#103📅 MPSC Rajyaseva Mains P4 2013 Official Question Paper(2013) +1 गुण

भारतात हंगामी बेरोजगारीचे मुख्य कारण खालीलपैकी कोणते आहे?

Which of the following is the main cause of seasonal unemployment in India?
पर्याय (Options):
a
पावसावर आधारित शेतीवरील अवलंबित्व
Dependence on monsoon-based agriculture
✓ योग्य उत्तर
b
औद्योगिक ऑटोमेशनचा अभाव
Lack of industrial automation
c
उच्च लोकसंख्या वाढ
High population growth
d
अपुुरे व्यावसायिक शिक्षण
Inadequate vocational education
✓ अधिकृत उत्तर: पर्याय a
📝सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):

योग्य उत्तर पर्याय १ (A) (पावसावर आधारित शेतीवरील अवलंबित्व) आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points):
• हंगामी बेरोजगारीचे स्वरूप: भारतातील कृषी क्षेत्र हे प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर (कोरडवाहू शेती) अवलंबून असल्यामुळे वर्षभरातील केवळ पेरणी, निंदणी आणि कापणीच्या हंगामातच शेतमजुरांना काम मिळते आणि उर्वरित ४ ते ५ महिने त्यांना कोणताही रोजगार नसतो; यालाच 'हंगामी बेरोजगारी' (Seasonal Unemployment) म्हणतात.
• कृषी व संलग्न उद्योगांतील प्राबल्य: मान्सूनवरील अति-अवलंबित्वाव्यतिरिक्त साखर कारखाने (ऊस गाळप हंगाम), बर्फ कारखाने आणि पर्यटन यांसारख्या हंगामी उद्योगांमध्येही अशा प्रकारची बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात आढळते.
• उपाययोजना: जलसिंचनाच्या सुविधा वाढवून बहुपीक पद्धती (Multiple Cropping) राबवणे, कृषी संलग्न व्यवसाय (दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, फलोत्पादन) विकसित करणे आणि ग्रामीण औद्योगिकीकरण करणे हे हंगामी बेरोजगारी दूर करण्याचे मुख्य उपाय आहेत.
• इतर पर्यायांचे विश्लेषण: ग्रामीण भागात गरजेपेक्षा जास्त लोक शेतीत गुंतलेले असणे (ज्यांची सीमांत उत्पादकता शून्य असते) याला 'प्रच्छन्न किंवा छुपी बेरोजगारी' (Disguised Unemployment) म्हणतात, तर भांडवल व कौशल्याच्या अभावामुळे निर्माण होणाऱ्या बेरोजगारीला 'संरचनात्मक बेरोजगारी' म्हणतात.
• महत्त्वाची टीप: भारतातील पावसावर आधारित मोसमी शेतीवरील अवलंबित्व हे ग्रामीण भागातील हंगामी बेरोजगारीचे सर्वात मुख्य कारण आहे.

The correct answer is Option A (Dependence on monsoon-based agriculture).

Key Points:
• Nature of Seasonal Unemployment in India: Because a vast proportion of Indian agriculture remains rain-fed and heavily dependent on the South-West Monsoon, farm labourers find gainful work only during peak agricultural operations (sowing, transplanting, weeding, and harvesting) and remain jobless for 4 to 6 lean months each year.
• Agro-Based Sectoral Impact: Beyond cultivation, seasonal unemployment also characterizes agro-processing industries such as sugar mills (crushing season), cotton ginning units, rice mills, and seasonal tourism.
• Remedial Measures: Expanding perennial irrigation infrastructure, promoting multiple cropping, diversifying into allied rural activities (dairying, fisheries, horticulture), and implementing guaranteed rural public works (like MGNREGA) mitigate lean-season distress.
• Distractor Analysis: Surplus workers with zero marginal productivity represent Disguised Unemployment, mismatch between skills/capital and workforce causes Structural Unemployment, and industrial automation shifts cause Technological Unemployment.
• Key Takeaway: Heavy dependence on monsoon-driven rain-fed agriculture is the primary cause of seasonal unemployment in rural India.

📖 या घटकावरील सविस्तर अभ्यास नोट्स
सर्व विषय नोट्स➔

या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'दारिद्र्य, बेरोजगारी व मानवी विकास (Poverty, Unemployment & Human Development)' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:

मोफत नोट्स ⏱️ 30 मि. वाचन

दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या (दांडेकर-रथ ते तेंडुलकर व रंगराजन)

Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 125 दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या निर...

वाचा➔
मोफत नोट्स ⏱️ 30 मि. वाचन

बेरोजगारी: प्रकार, मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS, CDS), PLFS अहवाल व प्रमुख राष्ट्रीय रोजगार योजना

Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 126 बेरोजगारी: संकल्पना, सर्व प्रकार, मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS, CDS) व PLF...

वाचा➔
मोफत नोट्स ⏱️ 25 मि. वाचन

मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, असमानता समायोजित IHDI, GII व भारतातील कल्याणकारी धोरणे

Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 127 मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, IHDI, GII व भारतातील कल्य...

वाचा➔
१००% मोफत डाऊनलोडGoogle Play Store

या परीक्षेचे सर्व ५,०००+ प्रश्न व मागील पेपर्स ॲपमध्ये मोफत सोडवा!

घटकनिहाय सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक आणि संपूर्ण स्पष्टीकरणासह सराव.

हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा

WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा

📑 MPSC Rajyaseva Mains P4 2013 Official Question Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)

संपूर्ण टेस्ट सिरीज जॉईन करा ➔
1

2004 मध्ये हिंदिमहासागरात आलेल्या प्रलयंकारी सुनामी लाटांमुळे खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात फार मोठया प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली ?

उत्तर पहा ➔
2

खालीलपैकी कोण राष्ट्रीय आपत्ती प्राधिकरणाचे प्रमुख आहेत ?

उत्तर पहा ➔
3

योग्य जोडया लावा :
यादी I
a. मुंबई - आग (मंत्रालय)
b. पुणे - बॉम्बस्फोट
c. गुजरात - महापूर
d. किल्लारी - भूकंप
यादी II
I. ऑगस्ट, 2005
II. सप्टेंबर, 1993
III. जून, 2012
IV. फेब्रुवारी, 2011

योग्य पर्याय निवडा : अ ब क ड

उत्तर पहा ➔
4

उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या खालील नमूद वैशिष्टयांमधून योग्य पर्याय निवडा :
अ. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी उबदार हवा असते.
ब. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी ढग नसतात.
क. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात दाबाचा उतार सौम्य असतो.
ड. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात सरासरी 50 ते 100 सेमी पाऊस पडतो.
योग्य पर्याय निवडा :

उत्तर पहा ➔
5

योग्य जोडया लावा :
यादी I (भूकंपठिकाण)
a. लातूर, उस्मानाबाद
b. चांबोली
c. भूज
d. उत्तरकाशी
यादी II (तारीख व वर्ष)
I. 26 जानेवारी 2001
II. 20 ऑक्टोबर 1991
III. 30 सप्टेंबर 1993
IV. 29 मार्च 1999
अ ब क ड
योग्य पर्याय निवडा :

उत्तर पहा ➔
6

पुढीलपैकी जैवतंत्रज्ञानाच्या वापराचे/ची उदाहरण/उदाहरणे कोणती/ते ?
अ. दुधाचे दही बनणे
ब. बेकर यीस्ट घालून भात आंबवणे
क. विषाणूच्या जनुकाचे जीवाणूत रोपण करणे
ड. रोगाचा इलाज करण्यासाठी माणसात निरोगी जनुकाचे रोपण
योग्य पर्याय निवडा :

उत्तर पहा ➔