मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, असमानता समायोजित IHDI, GII व भारतातील कल्याणकारी धोरणे
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 127 मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, IHDI, GII व भारतातील कल्याणकारी धोरणे महबूब उल हक व अमर्त्य सेन, भौमितिक सरासरी पद्धत, असमानता समायोजित...
मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, IHDI, GII व भारतातील कल्याणकारी धोरणे
महबूब उल हक व अमर्त्य सेन, भौमितिक सरासरी पद्धत, असमानता समायोजित निर्देशांक (IHDI), लिंग विषमता निर्देशांक (GII) आणि आयुष्मान भारत सह प्रमुख राष्ट्रीय सामाजिक सुरक्षा योजना.
१. मानवी विकासाची संकल्पना व इतिहास (Origin of HDI)
केवळ जीडीपी (GDP) किंवा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाढ म्हणजे खरा विकास नव्हे; मानवाचे आयुष्यमान, ज्ञान आणि सन्माननीय जीवन जगण्याची संधी वाढवणे म्हणजे खरा विकास, हा विचार १९९० मध्ये जगासमोर आला. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) ने १९९० मध्ये पहिला जागतिक मानवी विकास अहवाल (HDR) प्रसिद्ध केला.
डॉ. महबूब उल हक (पाकिस्तान)
त्यांना 'मानवी विकास निर्देशांकाचे जनक' (Father of HDI) मानले जाते. त्यांनी मानवी विकासाची व्याख्या "लोकांच्या पर्यायांचा विस्तार करणे आणि कल्याण वाढवणे" (Enlarging people's choices) अशी केली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली UNDP च्या पथकाने HDI ची निर्मिती केली.
डॉ. अमर्त्य सेन (भारत) - नोबेल विजेते
त्यांनी 'क्षमता दृष्टिकोन' (Capabilities Approach) मांडला. विकास म्हणजे मानवी स्वातंत्र्य आणि व्यक्तीच्या मूलभूत क्षमतांचा विकास होय (१९९८ मध्ये कल्याणकारी अर्थशास्त्रासाठी नोबेल पुरस्कार). प्रा. मेघनाद देसाई यांनीही यात मोलाचे योगदान दिले.
२. HDI चे ३ आयाम आणि ४ निर्देशक (3 Dimensions & 4 Indicators)
२०१० पासून UNDP ने HDI मोजण्यासाठी भौमितिक सरासरी (Geometric Mean) पद्धती स्वीकारली आहे:
| आयाम (Dimension) | निर्देशक (Indicator) | किमान मूल्य (Min) | कमाल मूल्य (Max) | निर्देशांकाची गणना |
|---|---|---|---|---|
| १. आरोग्य व दीर्घायुष्य (Long & Healthy Life) |
जन्माच्या वेळचे अपेक्षित आयुर्मान (Life Expectancy at Birth) |
२० वर्षे | ८५ वर्षे | (प्रत्यक्ष - २०) / (८५ - २०) |
| २. ज्ञान / शिक्षण (Knowledge / Education) |
अ) शिक्षणाची अपेक्षित वर्षे (मुलांसाठी) (Expected Years of Schooling) |
० वर्षे | १८ वर्षे | (प्रत्यक्ष - ०) / (१८ - ०) |
| ब) शिक्षणाची सरासरी वर्षे (२५+ प्रौढ) (Mean Years of Schooling) |
० वर्षे | १५ वर्षे | (प्रत्यक्ष - ०) / (१५ - ०) | |
| ३. चांगला राहणीमानाचा दर्जा (Decent Standard of Living) |
दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न (PPP $) (GNI per capita in PPP US$) |
$ १०० | $ ७५,००० | [ln(प्रत्यक्ष) - ln(१००)] / [ln(७५,०००) - ln(१००)] |
★ भौमितिक सरासरीचे सूत्र (Geometric Mean Formula):
HDI = ∛(आरोग्य निर्देशांक × शिक्षण निर्देशांक × उत्पन्न निर्देशांक)
टीप: २०१० पूर्वी अंकगणितीय सरासरी (Arithmetic Mean) वापरली जात असे. परंतु एका आयामातील प्रगतीने दुसऱ्या आयामातील मागासलेपण झाकले जाऊ नये म्हणून २०१० पासून भौमितिक सरासरी सुरू करण्यात आली.
३. HDI चे ४ वर्ग आणि UNDP चे संबंधित निर्देशांक (IHDI, GII, GDI)
०.८०० व अधिक
उदा. नॉर्वे, स्वित्झर्लंड
०.७०० ते ०.७९९
उदा. चीन, ब्राझील
०.५५० ते ०.६९९
★ भारत या गटात मोडतो
०.५५० पेक्षा कमी
उदा. नायजर, चाड
१. असमानता-समायोजित मानवी विकास निर्देशांक (IHDI - २०१०):
समाजातील आरोग्य, शिक्षण व उत्पन्नातील विषमता विचारात घेऊन काढलेला वास्तविक HDI. समाजात परिपूर्ण समानता असेल तर HDI = IHDI असतो; विषमता जितकी जास्त तितका IHDI हा मूळ HDI पेक्षा कमी येतो.
२. लिंग विषमता निर्देशांक (GII - Gender Inequality Index - २०१०):
यात ३ आयाम असतात: (१) पुनरुत्पादक आरोग्य (माता मृत्यूदर व पौगंडावस्थेतील जन्मदर), (२) सबलीकरण (संसदेतील महिला जागा व माध्यमिक शिक्षण प्रमाण), (३) श्रम बाजार सहभाग (LFPR). याचे मूल्य ० ते १ दरम्यान असते (० = समानता, १ = तीव्र विषमता).
३. लिंग विकास निर्देशांक (GDI - Gender Development Index - २०१४):
महिलांचा HDI आणि पुरुषांचा HDI यांचे गुणोत्तर म्हणजे GDI होय. हे स्त्री-पुरुष विषमतेची तीव्रता स्पष्ट करते.
४. भारतातील प्रमुख मानवी विकास व कल्याणकारी योजना
१. आयुष्मान भारत - PM-JAY (२०१८)
जगातील सर्वात मोठी सरकारी आरोग्य विमा योजना. पात्र गरीब कुटुंबांना द्वितीयक व तृतीयक उपचारांसाठी प्रति वर्ष ₹५ लाखांपर्यंत कॅशलेस आरोग्य संरक्षण.
२. समग्र शिक्षा अभियान (२०१८)
सर्व शिक्षा अभियान (SSA), राष्ट्रीय माध्यमिक शिक्षा अभियान (RMSA) आणि शिक्षक शिक्षण (TE) यांचे एकत्रिकरण करून पूर्व-प्राथमिक ते १२ वी पर्यंत एकात्मिक शिक्षण योजना.
३. पोषण अभियान (POSHAN Abhiyaan - २०१८)
कुपोषण, अशक्तपणा (Anaemia), खुजेपणा (Stunting) व वजन कमी असणे या समस्यांवर मात करण्यासाठी राष्ट्रीय पोषण मिशन.
४. प्रधानमंत्री आवास योजना (PMAY)
ग्रामीण व शहरी गरिबांना पक्की घरे उपलब्ध करून देणे. यात घराची मालकी कुटुंबातील महिलेच्या नावावर किंवा संयुक्त असण्यास प्राधान्य दिले जाते.
५. महाराष्ट्राचा मानव विकास अहवाल व मानव विकास मिशन (Maharashtra MHDR)
महाराष्ट्र शासनाने आतापर्यंत दोन अधिकृत राज्य मानवी विकास अहवाल प्रसिद्ध केले आहेत. MPSC राज्यसेवा व संयुक्त पूर्व-मुख्य परीक्षेत यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात:
१. पहिला अहवाल (२००२):
- महाराष्ट्राचा मानव विकास निर्देशांक: ०.५८ होता.
- सर्वोच्च HDI: मुंबई शहर व उपनगर (०.६८), त्यानंतर पुणे (०.६५) व ठाणे.
- सर्वात कमी HDI: गडचिरोली (०.४७), त्यानंतर नंदुरबार व धुळे.
- विभागवार क्रमवारीत: कोकण विभाग प्रथम क्रमांकावर, तर अमरावती व औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) विभाग तळाशी होते.
२. महाराष्ट्र मानवी विकास अहवाल २०१२ (MHDR 2012 - ऐतिहासिक अहवाल):
- महाराष्ट्राचा सुधारित HDI: ०.७५९ नोंदवला गेला.
- सर्वोच्च ३ जिल्हे: १) मुंबई उपनगर (०.८४१), २) मुंबई शहर (०.८४१), ३) पुणे (०.८१४), ४) ठाणे (०.८००).
- सर्वात कमी ३ जिल्हे: १) नंदुरबार (०.६०४), २) वाशीम (०.६४६), ३) गडचिरोली (०.६४७).
- प्रमुख तफावत: मुंबई व पुणे पट्ट्यात उच्च विकास, तर विदर्भ आणि मराठवाड्यातील आदिवासी व शेतीप्रधान पट्ट्यात सामाजिक निर्देशांकांचे मागासलेपण आढळले.
★ महाराष्ट्र राज्य मानव विकास मिशन (Maharashtra Human Development Mission):
स्थापना: २००६ मध्ये (अध्यक्ष: तत्कालीन मुख्य सचिव / तज्ज्ञ, मुख्यालय: औरंगाबाद - छत्रपती संभाजीनगर). राज्यातील ज्या तालुक्यांचा HDI राज्य सरासरीपेक्षा खूप कमी आहे अशा २५ जिल्ह्यांतील १२५ सर्वाधिक मागास तालुक्यांमध्ये विशेष लक्ष केंद्रित करण्यासाठी हे मिशन सुरू करण्यात आले.
प्रमुख उपक्रम: (१) ग्रामीण विद्यार्थिनींसाठी मोफत सायकल वाटप योजना व मोफत बस प्रवास पास, (२) गर्भवती व स्तनदा मातांसाठी 'माहेरघर' योजना व आर्थिक बुडीत मजुरी भरपाई (संस्थात्मक प्रसूती वाढवण्यासाठी), (३) फिरती आरोग्य पथके (Mobile Health Units), (४) अभ्यासिका व कौशल्य विकास केंद्र.
६. ग्रहीय दबाव-समायोजित मानवी विकास निर्देशांक (PHDI - Planetary Pressures-adjusted HDI)
UNDP ने २०२० च्या मानवी विकास अहवालात सर्वप्रथम PHDI ही नवीन संकल्पना सादर केली. शाश्वत विकास साधताना मानवाने पर्यावरणावर टाकलेला ताण मोजण्यासाठी यात दोन पर्यावरणीय घटकांचा समावेश केला आहे:
★ निष्कर्ष: उच्च HDI असलेले श्रीमंत देश जेव्हा पर्यावरणाचा विचार करतात तेव्हा त्यांच्या क्रमवारीत घसरण होते, तर भारतासारख्या विकसनशील देशांची क्रमवारी PHDI मध्ये सुधारते कारण आपला दरडोई कार्बन उत्सर्जक दर विकसित देशांच्या तुलनेत खूप कमी आहे.
★ पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: मानवी विकास क्विक फॅक्ट्स (One-Liners)
स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत वारंवार विचारले जाणारे १५+ थेट वस्तुनिष्ठ प्रश्न व उत्तरे:
| क्र. | परीक्षेतील महत्त्वाचा मुद्दा / प्रश्न | थेट अचूक उत्तर / वस्तुस्थिती |
|---|---|---|
| १ | मानवी विकास निर्देशांकाचे (HDI) जनक कोणाला म्हणतात? | डॉ. महबूब उल हक (पाकिस्तानचे अर्थतज्ज्ञ) |
| २ | पहिला जागतिक मानवी विकास अहवाल (HDR) कधी प्रसिद्ध झाला? | १९९० मध्ये (UNDP द्वारे) |
| ३ | HDI च्या विकासात कोणत्या भारतीय नोबेल विजेत्याचे योगदान आहे? | डॉ. अमर्त्य सेन (क्षमता दृष्टिकोन - १९९८ नोबेल) |
| ४ | मानवी विकास निर्देशांक (HDI) मध्ये एकूण किती आयाम आहेत? | ३ आयाम (आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमानाचा दर्जा) |
| ५ | HDI मोजण्यासाठी एकूण किती निर्देशकांचा वापर होतो? | ४ निर्देशक (आयुर्मान, अपेक्षित शालेय वर्षे, सरासरी शालेय वर्षे, दरडोई GNI) |
| ६ | २०१० पासून HDI काढण्यासाठी कोणत्या सरासरीचा वापर होतो? | भौमितिक सरासरी (Geometric Mean - ∛) |
| ७ | HDI चे कमाल व किमान मूल्य किती असते? | ० ते १ दरम्यान |
| ८ | भारत मानवी विकासाच्या कोणत्या श्रेणीत मोडतो? | मध्यम मानवी विकास (Medium Human Development: ०.५५० ते ०.६९९) |
| ९ | आरोग्य निर्देशकासाठी किमान व कमाल आयुर्मान किती मानले जाते? | किमान २० वर्षे, कमाल ८५ वर्षे |
| १० | उत्पन्न मोजण्यासाठी दरडोई GDP ऐवजी काय वापरले जाते? | दरडोई GNI (PPP डॉलरमध्ये - Gross National Income) |
| ११ | भारतात मानवी विकास अहवाल तयार करणारे पहिले राज्य कोणते? | मध्य प्रदेश (१९९५) |
| १२ | महाराष्ट्राचा पहिला मानवी विकास अहवाल कधी प्रसिद्ध झाला? | २००२ मध्ये (दुसरा अहवाल: २०१२ मध्ये) |
| १३ | महाराष्ट्रात सर्वाधिक मानवी विकास निर्देशांक असलेला जिल्हा कोणता? | मुंबई उपनगर (त्यानंतर मुंबई शहर व पुणे) |
| १४ | महाराष्ट्रात सर्वात कमी मानवी विकास निर्देशांक असलेला जिल्हा कोणता? | नंदुरबार (त्यानंतर वाशीम व गडचिरोली) |
| १५ | आयुष्मान भारत योजनेअंतर्गत प्रति कुटुंब किती विमा संरक्षण मिळते? | प्रति वर्ष ₹५ लाख (कॅशलेस आरोग्य उपचार) |
| १६ | GII (लिंग विषमता निर्देशांक) मध्ये ० चे मूल्य काय दर्शवते? | स्त्री-पुरुष यांच्यात पूर्ण समानता |
? MPSC राज्यसेवा व संयुक्त गट ब/क परीक्षा: आयोगाचे नमुना प्रश्न (PYQ Pattern)
प्रश्न १. मानवी विकास निर्देशांक (HDI) संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) युएनडीपीने (UNDP) २०१० पासून HDI ची गणना करण्यासाठी अंकगणितीय सरासरीऐवजी भौमितिक सरासरीचा वापर सुरू केला.
ब) राहणीमानाच्या मोजमापासाठी दरडोई सकल देशांतर्गत उत्पादनाचा (GDP) वापर केला जातो.
क) शिक्षण आयामामध्ये प्रौढांच्या सरासरी शालेय वर्षांची कमाल मर्यादा १५ वर्षे आणि बालकांच्या अपेक्षित शालेय वर्षांची कमाल मर्यादा १८ वर्षे मानली आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- फक्त अ आणि क
- अ, ब आणि क सर्व
स्पष्टीकरण: २०१० च्या सुधारणेनंतर राहणीमानाचा दर्जा मोजण्यासाठी 'दरडोई GDP' ऐवजी 'दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न' (GNI per capita in PPP $) वापरले जाते. त्यामुळे विधान 'ब' चुकीचे आहे. विधान 'अ' आणि 'क' अगदी बरोबर आहेत.
प्रश्न २. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाच्या (UNDP) लिंग विषमता निर्देशांकामध्ये (GII) खालीलपैकी कोणत्या आयामाचा समावेश होत नाही?
- पुनरुत्पादक आरोग्य (Reproductive Health)
- महिला सबलीकरण (Empowerment)
- श्रम बाजार सहभाग (Labour Market Participation)
- महिलांचे दरडोई उत्पन्न आणि संपत्ती मालकी (Income & Wealth Ownership)
स्पष्टीकरण: GII मध्ये केवळ ३ आयाम आहेत: (१) पुनरुत्पादक आरोग्य (माता मृत्यूदर व पौगंडावस्थेतील जन्मदर), (२) सबलीकरण (संसदेतील महिलांचे प्रमाण व माध्यमिक शिक्षण), आणि (३) श्रम बाजार सहभाग दर. यात प्रत्यक्ष वैयक्तिक उत्पन्न व संपत्ती मोजली जात नाही.
प्रश्न ३. भारतातील मानवी विकासाच्या संदर्भात योग्य जोड्या लावा:
| अ) भारतातील पहिला राज्य मानव विकास अहवाल | १) मध्य प्रदेश (१९९५) |
| ब) महाराष्ट्रातील सर्वाधिक HDI असणारा जिल्हा | २) मुंबई उपनगर |
| क) महाराष्ट्रातील सर्वात कमी HDI असणारा जिल्हा | ३) नंदुरबार |
- अ-१, ब-२, क-३
- अ-२, ब-१, क-३
- अ-३, ब-२, क-१
- अ-१, ब-३, क-२
स्पष्टीकरण: १९९५ मध्ये मध्य प्रदेशने भारताचा पहिला राज्यस्तरीय मानवी विकास अहवाल प्रसिद्ध केला. महाराष्ट्रात सर्वाधिक HDI मुंबई उपनगर (आणि मुंबई शहर) चा असून सर्वांत कमी HDI नंदुरबार जिल्ह्याचा आहे.
दारिद्र्य, बेरोजगारी व मानवी विकास सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.