सरंजामी मध्ययुगीन राजवटींचा औपचारिक अंत झाला, तसेच आधुनिक नोकरशाही व कायदेप्रणाली स्थापन झाली.
३. विधान क (बरोबर): रेल्वे, रस्ते, बंदरे (मुंबई, कलकत्ता, मद्रास) आणि आधुनिक प्रशासकीय व व्यापारी केंद्रांमुळे नवीन शहरांची निर्मिती झाली आणि नागरीकरणाचा वेग वाढला.
४. विधान ड (चुकीचे): वसाहतवादाने देशी उद्योगधंद्यात वाढ केली नाही, तर ब्रिटनच्या औद्योगिक क्रांतीसाठी भारताला कच्चा माल पुरवणारा देश आणि पक्क्या मालाची बाजारपेठ बनवले. यामुळे पारंपरिक हातमाग, कारागीर आणि देशी हस्तकलांचा ऱ्हास झाला ('वि-औद्योगिकीकरण' / De-industrialization).

निष्कर्ष: अ, ब आणि क ही विधाने बरोबर असून ड चुकीचे आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (माऊंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन – कोर्ट ऑफ डिरेक्टर्स) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. माऊंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन (Mountstuart Elphinstone) हे १८१९ ते १८२७ या काळात मुंबई प्रांताचे गव्हर्नर होते.
२. त्यांनी पश्चिम भारतात देशी (प्रादेशिक) व पाश्चात्त्य शिक्षणाचा पाया घातला. १८२२ मध्ये स्थापन झालेल्या 'बॉम्बे नेटिव्ह स्कूल बुक अँड स्कूल सोसायटी'ला त्यांनी राजाश्रय दिला.
३. पाश्चात्त्य शिक्षणामुळे भारतीयांमध्ये राजकीय जाणीव निर्माण होईल आणि ते संपूर्ण स्वराज्याची मागणी करतील हे ओळखून त्यांनी लंडन येथील ईस्ट इंडिया कंपनीच्या 'कोर्ट ऑफ डायरेक्टर्स'ला (Court of Directors) पाठवलेल्या पत्रात हे ऐतिहासिक भाकीत नमूद केले होते.
४. त्यांनी लिहिले होते की शिक्षण देणे हा आमचा नैतिक कर्तव्य मार्ग आहे, जरी त्याचा परिणाम आपल्या सत्तेच्या अखेरीस होईल.

एमपीएससी परीक्षा संदर्भ:
- १८२३ चे एल्फिन्स्टनचे प्रसिद्ध शिक्षणविषयक मिनिट (Minute on Education).
- १८२७ मध्ये त्यांच्या सन्मानार्थ 'एलफिन्स्टन इन्स्टिट्यूट' (नंतर कॉलेज) स्थापन झाले.

योग्य उत्तर पर्याय A (फक्त क) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): १७ डिसेंबर १९२८ रोजी लाहोर येथे लाला लजपत राय यांच्या लाठीहल्ल्यातील मृत्यूचा सूड घेण्यासाठी भगतसिंग, राजगुरू आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी ब्रिटिश पोलीस अधिकारी जॉन पी. साँडर्सची (Saunders) गोळ्या झाडून हत्या केली.
२. विधान ब (बरोबर): २१ डिसेंबर १९०९ रोजी नाशिक येथील विजयानंद थिएटरमध्ये 'अभिनव भारत' या क्रांतिकारक संघटनेचे तरुण सदस्य अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी नाशिकचा जिल्हाधिकारी ए. एम. टी. जॅक्सनची (Jackson) गोळ्या झाडून हत्या केली.
३. विधान क (चुकीचे): दामोदर हरी चाफेकर, बाळकृष्ण हरी चाफेकर आणि वासुदेव हरी चाफेकर या चाफेकर बंधूंनी २२ जून १८९७ रोजी डब्ल्यू. सी. रँड (W. C. Rand) आणि लेफ्टनंट आयर्स्ट यांची हत्या केली. परंतु रँड हा मुंबईचा कमिशनर नव्हता; तो 'पुणे प्लेग कमिटीचा अध्यक्ष' (Chairman of the Special Plague Committee, Poona) होता. त्याने पुण्यात प्लेगच्या नावाखाली महिलांवर व नागरिकांवर अमानुष अत्याचार केले होते.

निष्कर्ष: विधान क मध्ये पदनाम व शहर चुकीचे दिलेले असल्याने फक्त विधान क चुकीचे आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (लोकमान्य टिळक) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ब्रिटिश संसदेने पारित केलेल्या भारतीय परिषद कायदा १९०९ ला (Indian Councils Act 1909) 'मोर्ले-मिंटो सुधारणा' म्हटले जाते.
२. या कायद्याने मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ (Separate Electorates) सुरू करून भारतात जातीय विभाजनाची (Divide and Rule) बीजे रोवली.
३. या सुधारणांवर सडेतोड टीका करताना लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी 'केसरी'मध्ये आपल्या उपरोधिक व जहाल शैलीत उद्गार काढले होते: "हे शुद्ध टोणग्याचे आचळ ठरतील, यातून लोकहिताचे दूध मिळणे शक्य नाही."

इतर प्रमुख नेत्यांच्या प्रतिक्रिया:
- महात्मा गांधी: "मोर्ले-मिंटो सुधारणांनी आमचे वाटोळे केले (The Morley-Minto Reforms have been our undoing)."
- के. एम. मुन्शी: "या सुधारणांनी उगवत्या लोकशाहीची हत्या केली."

योग्य उत्तर पर्याय C (जॉन लॉरेन्स) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. १८५७ च्या उठावाच्या वेळी सर जॉन लॉरेन्स (Sir John Lawrence) हे पंजाबचे चीफ कमिशनर होते (पुढे ते १८६४ ते १८६९ या काळात भारताचे व्हाइसरॉय झाले).
२. जॉन लॉरेन्स यांनी पंजाब शांत ठेवून तेथील सैन्य दिल्ली जिंकण्यासाठी पाठवले होते, ज्याने ब्रिटिशांचा विजय सुकर केला.
३. उठावाचे विश्लेषण करताना त्यांनी भारतीय नेतृत्वातील समन्वयाचा अभाव दर्शवणारे हे विधान केले होते: "बंडवाल्यांना एक जरी समर्थ/सक्षम नेता मिळाला असता, तर भारतावरील इंग्रजांचे राज्य कायमचे नष्ट झाले असते."

इतर ब्रिटिश अधिकाऱ्यांची विधाने (वारंवार विचारली जाणारी):
- सर ह्यू रोज (झाशीच्या राणीबद्दल): "येथे ती स्त्री झोपली आहे, जी बंडखोरांमधील एकमेव मर्द (the only man among the rebels) होती."
- लॉर्ड कॅनिंग (संस्थानिकांबद्दल): "त्यांनी वादळात ब्रेकवॉटर (Breakwaters in the storm) म्हणून काम केले, अन्यथा आमची सत्ता वाहून गेली असती."

योग्य उत्तर पर्याय C (हणमंतराव कुलकर्णी व कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. लोकमान्य टिळकांनी १८९९-१९०२ च्या दरम्यान नेपाळ हे स्वतंत्र हिंदू राष्ट्र असल्याने तेथे शस्त्रनिर्मितीचा गुप्त कारखाना सुरू करण्याची योजना आखली होती.
२. यासाठी टिळकांनी आपले निकटचे सहकारी आणि 'केसरी'चे उपसंपादक कृष्णाजी प्रभाकर (काकासाहेब) खाडिलकर आणि हणमंतराव कुलकर्णी यांना नेपाळमध्ये पाठवले.
३. खाडिलकर नेपाळमध्ये काचेचा व कौलांचा कारखाना (काच कारखाना) काढण्याच्या बहाण्याने गेले होते, जेणेकरून त्या आडून बंदुका, रायफली व काडतुसे तयार करण्याचे तंत्रज्ञान व सामग्री मिळवता येईल.
४. पुढे ब्रिटिश गुप्तहेरांना या योजनेचा सुगावा लागल्याने ही मोहीम अर्धवट सोडावी लागली.

योग्य उत्तर पर्याय B (रिमो / Rimo) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. रिमो हिमनदी (Rimo Glacier) ही लडाखमधील काराकोरम पर्वतरांगेत (सियाचीन हिमनदीच्या आग्नेयेस) स्थित आहे.
२. श्योक नदीचा (Shyok River - ज्याला स्थानिक भाषेत 'मृत्यूची नदी' म्हणतात) उगम रिमो हिमनदीच्या वितळणाऱ्या बर्फापासून होतो. श्योक नदी पुढे जाऊन सिंधू नदीला (Indus) उजव्या बाजूने मिळते.

इतर पर्यायांचे भौगोलिक स्थान:
- हिस्सार (Hispar): गिलगिट-बाल्टिस्तान (काराकोरम रांग) मध्ये असून ती हुंझा नदी खोऱ्यात वाहते.
- झेमू (Zemu): सिक्कीममधील कांचनगंगा पर्वतरांगेत आहे; ती तिस्ता नदीचा उगम आहे.
- ड्रँग-ड्रंग (Drang-Drung): लडाखच्या झास्कर खोऱ्यात असून दोडा नदीचा (पेंसिल ला खिंडीजवळ) उगम आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ आणि क बरोबर आहेत) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): २०११ च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्राचा २००१ ते २०११ या दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर (Decadal Growth Rate) १५.९९% (सुमारे १६%) नोंदवला गेला (१९९१-२००१ मध्ये तो २२.७३% होता).
२. विधान ब (चुकीचे): २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची एकूण लोकसंख्या ११,२३,७४,३३३ (११.२४ कोटी) होती, १२,२३,७२,९७२ नव्हे. तसेच मुस्लीम लोकसंख्येचे प्रमाण ११.५४% होते.
३. विधान क (बरोबर): कृषी घनता (Agricultural Density) म्हणजे प्रति हेक्टर निव्वळ लागवडीखालील जमिनीमागे शेतीवर अवलंबून असणारी लोकसंख्या. केरळमध्ये लागवडीयोग्य जमीन मर्यादित असल्याने आणि शेतीवरील लोकसंख्येचे प्रमाण दाट असल्याने केरळमध्ये सर्वाधिक कृषी घनता आढळली.
४. विधान ड (चुकीचे): बाल लिंग गुणोत्तरात (०-६ वयोगट) राजस्थान (८८८) आणि मध्य प्रदेश (९१८) हे अव्वल १० राज्यांमध्ये अजिबात येत नाहीत; राजस्थान देशातील सर्वात कमी बाल लिंग गुणोत्तर असलेल्या राज्यांपैकी एक आहे. अव्वल राज्यांमध्ये अरुणाचल प्रदेश (९७२), मिझोराम (९७०), मेघालय (९७०) हे ईशान्येकडील राज्ये येतात.

निष्कर्ष: फक्त विधाने 'अ' आणि 'क' बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (अ आणि ब) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. जोडी अ (अयोग्य): तावरजा (Tawarja Dam/Reservoir) प्रकल्प हा लातूर जिल्ह्यात (औसा तालुक्यात) येतो, धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यात नाही. त्यामुळे ही जोडी चुकीची आहे.
२. जोडी ब (अयोग्य): उमरझरी (Umarzari Wildlife Sanctuary/Lake) हे गोंदिया जिल्ह्यातील साकोली/लाखांदूर सीमेवर येते, भंडारा जिल्ह्यात नाही (किंवा भंडारा ऐवजी गोंदियात स्थानबद्ध आहे).
३. जोडी क (योग्य): चिखली तलाव/प्रकल्प वाशिम जिल्ह्यात अमरावती विभागात स्थित आहे.
४. जोडी ड (योग्य): शिवडाव (Shivdav) हा निसर्गरम्य तलाव कणकवली तालुका, सिंधुदुर्ग जिल्हा (कोकण विभाग) येथे स्थित आहे.

निष्कर्ष: विचारल्यानुसार अयोग्य जोड्या 'अ आणि ब' आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (a-ii, b-iii, c-i, d-iv) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. तापी (Tapi) नदीची उपनदी: बोरी (Bori) नदी (तापीची डाव्या तीरावरील प्रमुख उपनदी जी खानदेशातून वाहते) -> a - ii.
२. पूर्णा (Purna) नदीची उपनदी: नळगंगा (Nalganga) नदी (बुलढाणा जिल्ह्यात मोताळा तालुक्यात नळगंगा प्रकल्प पूर्णा खोऱ्यात आहे) -> b - iii.
३. सिंधफणा (Sindphana) नदीची उपनदी: बिंदुसरा (Bindusara) नदी (बीड शहर बिंदुसरा नदीच्या काठावर वसलेले असून बिंदुसरा ही सिंधफणेची प्रमुख उपनदी आहे) -> c - i.
४. मांजरा (Manjra) नदीची उपनदी: घरणी (Gharni) नदी (लातूर जिल्ह्यात चाकूर तालुक्यात घरणी मध्यम प्रकल्प मांजरा खोऱ्यात आहे) -> d - iv.

अचूक जुळणी: a-ii, b-iii, c-i, d-iv (पर्याय C).

योग्य उत्तर पर्याय C (ठाणे) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'तलावांचे शहर' (City of Lakes): ठाणे शहरात उपवन, मासुंदा (तलावपाळी), कचराळी आदी ३० हून अधिक ऐतिहासिक तलाव असल्याने ठाण्याला 'तलावांचे शहर' म्हणून ओळखले जाते.
२. दारूगोळा व शस्त्रनिर्मितीचा कारखाना (Ordnance Factory): ठाणे जिल्ह्यातील अंबरनाथ येथे संरक्षण मंत्रालयाचा 'ऑर्डनन्स फॅक्टरी अंबरनाथ' (OFA) हा शस्त्र व दारूगोळा निर्मितीचा मोठा कारखाना आहे.
३. धातूच्या वस्तू व नक्षीकाम: जिल्ह्यातील कल्याण / शहापूर / भिवंडी पट्ट्यात पितळेच्या व तांब्याच्या भांड्यांवर पारंपरिक नक्षीकामाचा उद्योग प्रसिद्ध आहे.
४. मुशी जातीचे गवत (Mushi Grass): ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांतील दमट किनारपट्टी आणि भातशेतीच्या बांधांवर मुशी गवत मोठ्या प्रमाणावर आढळते, ज्याचा उपयोग गुरांसाठी पौष्टिक चारा व गवताच्या गंजीसाठी केला जातो.

योग्य उत्तर पर्याय D (फक्त ड / दरकेसा) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. दरकेसा टेकड्या (Darkesa Hills): महाराष्ट्राच्या अति-ईशान्य भागात गोंदिया जिल्ह्यात छत्तीसगडच्या सीमेवर स्थित आहेत. म्हणून ईशान्य भागातील डोंगररांग विचारल्यास उत्तर 'फक्त ड' येते.

इतर टेकड्यांची भौगोलिक स्थिती:
- सातमाळा रांग (Satmala): नाशिक जिल्ह्यात सह्याद्रीच्या पूर्वेकडे जाणारी प्रमुख उपरांग (पश्चिम-मध्य महाराष्ट्र).
- गाळणा टेकड्या (Galna Hills): नाशिक आणि धुळे जिल्ह्यांच्या सीमेवर (उत्तर-पश्चिम महाराष्ट्र).
- अक्राणी टेकड्या (Akrani Hills): नंदुरबार जिल्ह्यात सातपुडा पर्वतरांगेत (तोरणमाळ पठार) स्थित आहेत (उत्तर महाराष्ट्र).

निष्कर्ष: केवळ दरकेसा टेकड्या महाराष्ट्राच्या ईशान्य (North-Eastern) भागात स्थित आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (मुंबई - नवी मुंबई) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारताच्या जनगणनेनुसार, 'शहरी एकत्रिकरण' (Urban Agglomeration - UA) म्हणजे एक मुख्य सलग नगर किंवा शहर आणि त्याला लागून असलेला अखंड शहरी वसाहतींचा विस्तार (contiguous urban spread), ज्यामध्ये महापालिका, नगरपालिका व लगतच्या उपनगरी भागांचा समावेश होतो.
२. मुंबई आणि नवी मुंबई (तसेच ठाणे, मीरा-भाईंदर) हे एकमेकांशी भौतिक, भौगोलिक व आर्थिकदृष्ट्या जोडलेले असून ते 'मुंबई नागरी संकुल' (Greater Mumbai Urban Agglomeration) या संकल्पनेचे अचूक उदाहरण आहेत.
३. इतर पर्यायांमधील शहरे (ठाणे-नाशिक, सातारा-सांगली, नागपूर-चंद्रपूर) यांच्यामध्ये शंभरहून अधिक किलोमीटरचे मोठे अंतर व ग्रामीण भूभाग असून ती स्वतंत्र शहरे आहेत, शहरी संकुल नव्हेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (धुळे) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. उत्तर महाराष्ट्रातील धुळे जिल्ह्यातील साक्री (Sakri) येथे महावितरण/महाजनकोचा सुमारे १२५ ते १५० मेगावॅट क्षमतेचा ऐतिहासिक सौरऊर्जा प्रकल्प उभारण्यात आला.
२. साक्री सौर प्रकल्प हा आशियातील सुरुवातीच्या मोठ्या सौर प्रकल्पांपैकी एक मानला जातो, ज्यासाठी जर्मन वित्तीय संस्था KfW ने अर्थसहाय्य केले होते.
३. धुळे जिल्ह्यात भरपूर सूर्यप्रकाश आणि कोरडे हवामान असल्याने या भागात मोठ्या प्रमाणावर सौर व पवन ऊर्जा प्रकल्प केंद्रित झालेले आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (खलाटी / Khalati) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. कोकण किनारपट्टीचे प्राकृतिक रचनेनुसार दोन प्रमुख उपविभागात वर्गीकरण केले जाते:
- खलाटी (Khalati): अरबी समुद्राच्या लगत असलेला पश्चिमेकडील सखल, सपाट, खाड्या, वाळूचे दांडे आणि दलदलीचा प्रदेश (सर्वसाधारण उंची ५ ते ५० मीटर).
- वलाटी (Valati): खलाटीच्या पूर्वेकडे सह्याद्री पर्वताच्या पायथ्याकडील उंचसखल, डोंगरउतारांचा आणि टेकड्यांचा प्रदेश (उंची ५० ते ३०० मीटरपर्यंत).
२. 'भाबर' (Bhabar) हा हिमालयाच्या पायथ्याशी (शिवालिक टेकड्यांच्या दक्षिणेला) दगडगोट्यांनी बनलेला सच्छिद्र पट्टा आहे, त्याचा कोकणाशी संबंध नाही.

म्हणून समुद्रालगतच्या सखल सपाट भागास 'खलाटी' म्हणतात.

योग्य उत्तर पर्याय D (iii, i, ii, iv) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ (दापोली) यांनी विकसित केलेले आंब्याचे संकरित वाण व त्यांचे वर्ष:
१. रत्ना (Ratna) - १९८१ (iii): नीलम × हापूस (Neelum × Alphonso) यांच्या संकरातून विकसित, साका न पडणारा वाण.
२. सिंधू (Sindhu) - १९९२ (i): रत्ना × हापूस (Ratna × Alphonso) संकरातून विकसित, अत्यंत बारीक कोय असलेला (भासमान बी-रहित / Parthenocarpic).
३. कोकण रुची (Konkan Ruchi) - १९९९ (ii): विशेषतः लोणच्यासाठी (Pickle purpose) विकसित केलेला आंब्याचा वाण.
४. कोकण सम्राट (Konkan Samrat) - २०१४ (iv): हापूस × तोतापुरी यांच्या संकरातून २०१४ मध्ये प्रसारित केलेला उत्कृष्ट गुणवत्तेचा वाण.

अचूक क्रम: A-iii, B-i, C-ii, D-iv (पर्याय D).

योग्य उत्तर पर्याय C (संरचनात्मक बदल / Structural change) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आर्थिक विकास सिद्धांतानुसार (जसे की आर्थर लुईस यांचे मॉडेल आणि सायमन कुझनेट्स यांचा सिद्धांत), जशी अर्थव्यवस्था विकसित होते तसा कामगारवर्ग पारंपरिक कृषी क्षेत्रातून उद्योग आणि सेवा क्षेत्राकडे स्थलांतरित होतो. या दीर्घकालीन स्थित्यंतराला 'संरचनात्मक बदल' (Structural Transformation / Structural Change) म्हणतात.
२. भारतात २००४-०५ पर्यंत शेतीतील कामगारांची प्रत्यक्ष संख्या सतत वाढत होती. परंतु २००४-०५ नंतर भारतीय इतिहासात पहिल्यांदाच शेतीतील एकूण कामगारांची संख्या निरपेक्ष (absolute) आणि सापेक्ष (relative) अशा दोन्ही स्वरूपात वेगाने घटू लागली आणि बिगर-कृषी रोजगार (विशेषतः बांधकाम, सेवा) वाढले.
३. हा केवळ तात्कालिक किंवा रोजगाराच्या क्षमतेतील बदल नसून अर्थव्यवस्थेच्या मूलभूत रचनेतील (Structure of the Economy) ऐतिहासिक बदल आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (iii, i, iv, ii) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. बँक दर (Bank Rate - अ): हा रिझर्व बँक व्यावसायिक बँकांच्या विनिमय बिलांचे ज्या दराने पुनर्वटन (Rediscount rate) करते तो दीर्घकालीन कर्जदर आहे -> अ - iii.
२. रोख राखीव गुणोत्तर (Cash Reserve Ratio - CRR - ब): व्यावसायिक बँकांना त्यांच्या निव्वळ मागणी व मुदत देयतेच्या (NDTL) ठराविक किमान रोख रक्कम RBI कडे अनिवार्यपणे रोख स्वरूपात ठेवावी लागते -> ब - i.
३. वैधानिक रोखता प्रमाण (Statutory Liquidity Ratio - SLR - क): बँकांना स्वतःकडे रोख, सोने किंवा मान्यताप्राप्त सरकारी रोख्यांच्या स्वरूपात तरल मालमत्ता (Liquid Assets) राखणे बंधनकारक असते -> क - iv.
४. खुल्या बाजारातील उलाढाल (Open Market Operations - OMO - ड): अर्थव्यवस्थेतील रोखता नियंत्रित करण्यासाठी RBI द्वारे सरकारी रोख्यांची खुल्या बाजारात खरेदी व विक्री करणे -> ड - ii.

अचूक क्रम: a-iii, b-i, c-iv, d-ii (पर्याय B).

योग्य उत्तर पर्याय C (अ, ब आणि ड) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतात राष्ट्रीय उत्पन्न मोजताना खालील व्यावहारिक व संकल्पनात्मक अडचणी येतात:
१. उत्पन्न वाटणीच्या आकडेवारीचा अभाव (विधान अ - बरोबर): असंघटित क्षेत्र मोठे असल्याने उत्पन्न वाटपाची विश्वसनीय आकडेवारी उपलब्ध नसते.
२. न नोंदवलेले काळे/बेकायदेशीर उत्पन्न (विधान ब - बरोबर): समांतर अर्थव्यवस्था (Black Money/Parallel Economy) मुळे मोठ्या प्रमाणावर उत्पन्न लपवले जाते, जे राष्ट्रीय उत्पन्नात मोजले जात नाही.
३. लहान उत्पादकांची सांख्यिकी उपलब्ध नसणे (विधान ड - बरोबर): शेतकरी, कारागीर, फेरीवाले आणि सूक्ष्म व्यावसायिक यांचे हिशेब नोंदवलेले नसतात.
४. विधान क चुकीचे का आहे?: 'मौद्रिक क्षेत्राचे उत्पादन' (Monetised Sector Output) मोजणे सोपे असते, ती अडचण नसून जमेची बाजू आहे. खरी अडचण 'अ-मौद्रिक क्षेत्र' (Non-monetised sector - जिथे वस्तुविनिमय किंवा स्व-उपभोगासाठी उत्पादन होते) ही असते.

त्यामुळे अ, ब आणि ड या खऱ्या अडचणी आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (ब आणि ड - आरोग्य आणि शिक्षण) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. प्रख्यात अर्थतज्ज्ञ डॉ. एस. महेंद्र देव आणि सी. रवी यांनी २००७ मध्ये 'इकॉनॉमिक अँड पॉलिटिकल वीकली' (EPW) मधील आपल्या संशोधनात दारिद्र्य रेषेच्या पारंपरिक उष्मांक (कॅलरी) निकषांचा पुनर्विचार मांडला.
२. त्यांनी दाखवून दिले की केवळ अन्नावरील खर्च मोजणे अपुरे आहे; दारिद्र्यरेषा ठरवताना कुटुंबाचा 'आरोग्यावरील प्रत्यक्ष खर्च' (Health expenditure) आणि 'शिक्षणावरील खर्च' (Education expenditure) यांचा समावेश करणे अत्यावश्यक आहे.
३. याच संकल्पनेचा आधार पुढे प्रा. सुरेश तेंडुलकर समितीने (२००९) घेतला आणि अन्नाव्यतिरिक्त आरोग्य व शिक्षणावरील खर्चाचा समावेश करून नवीन दारिद्र्यरेषा तयार केली.

म्हणून अचूक जोडी 'ब आणि ड' (आरोग्य आणि शिक्षण) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (काम करणाऱ्या वयातील वाढलेली लोकसंख्या / Rising share of working age population) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. संयुक्त राष्ट्र लोकसंख्या निधी (UNFPA) नुसार: जेव्हा एखाद्या देशाच्या लोकसंख्येत आश्रितांच्या (०-१४ वर्षे आणि ६५+ वर्षे) प्रमाणापेक्षा उत्पादक किंवा काम करणाऱ्या वयोगटातील (१५ ते ६४ वर्षे) लोकांचे प्रमाण अधिक वाढते, तेव्हा देशाच्या आर्थिक विकासाला मिळणाऱ्या वाढीव गतीला 'लोकसंख्या लाभांश' (Demographic Dividend) म्हणतात.
२. या संकल्पनेतील 'लाभांश' म्हणजे रोख नफा नव्हे, तर लोकसंख्येच्या वयोरचनेतील अनुकूल बदलामुळे निर्माण होणारी 'कार्यक्षम कामगार शक्ती' (Rising share of working-age population), ज्यामुळे बचत दर, गुंतवणूक आणि उत्पादन वाढते.
३. भारत सध्या या लोकसंख्या लाभांशाच्या सुवर्णकाळातून जात असून भारताचे सरासरी वय सुमारे २८ वर्षे आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (a, b आणि d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
शासकीय खर्चाचे पारंपारिक वर्गीकरण 'विकास खर्च' (Development Expenditure) आणि 'विकासेतर / विकासोत्तर खर्च' (Non-Development Expenditure) यांमध्ये केले जाते:
१. विकासेतर खर्च (Non-Development Expenditure): हा असा खर्च असतो जो प्रशासकीय यंत्रणा सुरळीत चालवण्यासाठी, कायदा-सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि भूतकाळातील आर्थिक दायित्वे पूर्ण करण्यासाठी केला जातो. यामुळे थेट कोणतीही नवीन भौतिक किंवा मानवी उत्पादक मालमत्ता निर्माण होत नाही. यामध्ये समाविष्ट बाबी:
- पेन्शन / निवृत्तिवेतन (a)
- अंतर्गत व बाह्य कर्जावरील व्याजाची परतफेड / देयता (b)
- प्रशासकीय सेवा, संरक्षण, पोलीस व कर संकलन खर्च (d)
२. विकास खर्च (Development Expenditure): हा खर्च आर्थिक व सामाजिक विकासासाठी केला जातो, ज्यामुळे उत्पादकता आणि मानवी भांडवल वाढते. यामध्ये समाविष्ट बाबी:
- शिक्षण (c), आरोग्य, कृषी, उद्योग, वाहतूक, वीज आणि पाटबंधारे.

म्हणून शिक्षण (c) हा विकास खर्च असून पेन्शन, व्याज आणि प्रशासन (a, b, d) हे विकासेतर खर्च आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त ब आणि क) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (चुकीचे): राष्ट्रीय उत्पन्न ही 'साठा संकल्पना' (Stock Concept) नसून 'प्रवाह संकल्पना' (Flow Concept) आहे. साठा हा विशिष्ट क्षणाला (Point of time - उदा. संपत्ती, भांडवल साठा) मोजला जातो, तर राष्ट्रीय उत्पन्न हे एका विशिष्ट कालखंडात (Period of time - उदा. एका आर्थिक वर्षात) उत्पादित झालेल्या अंतिम वस्तू व सेवांचे मूल्य दर्शवणारा प्रवाह असतो.
२. विधान ब (बरोबर): स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्नातून (Gross National Product - GNP) भांडवलाची झीज किंवा घसारा (Depreciation) वजा केला असता 'निव्वळ राष्ट्रीय उत्पन्न' (Net National Product - NNP) प्राप्त होते (NNP = GNP − Depreciation).
३. विधान क (बरोबर): राष्ट्रीय उत्पन्नाची अचूक गणना करण्यासाठी वस्तू व सेवांचे दुहेरी मोजमाप (Double Counting) टाळले जाते; यासाठी केवळ अंतिम वस्तूंचे मूल्य मोजले जाते किंवा मूल्यवर्धन पद्धतीचा (Value Added Method) वापर केला जातो.

म्हणून केवळ ब आणि क ही विधाने बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (केवळ अ बरोबर आहे) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) जाहीर केलेल्या औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक (IIP - Base Year 2011-12) आकडेवारीनुसार, संपूर्ण आर्थिक वर्ष २०२३-२४ मध्ये भारताचे औद्योगिक उत्पादन ५.८% (5.8%) दराने वाढले (२०२२-२३ मधील ५.२% च्या तुलनेत).
२. विधान ब (चुकीचे): २०२३-२४ मध्ये खाण क्षेत्राच्या (Mining sector) निर्देशांकाने ७.५% (7.5%) वाढ नोंदवली होती, १३% नव्हे. कोळसा उत्पादनात दुहेरी अंकी वाढ झाली असली तरी एकूण खाण क्षेत्राचा निर्देशांक १३% वाढला असा दावा चुकीचा आहे.
३. उत्पादन क्षेत्र (Manufacturing) ५.५% आणि वीज क्षेत्र (Electricity) ७.१% दराने वाढले.

त्यामुळे फक्त पहिले विधान (अ) अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (विधान I बरोबर, II चूक) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान I (बरोबर): TRYSEM (Training of Rural Youth for Self-Employment - ग्रामीण युवक स्वयंरोजगार प्रशिक्षण योजना) ही योजना १५ ऑगस्ट १९७९ रोजी सुरू करण्यात आली. ही 'एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रमाची' (IRDP) उप-योजना होती, ज्या अंतर्गत १८ ते ३५ वयोगटातील दारिद्र्यरेषेखालील ग्रामीण युवकांना तांत्रिक व व्यावसायिक कौशल्य प्रशिक्षण दिले जात होते.
२. विधान II (चुकीचे): राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार कार्यक्रम (National Rural Employment Programme - NREP) १९९० मध्ये सुरू झाला नाही. तो ऑक्टोबर १९८० मध्ये (पूर्वीच्या 'अन्नासाठी काम' / Food for Work योजनेची पुनर्रचना करून) सहाव्या पंचवार्षिक योजनेदरम्यान सुरू करण्यात आला होता. शिवाय, १ एप्रिल १९८९ रोजी NREP आणि RLEGP या दोन्ही योजना एकत्रित करून 'जवाहर रोजगार योजना' (JRY) सुरू करण्यात आली होती. त्यामुळे १९९० साल पूर्णपणे चुकीचे आहे.

निष्कर्ष: विधान I बरोबर आणि विधान II चूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (वित्तीय तूट - व्याज परतफेड / Fiscal deficit - Interest Payment) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. प्राथमिक तूट (Primary Deficit): प्राथमिक तूट म्हणजे चालू आर्थिक वर्षातील वित्तीय तुटीतून शासनाने भूतकाळातील घेतलेल्या कर्जांवरील व्याजाची देय रक्कम वजा केल्यावर मिळणारी तूट.
सूत्र: प्राथमिक तूट = वित्तीय तूट − व्याजाची देयके (Primary Deficit = Fiscal Deficit − Interest Payments).
२. महत्त्व: वित्तीय तूट ही शासनाला लागणारे एकूण कर्ज दर्शवते, परंतु त्यातील मोठा हिस्सा हा जुन्या कर्जांवरील व्याज भरण्यात जातो. प्राथमिक तूट ही चालू वर्षाच्या सरकारी धोरणांमुळे शासनाला नवीन किती कर्जाची गरज आहे हे दर्शवणारा शुद्ध निर्देशक आहे. जर प्राथमिक तूट शून्य असेल, तर याचा अर्थ सरकार केवळ व्याजाची परतफेड करण्यासाठी कर्ज घेत आहे.

इतर संकल्पना:
- महसुली तूट (Revenue Deficit) = महसुली खर्च − महसुली जमा.
- वित्तीय तूट (Fiscal Deficit) = एकूण खर्च − (एकूण जमा − कर्ज).

योग्य उत्तर पर्याय A (व्यवहारांची ओळख, नोंद, वर्गीकरण व संक्षेप करणे) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ सर्टिफाइड पब्लिक अकाउंटंट्स (AICPA) च्या प्रमाण व्याख्यानुसार: 'लेखांकन' (Accounting) ही आर्थिक स्वरूपाच्या व्यवहारांची आणि घटनांची पद्धतशीर ओळख करणे (Identifying), त्यांची पुस्तकात नोंद करणे (Recording / Journalizing), त्यांचे वर्गीकरण करणे (Classifying / Ledger posting), आणि त्यांचा संक्षेप काढून आर्थिक विवरणपत्रे तयार करणे (Summarising) या सर्वांची समग्र कला व शास्त्र आहे.
२. पर्याय b (केवळ नोंद करणे) हे 'पुस्तपालन' (Bookkeeping) चे काम आहे.
३. पर्याय c व d हे लेखांकनाचे केवळ आंशिक भाग आहेत, परिपूर्ण व्याख्या नव्हेत.

म्हणून संपूर्ण प्रक्रिया स्पष्ट करणारा पर्याय A अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (व्यापार विकास / Trade Development) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२३-२४ मध्ये 'अमृत काळा'तील भारताच्या प्रगतीसाठी सात प्राधान्य क्षेत्रांना 'सप्तर्षी' (Saptarshi) असे नाव दिले होते. ती ७ क्षेत्रे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. सर्वसमावेशक विकास (Inclusive Development)
२. शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचणे (Reaching the Last Mile)
३. पायाभूत सुविधा आणि गुंतवणूक (Infrastructure and Investment)
४. सुप्त क्षमतांचे प्रकटीकरण (Unleashing the Potential)
५. हरित वृद्धी (Green Growth)
६. युवा शक्ती (Youth Power)
७. वित्तीय क्षेत्र (Financial Sector)

या सात प्राधान्यांमध्ये 'व्यापार विकास' (Trade Development) नावाचे कोणतेही स्वतंत्र प्राधान्य क्षेत्र नव्हते. त्यामुळे 'व्यापार विकास' हा सप्तर्षीचा भाग नाही.

योग्य उत्तर पर्याय D (a आणि d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान a (बरोबर): बहुराष्ट्रीय कंपन्या (MNCs) प्रचंड भांडवल आणि अद्ययावत तंत्रज्ञानाने युक्त बलाढ्य संस्था असतात. त्या जगभरात उपकंपन्या, शाखा व फ्रँचायझींच्या माध्यमातून आपले जाळे विस्तारतात.
२. विधान b (चुकीचे): MNCs एकाच प्रकारच्या उत्पादनात विशेषीकरण करत नाहीत; त्या बहुविध उत्पादन श्रेणीत (Diversified Product Portfolio) कार्य करतात आणि जोखीम कमी करण्यासाठी विविधीकरणावर भर देतात.
३. विधान c (चुकीचे): बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचा उगम व सर्वाधिक भांडवली विस्तार प्रामुख्याने विकसित देशांमध्ये (USA, Europe, Japan) केंद्रित आहे, विकसनशील देशांमध्ये नाही.
४. विधान d (बरोबर): आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी MNCs आपल्या महसुलाचा मोठा हिस्सा संशोधन व विकास (R&D) वर खर्च करतात आणि सतत नावीन्यपूर्ण उत्पादने बाजारात आणतात.

म्हणून अचूक जोडी 'a आणि d' ही आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (शेअर बाजार नियमन / Regulation of share market) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. शेअर बाजार, रोखे बाजार आणि भांडवली बाजाराचे (Capital Market / Stock Exchanges) नियमन करण्याची वैधानिक जबाबदारी 'सेबी'ची (SEBI - Securities and Exchange Board of India) आहे (SEBI Act, 1992).
२. भारतीय रिझर्व बँक (RBI) ची मुख्य कार्ये:
- चलनविषयक धोरणाची आखणी व अंमलबजावणी करणे (Implementing monetary policy).
- बँकिंग प्रणाली आणि पतसंस्थांचे नियमन व पर्यवेक्षण करणे (Regulation of banking system).
- केंद्र व राज्य शासनांची बँक, एजंट व आर्थिक सल्लागार म्हणून काम करणे (Banker and financial advisor to government).
- चलन छपाई आणि परकीय चलन साठ्याचे व्यवस्थापन (Forex reserves management).

त्यामुळे शेअर बाजाराचे नियमन हे RBI चे कार्य नसून सेबीचे (SEBI) कार्य आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (विशिष्ट शिक्षण स्तरावर स्त्रियांचा सकल नोंदणी दर (GER) व पुरुषांचा सकल नोंदणी दर (GER) यांचे गुणोत्तर) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. युनेस्को (UNESCO) च्या मानकानुसार: शिक्षणातील लैंगिक समता निर्देशांक (Gender Parity Index - GPI) हा कोणत्याही विशिष्ट शिक्षण स्तरावर (प्राथमिक, माध्यमिक किंवा उच्च शिक्षण) मुलींच्या सकल नोंदणी गुणोत्तराला (Female Gross Enrolment Ratio) मुलांच्या सकल नोंदणी गुणोत्तराने (Male Gross Enrolment Ratio) भागून काढला जातो.
सूत्र: GPI = (मुलींचे GER) ÷ (मुलांचे GER)
२. निर्देशांकाचा अर्थ:
- GPI = १ असल्यास: स्त्री-पुरुष शिक्षणात पूर्ण समता.
- GPI < १ असल्यास: मुलांच्या तुलनेत मुलींच्या शिक्षणात कमतरता.
- GPI > १ असल्यास: मुलांपेक्षा मुलींची नोंदणी अधिक.
३. पर्याय A मध्ये गुणोत्तर उलट (पुरुष/स्त्री) दिले आहे आणि साक्षरता दरावर आधारित म्हटले आहे; पर्याय C मध्ये फरक (Difference) म्हटला आहे; पर्याय D हा कामगार सहभाग दराशी संबंधित आहे. त्यामुळे पर्याय B अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (सहभागी धान तांदूळ / Sahabhagi Dhan Rice) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आंतरराष्ट्रीय भात संशोधन संस्था (IRRI - International Rice Research Institute) येथील भारतीय कृषी शास्त्रज्ञ डॉ. स्वाती नायक (मूळच्या ओडिशाच्या) यांना २०२३ चा प्रतिष्ठेचा 'नॉर्मन ई. बोरलॉग फील्ड पुरस्कार' (Norman E. Borlaug Award for Field Research and Application) प्रदान करण्यात आला.
२. हा पुरस्कार 'वर्ल्ड फूड प्राईज फाऊंडेशन' (World Food Prize Foundation, USA) तर्फे ४० वर्षांखालील असाधारण कृषी संशोधकांना दिला जातो.
३. डॉ. स्वाती नायक यांना शेतकऱ्यांमध्ये 'बिहान दीदी' (Seed Lady) म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी दुष्काळग्रस्त आणि पावसावर अवलंबून असलेल्या कोरडवाहू भागांसाठी 'सहभागी धान' (Sahabhagi Dhan) हा अत्यंत दुष्काळ-सहनशील, कमी पाण्यात येणारा आणि लवकर पक्व होणारा भाताचा वाण ओडिशा व पूर्व भारतातील शेतकऱ्यांमध्ये यशस्वीरीत्या रुजवला.

योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त अ, ब, ड / Only A, B, D) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ब्रिक्स (BRICS) परिषदांच्या जाहीरनाम्यानुसार, १७ व्या शिखर परिषदेत जागतिक राजकीय-आर्थिक रचनेतील तीन प्रमुख स्तंभांवर विशेष भर देण्यात आला:
- जागतिक प्रशासन संस्थांमध्ये सुधारणा (Reforming global governance institutions - UN, IMF, World Bank मधील सुधारणा) (मुद्दा A)
- बहुपक्षीयतेला प्रोत्साहन आणि विकसनशील देशांचा आवाज बळकट करणे (Strengthening multilateralism) (मुद्दा B)
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) च्या जागतिक नियंत्रणासाठी सर्वसमावेशक, न्याय्य व सुरक्षित चौकट प्रस्थापित करणे (Inclusive frameworks for AI governance) (मुद्दा D)
२. सामाजिक विषमता हा देशांतर्गत सामाजिक विषय असून ब्रिक्स परिषदेच्या प्राधान्य अजेंड्यात 'जागतिक प्रशासन, बहुपक्षीयता व एआय गव्हर्नन्स' हे तीन मुद्दे अधिकृतपणे केंद्रस्थानी होते.
३. एमपीएससीच्या अधिकृत उत्तरतालिकेनुसार पर्याय C (फक्त अ, ब, ड) मान्य करण्यात आला आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (वरीलपैकी सर्व / All of the above) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. संयुक्त राष्ट्र स्वयंसेवक (United Nations Volunteers - UNV) कार्यक्रम ही संयुक्त राष्ट्रांची एक विशेष संस्था आहे (मुख्यालय: बॉन, जर्मनी), जी जगभरात शांतता व शाश्वत विकासासाठी स्वयंसेवकांची नियुक्ती करते.
२. विधान अ (बरोबर): २०२४ च्या वार्षिक अहवालानुसार, UNV ने जगभरातील १६० हून अधिक देशांमध्ये १४,५०० हून अधिक संयुक्त राष्ट्र स्वयंसेवकांची (UN Volunteers) यशस्वी तैनाती केली.
३. विधान ब (बरोबर): संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने (UNGA) शाश्वत विकास उद्दिष्टांच्या (SDGs) पूर्ततेमध्ये स्वयंसेवकांचे योगदान अधोरेखित करण्यासाठी '२०२६' हे वर्ष 'आंतरराष्ट्रीय स्वयंसेवक वर्ष' (International Year of Volunteers for Sustainable Development 2026) म्हणून अधिकृतपणे घोषित केले आहे.
४. विधान क (बरोबर): हे स्वयंसेवक आरोग्य, आपत्ती व्यवस्थापन, समुदाय विकास, मानवी हक्क, निवडणूक देखरेख आणि शांतता निर्मिती अशा बहुविध क्षेत्रांत महत्त्वपूर्ण योगदान देतात.

त्यामुळे तिन्ही विधाने अचूक आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D (ड, ब, क, अ / D, B, C, A) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्र भूषण हा महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. दिलेल्या मानकऱ्यांना हा पुरस्कार मिळालेले वर्ष खालीलप्रमाणे आहे:
१. ड. आशा भोसले (Asha Bhosle): २०२१ (प्रसिद्ध ज्येष्ठ पार्श्वगायिका).
२. ब. आप्पासाहेब धर्माधिकारी (Appasaheb Dharmadhikari): २०२२ (ज्येष्ठ समाजसेवक व निरूपणकार).
३. क. अशोक सराफ (Ashok Saraf): २०२३ (ज्येष्ठ अभिनेते व नाट्यकर्मी).
४. अ. राम सुतार (Ram Sutar): २०२४ (विश्वप्रसिद्ध ज्येष्ठ शिल्पकार - 'स्टॅच्यू ऑफ युनिटी'चे शिल्पकार).

चढता क्रम (Oldest to Newest): २०२१ (ड) -> २०२२ (ब) -> २०२३ (क) -> २०२४ (अ).
म्हणून अचूक क्रम 'ड, ब, क, अ' (पर्याय D) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (शिक्षण / Education) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'खानमिगो' (Khanmigo) हे प्रसिद्ध विनामूल्य शैक्षणिक व्यासपीठ 'खान अकादमी' (Khan Academy - संस्थापक: सलमान खान) द्वारे विकसित केलेले एक प्रगत जनरेटिव्ह AI-आधारित शैक्षणिक टूल आहे.
२. हे टूल OpenAI च्या प्रगत GPT-4 लँग्वेज मॉडेलवर आधारित असून ते विद्यार्थ्यांसाठी वैयक्तिक व्हर्च्युअल ट्यूटर (AI Tutor) आणि शिक्षकांसाठी अध्यापन सहाय्यक (Teaching Assistant) म्हणून काम करते.
३. ते विद्यार्थ्यांना थेट उत्तर न देता प्रश्न विचारून (Socratic method) स्वतः विचार करण्यास आणि गणित, विज्ञान, कोडिंग व भाषा विषय शिकण्यास मदत करते.

त्यामुळे खानमिगो हे 'शिक्षण' (Education) क्षेत्राशी संबंधित आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (शेतीयोग्य जमिनीवरील अवलंबित्व वाढले / Increased reliance on arable land) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. उभी शेती (Vertical Farming): या तंत्रज्ञानामध्ये नियंत्रित वातावरणात (Controlled Environment Agriculture) एकावर एक रचलेल्या उभ्या थरांमध्ये (Hydroponics, Aeroponics किंवा Aquaponics द्वारे) वनस्पतींची लागवड केली जाते.
२. उभ्या शेतीचे प्रमुख फायदे:
- पाण्याचा ९० ते ९५% कमी वापर (पर्याय a).
- हवामानावर अवलंबून न राहता बारामाही व जलद उत्पादन (पर्याय b).
- शहरांच्या जवळ किंवा इमारतींमध्ये करता येत असल्याने वाहतुकीचा खर्च व कार्बन उत्सर्जन कमी होते (पर्याय d).
- शेतीयोग्य जमिनीवरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणावर 'कमी' होते (कमी जागेत १० पट उत्पादन).
३. विधान C मध्ये 'शेतीयोग्य जमिनीवरील अवलंबित्व वाढले' (Increased reliance) असे म्हटले आहे, जे उभ्या शेतीच्या मूळ तत्त्वाच्या नेमके विरुद्ध आहे.

म्हणून पर्याय C हा उभा शेतीचा फायदा नाही.

योग्य उत्तर पर्याय D (सायमन हॅरिस / Simon Harris) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. सायमन हॅरिस (Simon Harris - फाइन गेल पक्ष) यांनी ९ एप्रिल २०२४ रोजी वयाच्या ३७ व्या वर्षी आयर्लंडचे पंतप्रधान (आयरिश भाषेत 'टिशॉक' / Taoiseach) म्हणून पदभार स्वीकारला.
२. त्यांनी भारतीय वंशाचे माजी पंतप्रधान लिओ वराडकर (Leo Varadkar) यांची जागा घेतली. लिओ वराडकर २०१७ मध्ये वयाच्या ३८ व्या वर्षी पंतप्रधान झाले होते; सायमन हॅरिस यांनी त्यांचा विक्रम मोडून आयर्लंडच्या इतिहासातील सर्वात तरुण पंतप्रधान होण्याचा मान मिळवला.

म्हणून अचूक उत्तर 'सायमन हॅरिस' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (तुलसी गौडा / Tulsi Gowda) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. तुलसी गौडा (Tulsi Gowda) या कर्नाटक राज्यातील उत्तर कन्नड जिल्ह्यातील होन्नाळी गावातील 'हलाक्की वोक्कलिगा' (Halakki Vokkaliga) या आदिवासी समाजातील ज्येष्ठ पर्यावरणवादी आहेत.
२. त्यांनी औपचारिक शालेय शिक्षण न घेताही गेल्या सहा दशकांत ३०,००० हून अधिक झाडांची यशस्वी लागवड आणि संवर्धन केले.
३. जंगलातील विविध झाडे, औषधी वनस्पती, त्यांच्या बिया आणि संवर्धन तंत्राचे अफाट, अचूक ज्ञान असल्यामुळे त्यांना लोक आदराने 'जंगलाचा विश्वकोश' (Encyclopaedia of the Forest) म्हणतात.
४. भारत सरकारने २०२१ मध्ये त्यांना 'पद्मश्री' (Padma Shri) पुरस्काराने सन्मानित केले. राष्ट्रपती भवनात अनवाणी पायांनी पुरस्कार स्वीकारतानाचे त्यांचे छायाचित्र जगभर गाजले होते.

इतर व्यक्तिमत्त्वे:
- मेधा पाटकर: नर्मदा बचाव आंदोलन.
- सुंदरलाल बहुगुणा: चिपको आंदोलन.
- सलीम अली: भारताचे पक्षीमित्र (Birdman of India).

योग्य उत्तर पर्याय C (नॅशनल इन्व्हेस्टिगेशन एजन्सी / NIA) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. राष्ट्रीय तपास संस्था (National Investigation Agency - NIA) तर्फे नोव्हेंबर २०२४ मध्ये नवी दिल्ली येथे दोन दिवसीय 'दहशतवाद विरोधी परिषद-२०२४' (Anti-Terror Conference-2024) चे आयोजन करण्यात आले होते.
२. या परिषदेचे उद्घाटन केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी केले.
३. या परिषदेचा मुख्य उद्देश देशभरातील राज्य पोलीस दल, केंद्रीय गुप्तचर संस्था आणि केंद्रीय तपास यंत्रणा यांच्यात समन्वय साधून 'दहशतवादाविरुद्ध शून्य सहिष्णुता' (Zero Tolerance against Terrorism) आणि संपूर्ण परिसंस्थेवर कारवाई करणे (Whole of Government approach) हा होता.
४. एनआयए (NIA) ची स्थापना २००८ च्या मुंबई २६/११ हल्ल्यानंतर 'राष्ट्रीय तपास संस्था कायदा २००८' अंतर्गत केंद्रीय दहशतवादविरोधी यंत्रणा म्हणून झाली होती.

योग्य उत्तर पर्याय B (लिंग समानता व मुलींचे शिक्षण / Gender equality and girl child education) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ' (BBBP) ही योजना २२ जानेवारी २०१५ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते पानिपत, हरियाणा येथून सुरू करण्यात आली.
२. ही योजना महिला व बालविकास मंत्रालय, आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय आणि शिक्षण मंत्रालय या तीन केंद्रीय मंत्रालयांचा संयुक्त उपक्रम आहे.
३. योजनेचे प्रमुख उद्देश:
- घटत्या बाल लिंग गुणोत्तराची (Child Sex Ratio - CSR) समस्या सोडवणे आणि लिंग निवडीस (गर्भलिंग निदान) प्रतिबंध करणे.
- मुलींचे जगणे, आरोग्य आणि सुरक्षिततेची खात्री करणे (लिंग समानता).
- मुलींचे शालेय व उच्च शिक्षण सुलभ करून त्यांचे गळतीचे प्रमाण रोखणे.

म्हणून या योजनेचा मुख्य उद्देश 'लिंग समानता आणि मुलींचे शिक्षण' हा आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (महिला सक्षमीकरण / Women empowerment) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'मिशन शक्ती' (Mission Shakti) ही महिला व बालविकास मंत्रालयाची (Ministry of Women and Child Development) १५ व्या वित्त आयोगाच्या कालावधीत (२०२१-२२ ते २०२५-२६) राबवली जाणारी एकात्मिक छत्र योजना (Umbrella Scheme) आहे.
२. या योजनेचे दोन प्रमुख उप-विभाग आहेत:
- 'संबल' (Sambal - महिलांची सुरक्षा व संरक्षण): वन स्टॉप सेंटर, महिला हेल्पलाइन (१८१), बेटी बचाओ बेटी पढाओ, नारी अदालत.
- 'सामर्थ्य' (Samarthya - महिलांचे सक्षमीकरण): प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना, पाळणाघरे (पालना), कामकाजी महिला वसतिगृहे, स्वाधार गृह.
३. एमपीएससीने अधिकृत उत्तरतालिकेत 'महिला सक्षमीकरण' हा पर्याय स्वीकारला आहे.
(टीप: २०१९ मध्ये भारताने केलेल्या अँटी-सॅटेलाइट क्षेपणास्त्र चाचणीचे सांकेतिक नावही 'मिशन शक्ती' होते; परंतु सरकारी कल्याणकारी योजनांच्या संदर्भात ही योजना महिला सक्षमीकरणाशी संबंधित आहे).

योग्य उत्तर पर्याय C (गोपीचंद थोटाकूरा / Gopichand Thotakura) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. कॅप्टन गोपीचंद थोटाकुरा (मूळचे आंध्र प्रदेशातील विजयवाडा येथील रहिवासी) हे १९ मे २०२४ रोजी जेफ बेझोस यांच्या 'ब्लू ओरिजिन' (Blue Origin) च्या 'न्यू शेपर्ड' (New Shepard - NS-25) अंतराळ मोहिमेतून अंतराळात प्रवास करणारे पहिले भारतीय अंतराळ पर्यटक (First Indian Space Tourist / Civilian Astronaut) ठरले.
२. ते राकेश शर्मा (१९८४) यांच्यानंतर अंतराळात जाणारे दुसरे भारतीय नागरिक आहेत, तसेच पर्यटनाच्या उद्देशाने जाणारे पहिलेच भारतीय नागरी वैमानिक आहेत.

इतर पर्यायांची पार्श्वभूमी:
- शुभांशू शुक्ला व अजित कृष्णन: इस्रोच्या आगामी मानवी अंतराळ मोहीम 'गगनयान' (Gaganyaan) आणि इंडो-यूएस Axiom-4 मोहिमेसाठी निवडलेले अंतराळवीर.
- संतोष जॉर्ज कुलंगारा: व्हर्जिन गॅलॅक्टिकमधून अंतराळ प्रवासाचे तिकीट बुक करणारे केरळचे प्रसिद्ध प्रवासी/प्रसारक.

योग्य उत्तर पर्याय B (800) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारताच्या १८ व्या लोकसभा सार्वत्रिक निवडणुकीत (General Elections 2024) एकूण ८,३६० उमेदवारांनी देशभरात निवडणूक लढवली.
२. केंद्रीय निवडणूक आयोगाच्या (ECI) अधिकृत आकडेवारीनुसार, या निवडणुकीत एकूण ७९७ (अंदाजे ८००) महिला उमेदवारांनी निवडणूक लढवली होती. एमपीएससीने आपल्या अधिकृत उत्तरतालिकेत पर्याय B (८००) हा मान्य केला आहे.
३. या निवडणुकीत एकूण ७४ महिला खासदार निवडून आल्या (२०१९ मध्ये ही संख्या ७८ होती).
४. २०१९ च्या लोकसभा निवडणुकीत ७२६ महिला उमेदवारांनी निवडणूक लढवली होती (पर्याय a हा २०१९ चा आकडा आहे).

म्हणून २०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीतील महिला उमेदवारांची संख्या ८०० नोंदवली गेली आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (डेन्मार्क / Denmark) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. एकमेकांमध्ये अडकणाऱ्या प्लास्टिकच्या रंगीबेरंगी विटांसाठी (Interlocking plastic toy bricks) जगप्रसिद्ध असलेली 'द लेगो ग्रुप' (The LEGO Group) ही कंपनी मूळची डेन्मार्क (Denmark) या युरोपियन देशातील आहे.
२. या कंपनीची स्थापना १९३२ मध्ये बिलुंड (Billund, Denmark) येथे ओले कर्क ख्रिश्चनसेन (Ole Kirk Christiansen) या सुताराने केली होती.
३. 'LEGO' हे नाव डॅनिश भाषेतील 'leg godt' या वाक्प्रचारावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ 'चांगले खेळा' (Play well) असा होतो.

म्हणून लेगो कंपनीचा मूळ देश डेन्मार्क आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ व ब दोन्ही / Both A and B) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री व लोकसभेचे माजी अध्यक्ष कै. मनोहर जोशी (सार्वजनिक व्यवहार) आणि प्रसिद्ध ज्येष्ठ गझल गायक कै. पंकज उदास (कला) यांना पद्मभूषण पुरस्काराने (Padma Bhushan - मरणोत्तर) सन्मानित करण्यात आले.
२. विधान ब (बरोबर): प्रसिद्ध सुलेखनकार (Calligrapher) अच्युत पालव आणि ज्येष्ठ अभिनेते अशोक सराफ यांना कला क्षेत्रातील त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानासाठी 'पद्मश्री' (Padma Shri) पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

म्हणून दोन्ही विधाने (A आणि B) वस्तुस्थितीनुसार बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D (अ, ब, क, ड / A, B, C, D) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या भाग IV (कलम ३६ ते ५१) मध्ये राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP) दिली आहेत (आयरलंडच्या घटनेवरून घेतलेली):
१. विधान अ (बरोबर): कलम ३७ नुसार मार्गदर्शक तत्त्वे गैर-न्यायप्रविष्ट (Non-justiciable) आहेत; म्हणजेच त्यांच्या उल्लंघनाविरुद्ध न्यायालयात दाद मागता येत नाही.
२. विधान ब (बरोबर): जरी त्यांना कायदेशीर अधिष्ठान नसले तरी त्यांना सर्वोच्च 'नैतिक आणि राजकीय पाठबळ' (Moral and Political Sanctions) असते. निवडणुकीत मतदारांना उत्तरदायी असल्यामुळे सरकार त्यांची उपेक्षा करू शकत नाही (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विधान).
३. विधान क (बरोबर): ही तत्त्वे सामाजिक आणि आर्थिक लोकशाही प्रस्थापित करून 'कल्याणकारी राज्याची' (Welfare State) निर्मिती करतात आणि संपूर्ण समाजाच्या हिताला प्रोत्साहन देतात.
४. विधान ड (बरोबर): मार्गदर्शक तत्त्वे स्वतःहून आपोआप लागू होत नाहीत; त्यांच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीसाठी संसदेला आणि राज्य विधीमंडळांना स्वतंत्र कायदे (Legislation) करावे लागतात (उदा. मनरेगा, प्रसूती लाभ कायदा, पंचायत राज कायदे).

त्यामुळे चारही विधाने (A, B, C, D) राज्यशास्त्राच्या दृष्टीने पूर्णतः अचूक आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (बालमजुरीस बंदी / Prohibition of child labour) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. कलम २३ (Article 23) - 'माणसांचा अपव्यापार आणि वेठबिगारी यांना मनाई':
- कलम २३(१): माणसांचा अपव्यापार (Human trafficking), भिक्षुकी आणि इतर प्रकारची सक्तीची मजुरी / वेठबिगारी (Begar / Forced labour) यांना प्रतिबंध करते.
- कलम २३(२): या कलमातील कोणतीही बाब राज्याला 'सार्वजनिक उद्दिष्टांसाठी सक्तीची सेवा' (Compulsory service for public purposes - उदा. लष्करी किंवा नागरी सेवा) लादण्यास प्रतिबंध करणार नाही, मात्र असा भेद केवळ धर्म, वंश, जात किंवा वर्ग या आधारावर केला जाणार नाही.
२. बालमजुरीस बंदी (Prohibition of child labour): कारखाने, खाणी किंवा इतर धोकादायक कामांच्या ठिकाणी १४ वर्षांखालील बालकांना कामावर ठेवण्यास बंदी घालणारी तरतूद ही 'कलम २४' (Article 24) मध्ये समाविष्ट आहे, कलम २३ मध्ये नाही.

त्यामुळे पर्याय B हा कलम २३ चा भाग नाही.

योग्य उत्तर पर्याय A (फक्त अ, ब / Only A, B) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १९४७ ने संविधान सभेच्या भूमिकेत तीन मोठे बदल केले:
१. विधान अ (बरोबर): संविधान सभा ही पूर्णतः सार्वभौम संस्था (Fully Sovereign Body) बनली. तिला ब्रिटिश संसदेने भारतासाठी केलेला कोणताही कायदा (खुद्द १९४७ चा स्वातंत्र्य कायदा सुद्धा) रद्द करण्याचा किंवा त्यात सुधारणा करण्याचा पूर्ण अधिकार मिळाला.
२. विधान ब (बरोबर): संविधान सभेला भारताची पहिली संसद (पहिले विधिमंडळ / First Parliament of India) म्हणून दुहेरी दर्जा मिळाला. ती संविधान निर्मितीबरोबरच देशासाठी सामान्य कायदे करण्याचे काम करू लागली.
३. विधान क (चुकीचे): संविधान सभेचे कामकाज स्वतंत्रपणे होत असे:
- जेव्हा सभा 'संविधान निर्मिती संस्था' (Constituent Body) म्हणून भरे, तेव्हा तिचे अध्यक्षपद डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्याकडे असे.
- परंतु जेव्हा सभा 'विधिमंडळ संस्था / संसद' (Legislative Body) म्हणून भरे, तेव्हा तिचे अध्यक्षपद गणेश वासुदेव मावळणकर (G. V. Mavalankar) यांच्याकडे असे.
(दोन्ही भूमिकांचे अध्यक्षपद एकाच व्यक्तीकडे नव्हते, त्यामुळे विधान क चुकीचे आहे).

म्हणून अचूक उत्तर 'फक्त अ, ब' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (सर्वोच्च न्यायालयाने केलेल्या चौकशीनंतर राष्ट्रपती) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. नियुक्ती वि. पदच्युती (Appointing vs Removing Authority):
- भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ३१६ नुसार राज्य लोकसेवा आयोगाच्या (SPSC) अध्यक्षांची व सदस्यांची नियुक्ती 'संबंधित घटक राज्याचे राज्यपाल' (Governor) करतात.
- परंतु कलम ३१७ नुसार त्यांना पदावरून दूर करण्याचा (Remove) अधिकार मात्र राज्यपालांना नसून केवळ 'भारताच्या राष्ट्रपतींना' (President of India) आहे.
२. पदच्युतीची प्रक्रिया (कलम ३१७):
- गैरवर्तणुकीच्या (Misbehaviour) कारणास्तव सदस्याला काढण्यापूर्वी राष्ट्रपती हे प्रकरण चौकशीसाठी 'सर्वोच्च न्यायालयाकडे' (Supreme Court) पाठवतात.
- सर्वोच्च न्यायालयाने कलम १४५ नुसार विहित चौकशी करून दिलेला अहवाल व सल्ला राष्ट्रपतींवर कायदेशीररीत्या बंधनकारक (Binding) असतो.
- चौकशीच्या काळात राज्यपाल त्या सदस्याला केवळ निलंबित (Suspend) करू शकतात.

म्हणून अचूक पर्याय B आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (युनायटेड स्टेट्स / अमेरिका) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आधुनिक जगात संविधानाला उद्देशिका किंवा सरनामा (Preamble) जोडण्याची परंपरा सर्वप्रथम अमेरिकेच्या संविधानाने (US Constitution - 1787) सुरू केली.
२. अमेरिकेच्या घटनेच्या सरनाम्याची सुरुवात "We the People of the United States..." अशी होते.
३. भारतीय राज्यघटनेच्या सरनाम्याची सुरुवात याच संकल्पनेवर आधारलेली असून ती "आम्ही भारताचे लोक..." (We, the People of India...) अशी आहे. ही शब्दावली दर्शवते की संविधानाचा अंतिम उगम आणि सार्वभौम सत्ता ही भारतीय जनतेमध्ये सामावलेली आहे.
४. ब्रिटनमध्ये अलिखित संविधान असल्याने असा सरनामा नाही, तर कॅनडा व ऑस्ट्रेलियाच्या घटना अधिनियमांची सुरुवात अशी होत नाही.

म्हणून अचूक उत्तर 'अमेरिका' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (तहसीलदार / Tehsildar) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम १९५८ (Maharashtra Village Panchayats Act, 1958) च्या कलम ३५ (Section 35) नुसार:
- सरपंच किंवा उपसरपंचाविरुद्ध अविश्वासाचा ठराव (Motion of No-Confidence) मांडायचा असल्यास, पंचायतीच्या एकूण निवडून आलेल्या सदस्यांपैकी किमान १/३ (एक तृतीयांश) सदस्यांच्या स्वाक्षरीने विहित नमुन्यातील नोटीस 'तहसीलदार' (Tehsildar) यांना सादर करावी लागते.
२. नोटीस मिळाल्यानंतर तहसीलदार ७ दिवसांच्या आत ग्रामपंचायतीची विशेष सभा बोलावतात आणि त्या सभेचे अध्यक्षपद भूषवतात.
३. ठराव मंजूर होण्यासाठी:
- सर्वसाधारण ग्रामपंचायतीत: किमान २/३ (दोन तृतीयांश) बहुमताने मंजूर व्हावा लागतो.
- महिला सरपंचाविरुद्ध असल्यास: किमान ३/४ (तीन चतुर्थांश) बहुमताने मंजूर व्हावा लागतो.

म्हणून नोटीस देण्याचा अधिकारी 'तहसीलदार' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (सर्वोच्च न्यायालय / Supreme Court) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. अभिलेख न्यायालय (Court of Record) म्हणजे असे न्यायालय ज्याचे कामकाज, पुरावे आणि निकाल कायमस्वरूपी दस्तऐवज म्हणून जतन करून ठेवले जातात. या निकालांना दुय्यम न्यायालयांमध्ये बिनशर्त कायदेशीर पुरावा (Precedent / कायद्याचा दर्जा) मानले जाते आणि त्यांच्यावर कोणत्याही कनिष्ठ न्यायालयात प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जाऊ शकत नाही.
२. भारतीय संविधानाच्या कलम १२९ (Article 129) नुसार: "सर्वोच्च न्यायालय हे अभिलेख न्यायालय असेल आणि त्यास स्वतःच्या अवमानाबद्दल (Contempt of Court) शिक्षा देण्याच्या अधिकारासह असे न्यायालय असण्याचे सर्व अधिकार असतील."
३. तसेच कलम २१५ नुसार प्रत्येक 'उच्च न्यायालय' (High Court) हे देखील अभिलेख न्यायालय असते.
४. पर्याय b, c आणि d मधील दुय्यम न्यायालयांना (Subordinate Courts) घटनेनुसार असा घटनात्मक दर्जा नाही.

म्हणून दिलेल्या पर्यायांपैकी 'सर्वोच्च न्यायालय' हे अभिलेख न्यायालय आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (घरपट्टी / House tax) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम १९५८ च्या कलम १२४ (Section 124) अंतर्गत ग्रामपंचायतींना आपल्या कार्यक्षेत्रात स्थानिक कर व फी आकारण्याचा आणि वसूल करण्याचा अधिकार दिला आहे.
२. यातील सर्वात महत्त्वाचा कर म्हणजे 'इमारती आणि जमिनींवरील कर' ज्याला स्थानिक भाषेत 'घरपट्टी' (House Tax / Property Tax) म्हणतात. याशिवाय पाणीपट्टी, दिवाबत्ती कर, यात्रा कर, आठवडे बाजार फी हे करही ग्रामपंचायत वसूल करू शकते.
३. आयकर (Income Tax - केंद्र सूची, कलम २६९/२७०) आणि सीमा शुल्क (Customs Duty - केंद्र सूची) हे केंद्र सरकारचे प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष कर आहेत.
४. बस तिकीट शुल्क हे सार्वजनिक वाहतूक महामंडळ (MSRTC) वसूल करते.

त्यामुळे ग्रामपंचायतीच्या अखत्यारीत 'घरपट्टी' येते.

योग्य उत्तर पर्याय D (अ, ब, क आणि ड / A, B, C and D) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ७४ व्या घटनादुरुस्ती कायदा १९९२ द्वारे संविधानात 'भाग IX-A' आणि '१२ वी अनुसूची' (Twelfth Schedule - कलम 243W) जोडण्यात आली.
२. १२ व्या अनुसूचीमध्ये नगरपालिकांच्या कार्यात्मक कार्यक्षेत्रातील एकूण १८ विषयांची (18 Functional items) यादी दिली आहे:
- १. नागरी नियोजन (नगररचना)
- २. जमिनीचा वापर आणि इमारतींचे बांधकाम नियमन
- ३. आर्थिक आणि सामाजिक विकासाचे नियोजन (मुद्दा ब)
- ४. रस्ते आणि पूल
- ५. पाणीपुरवठा
- ६. सार्वजनिक आरोग्य, स्वच्छता आणि कचरा व्यवस्थापन
- ७. अग्निशामक सेवा
- ८. शहरी वनीकरण, पर्यावरण संरक्षण आणि पर्यावरणीय पैलू (मुद्दा ड)
- ९. अपंग आणि मानसिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांचे संरक्षण
- १०. झोपडपट्टी सुधारणा
- ११. शहरी दारिद्र्य निर्मूलन (मुद्दा अ)
- १२. उद्याने, खेळाची मैदाने
- १३. सांस्कृतिक, शैक्षणिक आणि सौंदर्यात्मक पैलू
- १४. दफनभूमी, स्मशानभूमी
- १५. गुरांचे कोंडवाडे
- १६. जन्म आणि मृत्यूची नोंद
- १७. पथदिवे, वाहनतळ, बस थांबे
- १८. कत्तलखाने आणि चर्मोद्योग कारखान्यांचे (चर्मसंस्करणी) नियमन (Regulation of slaughter houses and tanneries - मुद्दा क).

निष्कर्ष: अ, ब, क आणि ड हे चारही विषय १२ व्या अनुसूचीत समाविष्ट आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (कलम 170 / Article 170) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधानातील राज्य विधिमंडळाशी संबंधित महत्त्वाची कलमे:
१. कलम १७० (Article 170): 'विधानसभांची रचना' (Composition of the Legislative Assemblies) - हे कलम प्रत्येक घटक राज्यात प्रत्यक्ष प्रौढ मतदानाने निवडून येणाऱ्या सदस्यांची मिळून एक विधानसभा गठीत केली जाईल अशी तरतूद करते (किमान ६० व कमाल ५०० सदस्य).
२. कलम १७१ (Article 171): 'विधानपरिषदांची रचना' (Composition of the Legislative Councils).
३. कलम १७२ (Article 172): 'राज्य विधिमंडळांचा कालावधी' (Duration of State Legislatures - विधानसभेचा ५ वर्षे).
४. कलम १७३ (Article 173): 'राज्य विधिमंडळाच्या सदस्यत्वासाठी अर्हता / पात्रता' (Qualifications for membership).

(टीप: कलम १६८ हे राज्यांच्या विधिमंडळाच्या स्थापनेबाबत बोलते, तर विधानसभेच्या प्रत्यक्ष घटनेची/रचनेची तरतूद कलम १७० मध्ये आहे). एमपीएससीच्या अधिकृत उत्तरतालिकेत पर्याय A स्वीकारला आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (20) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. महाराष्ट्र स्थानिक निधी लेखापरीक्षण नियम (Maharashtra Local Fund Audit Rules) आणि जिल्हा परिषद/पंचायत समिती लेखापरीक्षण नियमांनुसार:
- जिल्हा परिषदेच्या वित्त व लेखा विभागातील उप-लेखापरीक्षकाने (Deputy Auditor) वार्षिक कामाच्या नियोजनातून एका वर्षात साधारणपणे १०० ग्रामपंचायतींचे लेखापरीक्षण (Audit) करणे अपेक्षित असते.
२. या तपासणी करावयाच्या १०० ग्रामपंचायतींपैकी किमान २० ग्रामपंचायती या 'मुख्य/मोठ्या ग्रामपंचायती' (Main / Major Gram Panchayats - ज्यांचे वार्षिक उत्पन्न किंवा लोकसंख्या विशिष्ट मर्यादेपेक्षा जास्त असते) असणे बंधनकारक आहे.
३. उर्वरित ग्रामपंचायती मध्यम व लहान श्रेणीतील असू शकतात.

म्हणून अचूक संख्या '२०' (पर्याय C) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (74 वी घटनादुरुस्ती / 74th Amendment) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ७४ वी घटनादुरुस्ती कायदा १९९२ (74th Constitutional Amendment Act, 1992): नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांना (Urban Local Self-Government - नगरपंचायत, नगरपरिषद आणि महानगरपालिका) घटनात्मक दर्जा प्रदान करणारी ही ऐतिहासिक घटनादुरुस्ती आहे. याद्वारे संविधानात 'भाग IX-A' (कलम 243P ते 243ZG) आणि '१२ वी अनुसूची' जोडण्यात आली. ही दुरुस्ती १ जून १९९३ रोजी अंमलात आली.
२. इतर घटनादुरुस्त्या:
- ७३ वी घटनादुरुस्ती (1992): ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य संस्थांशी (पंचायती राज - ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद) संबंधित (भाग IX, ११ वी अनुसूची).
- ९७ वी घटनादुरुस्ती (2011): सहकारी संस्थांशी संबंधित (भाग IX-B).
- ७१ वी घटनादुरुस्ती (1992): ८ व्या अनुसूचीत कोकणी, मणिपुरी आणि नेपाळी भाषांचा समावेश.

म्हणून नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांशी संबंधित घटनादुरुस्ती ७४ वी आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ व ब दोन्ही / Both A and B) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): बेरूबारी युनियन खटल्यात (१९६०) सर्वोच्च न्यायालयाने उद्देशिका हा संविधानाचा भाग नाही असा निकाल दिला होता, त्यामुळे तिच्या दुरुस्तीचा प्रश्न निर्माण झाला नव्हता. परंतु ऐतिहासिक 'केशवानंद भारती वि. केरळ राज्य खटल्यात' (१९७३) प्रथमच कलम ३६८ अन्वये उद्देशिकेत दुरुस्ती करता येते का हा प्रश्न ऐरणीवर आला. सर्वोच्च न्यायालयाच्या १३ न्यायाधीशांच्या पूर्ण पीठाने निर्णय दिला की उद्देशिका हा संविधानाचा अविभाज्य भाग आहे आणि संविधानाच्या 'मूलभूत संरचनेला' (Basic Structure) धक्का न लावता कलम ३६८ अंतर्गत त्यात दुरुस्ती केली जाऊ शकते.
२. विधान ब (बरोबर): भारतीय संविधानाचा सरनामा आतापर्यंत केवळ एकदाच दुरुस्त करण्यात आला आहे. तो ४२ व्या घटनादुरुस्ती कायदा १९७६ द्वारे दुरुस्त करण्यात आला, ज्याद्वारे सरनाम्यात 'समाजवादी' (Socialist), 'धर्मनिरपेक्ष' (Secular) आणि 'एकात्मता' (Integrity) हे तीन नवीन शब्द जोडण्यात आले.

त्यामुळे अ आणि ब दोन्ही विधाने अचूक आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (अ - ii, ब - i, क - iv, ड - iii) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधानातील भाग XI मधील केंद्र-राज्य प्रशासकीय संबंध (Administrative Relations - Articles 256 to 261):
१. कलम २५६ (Article 256) - राज्ये आणि संघराज्याचे दायित्व (Obligation of States and the Union): संसदेने केलेल्या कायद्यांचे पालन होईल अशा रीतीने राज्यांनी आपली कार्यकारी सत्ता वापरली पाहिजे -> अ - ii.
२. कलम २५७ (Article 257) - काही बाबतीत राज्यांवर केंद्राचे नियंत्रण (Control of the Union over States in certain cases): राष्ट्रीय किंवा लष्करी महत्त्वाचे दळणवळण मार्ग, रेल्वेचे संरक्षण याविषयी केंद्र राज्यांना निर्देश देऊ शकते -> ब - i.
३. कलम २५८-A (Article 258-A) - संघराज्याकडे कार्ये सोपवण्याचा राज्यांचा अधिकार (Power of the States to entrust functions to the Union): राज्यपालांच्या संमतीने केंद्र सरकारकडे राज्याची कार्ये सोपवण्याची तरतूद (७ व्या घटनादुरुस्तीने समाविष्ट) -> क - iv.
४. कलम २६० (Article 260) - भारताबाहेरील प्रदेशांच्या संबंधात संघराज्याचे अधिकारक्षेत्र (Jurisdiction of the Union in relation to territories outside India) -> ड - iii.

अचूक क्रम: A-ii, B-i, C-iv, D-iii (पर्याय B).

योग्य उत्तर पर्याय C (शांततेने व शस्त्राशिवाय एकत्र जमण्याची परवानगी / Permission to gather peacefully and without arms) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'शांततेने व निःशस्त्र एकत्र जमण्याचे स्वातंत्र्य' (Right to assemble peaceably and without arms) हे भारतीय संविधानाच्या 'कलम १९(१)(ब)' [Article 19(1)(b)] अंतर्गत नागरिकांना दिलेला 'मूलभूत हक्क' (Fundamental Right) आहे, मार्गदर्शक तत्त्व नाही.
२. इतर पर्यायांचे DPSP मधील स्थान:
- पर्याय a (रोजगाराच्या तरतुदी): कलम ४१ - कामाचा, शिक्षणाचा आणि विशिष्ट बाबतीत सार्वजनिक सहाय्याचा हक्क.
- पर्याय b (समान कामासाठी समान वेतन): कलम ३९(ड) - स्त्री आणि पुरुष दोघांनाही समान कामासाठी समान वेतन देणे.
- पर्याय d (कामगारांसाठी योग्य/निर्वाह वेतन): कलम ४३ - सर्व कामगारांसाठी राहणीमान आणि निर्वाह वेतन (Living wage) सुरक्षित करणे.

त्यामुळे पर्याय C हा मार्गदर्शक तत्त्वांचा भाग नसून मूलभूत हक्क आहे.

टीप: एमपीएससीने अंतिम उत्तरतालिकेत (Final Answer Key) हा प्रश्न रद्द (Cancelled) केला आहे.

भौतिकशास्त्रावर आधारित वस्तुनिष्ठ विश्लेषण:
१. विधान i (असत्य): क्ष-किरण (X-rays) हे ध्वनी किंवा श्राव्यातीत (Ultrasonic) लहरी नसून ते अति-सूक्ष्म तरंगलांबीचे उच्च ऊर्जेचे 'विद्युतचुंबकीय तरंग' (Electromagnetic waves) आहेत.
२. विधान ii (सत्य): सर्व विद्युतचुंबकीय लहरींप्रमाणे क्ष-किरण देखील एकजिनसी माध्यमात व निर्वातात 'सरळ रेषेत प्रवास करतात' (Travel in straight lines).
३. विधान iii (असत्य): हार्ड क्ष-किरणांची (Hard X-rays) भेदक क्षमता आणि वारंवारता अधिक असते, त्यामुळे त्यांची तरंगलांबी कमी (Shorter wavelength) असते; याउलट सॉफ्ट क्ष-किरणांची (Soft X-rays) तरंगलांबी हार्ड क्ष-किरणांपेक्षा 'जास्त' (Longer wavelength) असते.
४. विधान iv (असत्य): निर्वात पोकळीमध्ये सर्व विद्युतचुंबकीय तरंगांचा (ज्यामध्ये क्ष-किरणांचा समावेश आहे) वेग हा अचूक 'प्रकाशाच्या वेगाइतकाच' (c = 3 × 10⁸ m/s) असतो, कमी नसतो.

रद्द होण्याचे कारण:
वरील विश्लेषणावरून केवळ 'विधान ii' हे एकमेव सत्य विधान आहे. परंतु दिलेल्या चार पर्यायांमध्ये 'फक्त ii वाक्य बरोबर आहे' हा पर्यायच उपलब्ध नव्हता! पर्यायातील त्रुटीमुळे एमपीएससीने हा प्रश्न रद्दबातल ठरवला.

योग्य उत्तर पर्याय B (सत्य सत्य सत्य सत्य / True True True True) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
अणुविखंडन (Nuclear Fission) प्रक्रियेची मूलभूत तत्त्वे:
१. विधान i (सत्य): अणुभट्ट्यांमध्ये विखंडनासाठी युरेनियम-२३५ (U-235) किंवा प्लुटोनियम-२३९ सारखे जड किरणोत्सारी अणू इंधन म्हणून वापरले जातात.
२. विधान ii (सत्य): विखंडनादरम्यान वस्तुमान त्रुटीमुळे (Mass defect, E = mc²) प्रचंड प्रमाणात ऊर्जा (प्रति विखंडन सुमारे २०० MeV ऊर्जा) उष्णता व प्रारणाच्या रूपात बाहेर पडते.
३. विधान iii (सत्य): विखंडनाची व्याख्याच मुळी 'जड अणुगर्भाचे दोन मध्यम आकाराच्या हलक्या अणुगर्भांमध्ये विभाजन होणे' (Splitting of a heavy nucleus into lighter nuclei) ही आहे.
४. विधान iv (सत्य): एका U-235 अणूवर मंद गतीचा न्यूट्रॉन आदळल्यावर २ ते ३ नवीन जलद न्यूट्रॉन्स बाहेर पडतात, जे पुढील युरेनियम अणूंचे विखंडन घडवून आणून अविरत 'शृंखला अभिक्रिया' (Nuclear Chain Reaction) चालू ठेवतात.

त्यामुळे चारही विधाने सत्य आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (यांत्रिक ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत / Mechanical energy of the vibrating source) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ध्वनी (Sound) हा नेहमी कोणत्याही वस्तूच्या भौतिक कंपनांमुळे (Vibrations) निर्माण होतो.
२. जेव्हा एखादी वस्तू कंपन पावते, तेव्हा तिच्यातील गतिज व स्थितिज ऊर्जा (Mechanical Energy) सभोवतालच्या माध्यमातील (हवा, पाणी, स्थायू) कणांमध्ये संपीडन (Compression) आणि विरलन (Rarefaction) च्या स्वरूपात स्थानांतरित होते.
३. ध्वनितरंग हे 'यांत्रिक तरंग' (Mechanical longitudinal waves) असतात; त्यांच्या प्रसारासाठी अनिवार्यपणे भौतिक माध्यमाची आवश्यकता असते (ध्वनी निर्वात पोकळीतून प्रवास करू शकत नाही).
४. ध्वनी हा विद्युत किंवा चुंबकीय ऊर्जेचा स्रोत नसून कंपित वस्तूची यांत्रिक ऊर्जा माध्यमाद्वारे वाहून नेणारा प्रकार आहे.

म्हणून पर्याय A योग्य आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (लोखंड / आयर्न - Fe) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. हेमॅटाईट (Haematite - Fe₂O₃) हे लोहाचे (Iron) सर्वात महत्त्वाचे आणि उच्च दर्जाचे नैसर्गिक खनिज/अशुद्ध धातू (Ore) आहे. यामध्ये सुमारे ६० ते ७०% शुद्ध लोहाचे प्रमाण असते. ब्लास्ट फर्नेसमध्ये हेमॅटाईटचे क्षपण करून लोखंड मिळवले जाते.
२. लोहाची इतर प्रमुख खनिजे: मॅग्नेटाईट (Magnetite - Fe₃O₄), लिमोनाईट (Limonite), सिडेराईट (Siderite).
३. इतर धातूंची प्रमुख खनिजे:
- ॲल्युमिनियम (Al): बॉक्साईट (Bauxite - Al₂O₃·2H₂O).
- झिंक (Zn): झिंक ब्लेंड / स्फॅलेराईट (ZnS), कॅलामाईन (ZnCO₃).
- कॉपर (Cu): कॉपर पाईराईट (CuFeS₂), मॅलाकाईट.

म्हणून हेमॅटाईटपासून लोखंड (Iron) मिळवले जाते.

योग्य उत्तर पर्याय C (इंडियम - In) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
आधुनिक आवर्तसारणीतील खंड (Blocks in Modern Periodic Table):
१. इंडियम (Indium - In, अणुक्रमांक ४९): हा आवर्तसारणीतील 'गट १३' (Group 13 - बोरॉन कुटुंब) आणि ५ व्या आवर्तनात येतो. त्याचे इलेक्ट्रॉनिक संरूपण [Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p¹ असे असून शेवटचा व्हॅलेन्स इलेक्ट्रॉन p-कक्षेत (p-orbital) प्रवेश करतो. त्यामुळे इंडियम हा 'p-खंड' (p-block) चा घटक आहे.
२. इतर पर्यायांचे खंड:
- फ्रान्सिअम (Francium - Fr, अ.क्र. ८७): गट १ (अल्कली धातू) -> 's-खंड' (s-block).
- युरेनियम (Uranium - U, अ.क्र. ९२): ॲक्टिनाईड श्रेणी -> 'f-खंड' (f-block).
- कॉपर (Copper - Cu, अ.क्र. २९): गट ११ (संक्रमण धातू) -> 'd-खंड' (d-block).

म्हणून p-खंडात येणारे मूलद्रव्य इंडियम (In) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [(ब – अ)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. अणुसंकेतानुसार (Nuclear notation ₉₂U²³⁸):
- अ = अणुक्रमांक (Atomic Number, Z) = ९२ = प्रोटॉन्सची संख्या (किंवा उदासीन अणूतील इलेक्ट्रॉन्सची संख्या).
- ब = वस्तुमानांक (Mass Number, A) = २३८ = प्रोटॉन्स आणि न्यूट्रॉन्सची एकत्रित संख्या (A = Z + N).
२. न्यूट्रॉन्सची संख्या (N) काढण्याचे सूत्र:
न्यूट्रॉन्स = वस्तुमानांक (A) − अणुक्रमांक (Z)
न्यूट्रॉन्स = २३८ − ९२ = १४६.
३. प्रश्नात दिलेल्या सांकेतिक अक्षरांनुसार:
२३८ हे 'ब' आहे आणि ९२ हे 'अ' आहे. त्यामुळे न्यूट्रॉन्सची संख्या = (ब − अ) [म्हणजेच 238 - 92 = 146] दर्शवली जाईल.

म्हणून अचूक पर्याय A आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (समुद्री काकडी / Sea cucumber) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. समुद्री काकडी (Sea Cucumber): हा प्राणी 'एकायनोडर्माटा' (Phylum Echinodermata - कंटकचर्मी प्राणी संघ) मध्ये येतो (वर्ग: होलोथुरॉयडिया / Holothuroidea). यामध्ये कंटकमय त्वचा, त्रिस्तरीय (triploblastic) शरीर आणि जलसंवहनी संस्था (Water vascular system) असते.
२. कोएलेंटेरेटा संघ (Phylum Coelenterata / Cnidaria): या संघातील प्राण्यांचे शरीर द्विस्तरीय (diploblastic) आणि अरीय सममित (radially symmetrical) असते आणि त्यांच्यात दंशपेशी (Cnidoblasts) असतात:
- समुद्री पेन (Sea Pen / Pennatula): कोएलेंटेरेटा संघाचा सदस्य.
- ब्लू कोरल (Blue Coral / Heliopora): कोएलेंटेरेटा संघाचा सदस्य.
- सी फॅन (Sea Fan / Gorgonia): कोएलेंटेरेटा संघाचा सदस्य.

त्यामुळे समुद्री काकडी कोएलेंटेरेटा संघात मोडत नाही. (अतिरिक्त संदर्भ: सी कुकुम्बर)

योग्य उत्तर पर्याय C (सीसीलीयन / Caecilians) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. सिसिलियन (Caecilians - वर्ग Amphibia, गण: Gymnophiona किंवा Apoda):
- हे उभयचर प्राणी बिनपायांचे (Limbless), गांडुळासारखे किंवा सापासारखे दिसणारे आणि जमिनीखाली बीळ करून राहणारे (Burrowing) असतात.
- भूगर्भातील अंधाऱ्या अधिवासामुळे त्यांचे डोळे अविकसित (Rudimentary) असतात आणि ते त्वचेखाली किंवा कवटीच्या हाडांखाली झाकलेले असतात. त्यामुळे ते व्यावहारिकदृष्ट्या आंधळे (Blind) असतात.
- म्हणूनच लॅटिन भाषेत 'Caecus' म्हणजे 'आंधळा' या शब्दावरून त्यांना 'Caecilian' नाव पडले आहे.
२. बेडूक (Frogs - Anura), टॉड (Toads) आणि सॅलॅमँडर (Salamanders - Urodela) यांना पूर्ण विकसित, मोठे आणि कार्यक्षम डोळे असतात.

म्हणून अचूक उत्तर 'सीसीलीयन' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (सोरोपोडा / Sauropoda) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. डिप्लोडोकस (Diplodocus) हा जुरासिक कालखंडातील (Jurassic period) पृथ्वीवर वावरणारा सर्वात लांब आणि महाकाय शाकाहारी डायनोसॉर होता.
२. त्याचे वर्गीकरण:
- संघ: Chordata
- वर्ग: Reptilia
- महागण: Dinosauria
- गण: Saurischia (सरड्यासारखे कंबर असलेले डायनोसॉर)
- उपगण (Suborder): सॉरोपोडा (Sauropoda / Sauropodomorpha).
३. सॉरोपोडा उपगणातील डायनोसॉरची वैशिष्ट्ये: प्रचंड लांब मान, लांब चाबकासारखी शेपटी, खांबाजवढे चार जाड पाय आणि लहान डोके.
४. इतर उपगण:
- ऑर्निथोपोडा (Ornithopoda): शाकाहारी पक्ष्यासारखे कंबर असलेले दोन पायांचे डायनोसॉर (उदा. इग्वानोडॉन).
- टेरोडक्टायलोडिया (Pterodactyloidea): उडणारे सरपटणारे प्राणी (Pterosaurs).
- ॲम्फिस्बेनिया (Amphisbaenia): बिनपायांच्या सरड्यांचा समूह.

म्हणून डिप्लोडोकस हा 'सॉरोपोडा' उपगणाचा सदस्य आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (मातीची धूप / Soil erosion) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. मातीची धूप (Soil Erosion): वाहते पाणी, वेगाने वाहणारा वारा, अतिवृष्टी किंवा मानवी हस्तक्षेपामुळे (जंगलतोड, अतिचरई) जमिनीचा सर्वात वरचा अत्यंत सुपीक, सेंद्रिय घटकयुक्त (Humus) मातीचा थर वाहून जाण्याच्या प्रक्रियेस 'मृदा अपक्षरण' किंवा 'मातीची धूप' म्हणतात.
२. इतर संज्ञा:
- मृदाजनन (Pedogenesis): खडकांचे अपक्षय होऊन माती तयार होण्याची नैसर्गिक जैविक-रासायनिक प्रक्रिया (निर्मिती प्रक्रिया).
- पॉडझोलायझेशन (Podsolization): थंड व दमट हवामानात सुचीपर्णी जंगलाखाली लोह व ॲल्युमिनियमचे निक्षालन (Leaching) होऊन आम्लधर्मीय पॉडझोल मृदा तयार होण्याची प्रक्रिया.

म्हणून सुपीक थराचे नुकसान होणे म्हणजे 'मातीची धूप' होय.

योग्य उत्तर पर्याय B (झॅनथोमोनास सिट्राय / Xanthomonas citri) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. सिट्रस कँकर (Citrus Canker): हा लिंबूवर्गीय वनस्पतींचा (संत्रा, मोसंबी, लिंबू) अत्यंत संसर्गजन्य आणि विनाशकारी 'जीवाणूजन्य रोग' (Bacterial Disease) आहे. हा रोग 'झँथोमोनास सिट्री' (Xanthomonas citri subsp. citri) या ग्राम-निगेटिव्ह जीवाणूमुळे होतो.
२. रोगाची लक्षणे: झाडाच्या पानांवर, फांद्यांवर आणि फळांवर तपकिरी, खरखरीत, खवलेयुक्त पुरळांसारखे व्रण (Canker lesions) तयार होतात, ज्यांच्याभोवती पिवळसर वलय (Yellow halo) दिसते.
३. इतर पर्यायांमधील बुरशीजन्य रोगकारक:
- उस्टिलागो मायडीस (Ustilago maydis): मक्यावरील काजळी रोग (Corn smut).
- क्लॅव्हिसेप्स मायक्रोसेफाला (Claviceps microcephala): बाजरीवरील गोसावी किंवा अर्गट रोग (Ergot of Bajra).
- स्फॅसेलोथेका सोरघी (Sphacelotheca sorghi): ज्वारीवरील काणी रोग (Grain smut of Jowar).

म्हणून लिंबूवर्गीय कँकर रोगाचा कारक 'झँथोमोनास सिट्री' हा जीवाणू आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (लोम माती / Loam soil) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. लोम माती (Loam Soil / दुमट किंवा पोयटा माती): ही माती वाळू (Sand ~४०%), गाळ (Silt ~४०%) आणि चिकनमाती (Clay ~२०%) यांचे अत्यंत आदर्श व संतुलित नैसर्गिक मिश्रण असते.
२. वनस्पतींच्या वाढीसाठी सर्वोत्तम का मानली जाते?:
- जलधारण क्षमता (Water Retention): चिकनमातीप्रमाणे दलदली न होता ही माती मुळांसाठी मुबलक ओलावा धरून ठेवते.
- हवा खेळती राहणे (Aeration): वाळूच्या कणांमुळे मातीत हवेचे प्रमाण उत्तम राहून मुळांचे श्वसन सुरळीत चालते.
- पाण्याचा निचरा (Drainage): अतिरिक्त पाण्याचा निचरा सहज होतो, ज्यामुळे मुळे सडत नाहीत.
- सेंद्रिय घटक (Humus): यामध्ये सेंद्रिय खतांचे प्रमाण आणि पोषणमूल्ये भरपूर असतात.
३. इतर मातींचे तोटे:
- वालुकामय माती (Sandy soil): कण मोठे असल्याने पाणी व खते धरून ठेवू शकत नाही.
- चिकन माती (Clay soil): कण अतिसूक्ष्म असल्याने पाण्याचा निचरा होत नाही आणि हवा खेळती राहत नाही.

म्हणून वनस्पतींच्या जोमदार वाढीसाठी 'लोम माती' सर्वोत्तम मानली जाते.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ, ब, क आणि ड / A, B, C and D) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
प्रमस्तिष्क-मेरुद्रव (Cerebrospinal Fluid - CSF) हा मेंदूतील व्हेंट्रिकल्समधील 'कोरॉइड प्लेक्सस' (Choroid Plexuses) द्वारे तयार होतो आणि मेंदू व मज्जारज्जूभोवती असलेल्या 'सब-अॅरॅक्नॉइड पोकळीत' (Subarachnoid Space) सतत फिरत राहतो.
१. कार्य ड (आघातप्रतिबंधक): हा द्रव मेंदूला तरंगता (Buoyancy) ठेवतो (मेंदूचे वजन १४०० ग्रॅमवरून प्रत्यक्ष ५० ग्रॅम इतके भासते) आणि बाह्य आघातांपासून, धक्क्यांपासून मेंदूचे व मज्जारज्जूचे संरक्षण करणारा हायड्रॉलिक शॉक-अब्सॉर्बर (Shock absorber / Buffer) म्हणून काम करतो.
२. कार्य क (पोषण पुरवणे): यात ग्लुकोज, प्रथिने, इलेक्ट्रोलाइट्स असतात, जे चेतापेशींना सतत पोषण पुरवतात.
३. कार्य ब (टाकाऊ पदार्थ वाहून नेणे): मेंदूच्या चयापचय प्रक्रियेतील विषारी आणि टाकाऊ घटक शिरांद्वारे रक्तात वाहून नेण्याचे काम करतो.
४. कार्य अ (वाहतुकीचे माध्यम): रक्ताभिसरण आणि चेतापेशी यांच्यात ऑक्सिजन, हार्मोन्स आणि विद्राव्य वायूंची देवाणघेवाण करण्यासाठी आवश्यक आंतरपेशीय द्रव माध्यम म्हणून कार्य करतो.

एमपीएससीच्या अधिकृत उत्तरतालिकेनुसार अ, ब, क आणि ड या सर्व विधानांना बरोबर मानण्यात आले आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (मूत्रपिंड / Kidney) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. मूत्रपिंड (Kidney): मानवी शरीरातील मुख्य उत्सर्गी आणि समस्थिती (Homeostasis) राखणारा अवयव आहे. नेफ्रॉन (Nephron) हे मूत्रपिंडाचे मूलभूत रचनात्मक व कार्यात्मक एकक आहे.
२. मूत्रपिंडाची मुख्य कार्ये:
- परासरण नियमन (Osmoregulation): शरीरातील पाण्याच्या समतोलाचे नियमन (ADH संप्रेरकाच्या मदतीने).
- क्षार नियंत्रण (Electrolyte Balance): रक्तातील सोडियम, पोटॅशियम, कॅल्शियम व क्लोराईड क्षारांचे अचूक प्रमाण राखणे.
- रक्ताच्या सामूचे नियमन (Blood pH Regulation): H⁺ आयन्सचे उत्सर्जन आणि HCO₃⁻ (बायकार्बोनेट) आयन्सचे पुनर्शोषण करून रक्ताचा pH ७.३५ ते ७.४५ दरम्यान स्थिर ठेवणे.
- उत्सर्जन (Excretion): युरिया, यूरिक ॲसिड, क्रिएटिनिन यांसारखे नायट्रोजनयुक्त विषारी टाकाऊ पदार्थ रक्तातून गाळून मूत्रावाटे बाहेर टाकणे.

३. इतर अवयव:
- यकृत: युरियाची निर्मिती (Ornithine cycle) करते, परंतु उत्सर्जन करत नाही.
- त्वचा: केवळ अल्प प्रमाणात घाम गाळते.

म्हणून हे सर्व प्रमुख कार्य मूत्रपिंड करते.

योग्य उत्तर पर्याय C (जीवनसत्त्व B समूह आणि जीवनसत्त्व C) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
विद्राव्यतेनुसार जीवनसत्त्वांचे दोन मुख्य प्रकार पडतात:
१. पाण्यात विरघळणारी जीवनसत्त्वे (Water-Soluble Vitamins):
- जीवनसत्त्व B समूह (Vitamin B-complex: B1-Thiamine, B2-Riboflavin, B3-Niacin, B5-Pantothenic acid, B6-Pyridoxine, B7-Biotin, B9-Folic acid, B12-Cyanocobalamin)
- जीवनसत्त्व C (Ascorbic Acid).
वैशिष्ट्य: ही जीवनसत्त्वे शरीरात साठवली जात नाहीत (B12 चा अपवाद वगळता); ती मूत्रावाटे शरीराबाहेर उत्सर्जित होत असल्याने त्यांचा आहारात दररोज नियमित पुरवठा आवश्यक असतो.

२. मेदात / स्निग्ध पदार्थात विरघळणारी जीवनसत्त्वे (Fat-Soluble Vitamins):
- जीवनसत्त्व A (Retinol)
- जीवनसत्त्व D (Calciferol)
- जीवनसत्त्व E (Tocopherol)
- जीवनसत्त्व K (Phylloquinone)
लक्षात ठेवण्यासाठी सोपी युक्ती: K-E-D-A (किडा) किंवा A, D, E, K ही मेदात विरघळतात.

म्हणून पाण्यात विरघळणारा योग्य संच 'B-कॉम्प्लेक्स आणि C' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (रु. 540) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. दिलेली माहिती:
- वस्तूची छापील किंमत (Marked Price, MP) = रु. ७५०
- सूट (Discount) = १०%
- नफा (Profit) = २५%
- खरेदी किंमत (Cost Price, CP) = ?

२. पायरी १: विक्री किंमत (Selling Price, SP) काढणे:
विक्री किंमत = छापील किंमत − १०% सूट
सूट = ७५० चा १०% = रु. ७५
विक्री किंमत (SP) = ७५० − ७५ = रु. ६७५.

३. पायरी २: खरेदी किंमत (CP) काढणे:
वस्तूवर २५% नफा होतो, म्हणजेच:
SP = CP × (१ + २५/१००) = CP × १.२५
६७५ = CP × १.२५
CP = ६७५ / १.२५ = ६७५०० / १२५
CP = ५४० रुपये.

पर्यायी थेट सूत्र पद्धत:
CP / MP = (१०० − Discount%) / (१०० + Profit%)
CP / ७५० = (१०० − १०) / (१०० + २५) = ९० / १२५
CP = ७५० × (९० / १२५) = ६ × ९० = रु. ५४०.

योग्य उत्तर पर्याय D (05) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
दिलेली राशी: (√45 + √245) ÷ (√320 − √180)

१. प्रत्येक करणीचे (Surd) मूळ अवयवांमध्ये सुलभीकरण करू:
- √45 = √(9 × 5) = 3√5
- √245 = √(49 × 5) = 7√5
- √320 = √(64 × 5) = 8√5
- √180 = √(36 × 5) = 6√5

२. अंश (Numerator) ची किंमत काढू:
अंश = √45 + √245 = 3√5 + 7√5 = 10√5

३. छेद (Denominator) ची किंमत काढू:
छेद = √320 − √180 = 8√5 − 6√5 = 2√5

४. अंतिम भागाकार करू:
राशी = (10√5) ÷ (2√5)
= 10 / 2 = 5 (अर्थात् 05).

म्हणून अचूक उत्तर '05' (पर्याय D) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (98 से.मी.) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. दिलेली माहिती:
- आयताची मोठी बाजू (लांबी, l) = ४० सेमी
- कर्ण (Diagonal, d) हा मोठ्या बाजूपेक्षा १ सेमी ने मोठा आहे:
कर्ण (d) = ४० + १ = ४१ सेमी.
- दुसरी बाजू (रुंदी, b) = ?

२. पायथागोरसच्या प्रमेयानुसार:
आयतामध्ये काटकोन त्रिकोण तयार होतो:
लांबी² + रुंदी² = कर्ण²
l² + b² = d²
४०² + b² = ४१²
१६०० + b² = १६८१
b² = १६८१ − १६०० = ८१
b = √८१ = ९ सेमी.
(टीप: ९, ४०, ४१ हे पायथागोरसचे त्रिकूट / Pythagorean triplet आहे).

३. आयताची परिमिती (Perimeter) काढू:
परिमिती = २ × (लांबी + रुंदी)
= २ × (४० + ९)
= २ × ४९ = ९८ सेमी.

म्हणून त्या पट्टीची परिमिती ९८ से.मी. आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (12) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. पद्धत १ (बीजगणितीय पद्धत):
समजा त्या दोन मूळ संख्या अनुक्रमे 5x आणि 7x आहेत.
दोन्ही संख्यांमध्ये १२ मिळवल्यावर त्यांचे गुणोत्तर ७ : ९ होते:
(5x + 12) / (7x + 12) = 7 / 9

तिरकस गुणाकार करू:
9 × (5x + 12) = 7 × (7x + 12)
45x + 108 = 49x + 84
49x − 45x = 108 − 84
4x = 24
x = 6.

२. त्या दोन संख्या शोधू:
पहिली संख्या = 5x = 5 × 6 = 30
दुसरी संख्या = 7x = 7 × 6 = 42.

३. त्या दोन संख्यांमधील फरक:
फरक = 42 − 30 = 12 (किंवा थेट 7x − 5x = 2x = 2 × 6 = 12).

थेट गुणोत्तर पद्धत (Short Trick):
प्रारंभीचे गुणोत्तर = ५ : ७ (फरक = २ एकक)
नवीन गुणोत्तर = ७ : ९ (फरक = २ एकक)
येथे गुणोत्तरातील वाढ: ५ वरून ७ झाली, म्हणजेच +२ एकक वाढले.
२ एकक = १२ (मिळवलेली संख्या)
१ एकक = १२ ÷ २ = ६
मूळ दोन संख्यांमधील फरक = (७ − ५) = २ एकक = २ × ६ = १२.

योग्य उत्तर पर्याय B (200 मीटर) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. सापेक्ष वेग (Relative Speed) काढणे:
दोन्ही गाड्या 'एकाच दिशेने' (Same direction) धावत असल्याने सापेक्ष वेग म्हणजे त्यांच्या वेगांची वजाबाकी असेल:
सापेक्ष वेग = ११२ किमी/तास − ७६ किमी/तास = ३६ किमी/तास.

२. वेगाचे मीटर/सेकंद मध्ये रूपांतर करणे:
३६ किमी/तास = ३६ × (५/१८) = २ × ५ = १० मीटर/सेकंद.

३. कापलेले अंतर व वेगवान गाडीची लांबी:
जेव्हा वेगवान गाडी दुसऱ्या गाडीत बसलेल्या एका 'व्यक्तीला' (Person) ओलांडते, तेव्हा ओलांडण्यासाठी पार करावे लागणारे अंतर हे केवळ 'वेगवान गाडीच्या स्वतःच्या लांबीइतकेच' (Length of the faster train) असते (दुसऱ्या गाडीची लांबी विचारात घेतली जात नाही).
अंतर = वेग × वेळ
गाडीची लांबी = १० मीटर/सेकंद × २० सेकंद = २०० मीटर.

म्हणून वेगवान गाडीची लांबी २०० मीटर आहे.