भारताचा परकीय व्यापार (Foreign Trade): रचना, दिशा, प्रमुख निर्यात-आयात वस्तू व देश, परकीय व्यापार धोरण (FTP २०२३) आणि SEZ कायदा
परकीय व्यापार (Foreign Trade) हा देशाच्या आर्थिक विकासाचा इंजिन मानला जातो. यामध्ये एका देशाने जगातील इतर देशांशी केलेल्या वस्तू व सेवांच्या आयात-निर्यातीचा समावेश होतो. स्वातंत्र्योत्तर काळात...
🎯 भारताचा परकीय व्यापार: रचना, दिशा, परकीय व्यापार धोरण (FTP २०२३), SEZ व Forex साठा
परकीय व्यापार (Foreign Trade) हा देशाच्या आर्थिक विकासाचा इंजिन मानला जातो. यामध्ये एका देशाने जगातील इतर देशांशी केलेल्या वस्तू व सेवांच्या आयात-निर्यातीचा समावेश होतो. स्वातंत्र्योत्तर काळात प्राथमिक कृषी वस्तूंचा निर्यातदार असणारा भारत आज अभियांत्रिकी वस्तू, पेट्रोलियम उत्पादने, औषधनिर्माण आणि आयटी सेवांचा अग्रगण्य जागतिक निर्यातदार बनला आहे. वाणिज्य व उद्योग मंत्रालयाने १ एप्रिल २०२३ पासून नवीन 'परकीय व्यापार धोरण २०२३' (FTP 2023) लागू केले असून २०३० पर्यंत $२ ट्रिलियन ($२,००० अब्ज) निर्यातीचे महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य ठेवले आहे. MPSC परीक्षेत भारताचे व्यापारी भागीदार देश, प्रमुख आयात-निर्यात वस्तू, SEZ कायदा २००५ आणि परकीय चलन साठ्याच्या (Forex Reserves) घटकांवर नियमित प्रश्न विचारले जातात.
१. भारताच्या परकीय व्यापाराची रचना व दिशा (Composition & Direction of Trade)
🚢 भारताची निर्यात रचना व प्रमुख देश (Export Profile):
- • प्रमुख निर्यात वस्तू (Top Export Commodities):
१) अभियांत्रिकी वस्तू (Engineering Goods - ~२५% हिस्सा)
२) पेट्रोलियम उत्पादने (Petroleum Refined Products)
३) रत्ने व दागिने (Gems & Jewellery)
४) सेंद्रिय व अजैविक रसायने (Chemicals)
५) औषधे व औषधनिर्माण (Drugs & Pharmaceuticals)
६) कृषी व संलग्न उत्पादने (तांदूळ, सागरी उत्पादने). - • भारताचे प्रमुख निर्यात भागीदार देश (Top Export Destinations):
१) अमेरिका (USA - सर्वात मोठा निर्यात भागीदार ~१८%)
२) संयुक्त अरब अमिराती (UAE)
३) नेदरलँड्स (Netherlands)
४) चीन (China)
५) सिंगापूर (Singapore).
📥 भारताची आयात रचना व प्रमुख देश (Import Profile):
- • प्रमुख आयात वस्तू (Top Import Commodities):
१) कच्चे पेट्रोलियम तेल (Crude Petroleum - ~३०% हिस्सा)
२) इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तू व सुटे भाग
३) सोने व चांदी (Gold & Silver)
४) कोळसा, कोक व ब्रिकेट्स (Coal)
५) यंत्रसामग्री (Machinery)
६) खाद्यतेल (Vegetable Oils). - • भारताचे प्रमुख आयात स्रोत देश (Top Import Sources):
१) चीन (China - सर्वात मोठा आयात स्रोत ~१५%)
२) रशिया (Russia - सवलतीच्या कच्च्या तेलामुळे २ ऱ्या क्रमांकावर)
३) संयुक्त अरब अमिराती (UAE)
४) अमेरिका (USA)
५) सौदी अरेबिया (Saudi Arabia).
२. भारताचे नवीन परकीय व्यापार धोरण (Foreign Trade Policy - FTP २०२३)
केंद्रीय वाणिज्य व उद्योग मंत्रालयाने ३१ मार्च २०२३ रोजी हे धोरण जाहीर केले (लागू: १ एप्रिल २०२३). पूर्वीच्या ५ वर्षांच्या निश्चित कालावधीऐवजी हे धोरण 'गतिशील व कालावधी नसलेले' (Dynamic & Open-ended Policy) ठेवण्यात आले आहे:
• भारतीय रुपयाला (INR) आंतरराष्ट्रीय व्यापारात चलनाचे माध्यम बनवणे (Internationalisation of INR).
• ई-कॉमर्स निर्यातीला (E-commerce Exports) $२५० अब्ज पर्यंत वाढवणे.
२) निर्यातदार, राज्ये व जिल्ह्यांच्या सहकार्याने निर्यात प्रोत्साहन (Districts as Export Hubs).
३) व्यवसाय सुलभता व स्वयंचलित आयटी प्रणाली.
४) उदयोन्मुख क्षेत्रे (ई-कॉमर्स, SCOMET उत्पादने).
३. विशेष आर्थिक क्षेत्र (Special Economic Zones - SEZ कायदा २००५)
भारतात निर्यात वाढवण्यासाठी सर्वप्रथम १९६५ मध्ये गुजरातमधील 'कांडला' (Kandla) येथे आशियातील पहिले निर्यात प्रक्रिया क्षेत्र (EPZ - Export Processing Zone) स्थापन करण्यात आले होते. चीनच्या धर्तीवर एप्रिल २००० मध्ये EPZ चे रूपांतर SEZ मध्ये करण्याचे धोरण जाहीर झाले:
• SEZ ला परकीय भूमी (Foreign Territory for trade & tariffs) मानले जाते.
• सिंगल विंडो क्लिअरन्स, १००% आयकर सूट (पहिली ५ वर्षे १००%, पुढील ५ वर्षे ५०%) आणि आयात शुल्कात पूर्ण सवलत दिली जाते.
• SEZ चे रूपांतर 'विकास केंद्र' (Employment and Economic Enclaves - 3Es / DESH Bill) मध्ये करण्याची महत्त्वपूर्ण शिफारस केली.
४. भारताचा परकीय चलन साठा (Foreign Exchange Reserves - Forex)
५. भारताचे प्रमुख आंतरराष्ट्रीय व प्रादेशिक व्यापार करार (Trade Agreements)
भारताने जगातील विविध देशांशी व गटांशी द्विपक्षीय व बहुपक्षीय करार केले आहेत:
- भारत-UAE CEPA (मे २०२२): भारत आणि संयुक्त अरब अमिराती यांच्यातील ऐतिहासिक सर्वसमावेशक आर्थिक भागीदारी करार; ९०% भारतीय निर्यातीला शून्य सीमा शुल्क प्रवेश.
- भारत-ऑस्ट्रेलिया ECTA (डिसेंबर २०२२): Economic Cooperation and Trade Agreement; वस्त्रोद्योग, चामडे व औषधांना ऑस्ट्रेलियात करमुक्त प्रवेश.
- भारत-EFTA TEPA (मार्च २०२४): स्वित्झर्लंड, नॉर्वे, आइसलँड आणि लिक्टनस्टाइन या ४ युरोपीय देशांसोबतचा व्यापार करार ($१०० अब्ज गुंतवणुकीचे उद्दिष्ट).
- RCEP मधून भारताची माघार (नोव्हेंबर २०१९): Regional Comprehensive Economic Partnership - देशांतर्गत शेतकरी आणि डेअरी उद्योगांचे चिनी आयातीपासून संरक्षण करण्यासाठी भारताने RCEP मध्ये सामील न होण्याचा निर्णय घेतला.
६. भारतातील प्रमुख निर्यात प्रोत्साहन योजना (Export Promotion Schemes)
Remission of Duties and Taxes on Exported Products - निर्यात वस्तूंवर लागलेले अंतर्गत अप्रत्यक्ष कर (उदा. व्हॅट, वीज शुल्क, मंडी कर) निर्यातदारांना परत देणारी WTO-सुसंगत योजना (पूर्वीच्या MEIS च्या जागी).
निर्यातदारांना दर्जेदार उत्पादनासाठी आवश्यक असणारी यंत्रसामग्री व भांडवली वस्तू शून्य आयात सीमा शुल्कावर (Zero Customs Duty) आयात करण्याची मुभा देते.
७. भारताचे कृषी निर्यात धोरण (Agriculture Export Policy - AEP)
केंद्रीय मंत्रिमंडळाने २०१८ मध्ये देशाचे पहिले कृषी निर्यात धोरण (AEP २०१८) मंजूर केले:
- उद्दिष्ट: भारतीय कृषी निर्यात $६० अब्ज ($६०,००० दशलक्ष) पार नेणे आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करणे.
- क्लस्टर आधारित दृष्टिकोन (Cluster-based Approach): विशिष्ट जिल्ह्यांमध्ये विशिष्ट कृषी उत्पादनांचे क्लस्टर्स तयार करणे (उदा. महाराष्ट्रातील नाशिक द्राक्षे, नागपूर संत्री, सोलापूर डाळिंब, जळगाव केळी, रत्नागिरी हापूस आंबा).
- सेंद्रिय शेती उत्पादने: सेंद्रिय आणि मूल्यवर्धित कृषी उत्पादनांच्या निर्यातीवरील सर्व निर्बंध हटवणे.
८. भारतातील प्रमुख निर्यात संवर्धन संस्था (Key Export Promotion Bodies)
Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority - प्रक्रिया केलेले अन्न, तांदूळ, फळे व भाजीपाला निर्यातीला प्रोत्साहन देते (मुख्यालय: नवी दिल्ली).
Marine Products Export Development Authority - सागरी व मत्स्य उत्पादनांची गुणवत्ता नियंत्रण व जागतिक निर्यात वाढवणे (मुख्यालय: कोची, केरळ).
★ पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: परकीय व्यापार व SEZ क्विक फॅक्ट्स
स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत वारंवार विचारले जाणारे १५+ थेट वस्तुनिष्ठ प्रश्न व उत्तरे:
| क्र. | परीक्षेतील महत्त्वाचा मुद्दा / प्रश्न | थेट अचूक उत्तर / वस्तुस्थिती |
|---|---|---|
| १ | नवीन परकीय व्यापार धोरण (FTP 2023) कधी लागू झाले? | १ एप्रिल २०२३ (या धोरणाला कोणतीही अंतिम समाप्ती तारीख नाही) |
| २ | FTP २०२३ नुसार २०३० पर्यंत भारताचे निर्यात उद्दिष्ट किती आहे? | $ २ ट्रिलियन (२ लाख कोटी डॉलर - वस्तू व सेवा मिळून) |
| ३ | भारताचा सर्वात मोठा निर्यात भागीदार देश (Top Export Partner) कोणता आहे? | अमेरिका (USA - त्यानंतर UAE व नेदरलँड्स) |
| ४ | भारताचा सर्वात मोठा आयात भागीदार देश (Top Import Partner) कोणता आहे? | चीन (China - त्यानंतर रशिया व UAE) |
| ५ | भारताकडून सर्वाधिक निर्यात होणारी वस्तू गट कोणता? | पेट्रोलियम उत्पादने (रिफाइंड इंधन), अभियांत्रिकी वस्तू आणि रत्ने-दागिने |
| ६ | भारताकडून सर्वाधिक आयात होणारी वस्तू कोणती? | कच्चे खनिज तेल (Crude Petroleum Oil), सोने आणि इलेक्ट्रॉनिक वस्तू |
| ७ | आशियातील पहिला निर्यात प्रक्रिया क्षेत्र (EPZ) कुठे स्थापन झाला होता? | कांडला, गुजरात (१९६५ मध्ये) |
| ८ | भारताचा विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ) कायदा कधी संमत झाला? | २००५ मध्ये (लागू: १० फेब्रुवारी २००६) |
| ९ | SEZ कायद्याचा आढावा घेण्यासाठी कोणती समिती नेमली होती? | बाबा कल्याणी समिती (२०१८ - DESH विधेयकाची शिफारस) |
| १० | भारताच्या परकीय चलन साठ्यात (Forex Reserves) सर्वात मोठा घटक कोणता? | परकीय चलन मालमत्ता (FCA - Foreign Currency Assets) |
| ११ | भारताच्या परकीय चलन साठ्याचे एकूण ४ घटक कोणते? | १) FCA, २) सोने (Gold), ३) SDR (नाणेनिधी), ४) RTP (रिझर्व्ह ट्रँश) |
| १२ | भारतात कृषी व प्रक्रियायुक्त अन्न निर्यात विकास प्राधिकरण (APEDA) कधी स्थापन झाले? | १९८६ मध्ये (मुख्यालय: नवी दिल्ली) |
| १३ | सागरी उत्पादने निर्यात विकास प्राधिकरणाचे (MPEDA) मुख्यालय कुठे आहे? | कोची, केरळ (स्थापना: १९७२) |
| १४ | भारतीय रुपयांमध्ये आंतरराष्ट्रीय व्यापार निपटारा करण्यासाठी कोणते खाते उघडले जाते? | स्पेशल रुपी व्होस्ट्रो खाते (Special Vostro Account - SRVA) |
| १५ | भारताची व्यापारी व्यापार तूट (Merchandise Trade Deficit) सामान्यतः कशी असते? | सामान्यतः तुटीची (Merchandise Trade Deficit) राहिली आहे; मात्र सेवा व्यापारामध्ये भारताकडे सातत्याने मोठा अधिशेष असतो |
| १६ | भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर (Container Port) कोणते आहे? | जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट (JNPT - न्हावा शेवा, नवी मुंबई) |
? MPSC राज्यसेवा व संयुक्त गट ब/क परीक्षा: आयोगाचे नमुना प्रश्न (PYQ Pattern)
प्रश्न १. भारताच्या नवीन परकीय व्यापार धोरणासंदर्भात (FTP 2023) खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) हे धोरण १ एप्रिल २०२३ पासून लागू झाले असून या धोरणाला कोणतीही निश्चित अंतिम मुदत (Sunset Date) दिलेली नाही.
ब) या धोरणांतर्गत २०३० पर्यंत भारताची एकूण निर्यात (वस्तू व सेवा मिळून) २ ट्रिलियन डॉलर्सपर्यंत नेण्याचे उद्दिष्ट आहे.
क) या धोरणात भारतीय रुपयाचा आंतरराष्ट्रीय व्यापारात वापर वाढवण्यासाठी 'स्पेशल व्होस्ट्रो खाती' सुरू करण्यास प्रोत्साहन दिले आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- फक्त अ आणि क
- अ, ब आणि क सर्व बरोबर
स्पष्टीकरण: FTP २०२३ चे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते पूर्वीच्या ५ वर्षांच्या मर्यादेऐवजी 'गतिमान व चिरंतन' (Dynamic & Perpetual) ठेवले आहे. २०३० पर्यंत २ ट्रिलियन डॉलर निर्यात उद्दिष्ट आणि रुपयाचे आंतरराष्ट्रीयीकरण (Internationalisation of Rupee) ही याची मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत.
प्रश्न २. विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ) कायद्यासंदर्भात (२००५) खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) SEZ कायदा संसदेने २००५ मध्ये संमत केला आणि तो फेब्रुवारी २००६ पासून लागू झाला.
ब) SEZ मध्ये स्थापन होणाऱ्या घटकांना पहिल्या ५ वर्षांसाठी १००% आयकर सवलत दिली जाते.
क) आशियातील सर्वप्रथम EPZ १९६५ मध्ये चीनच्या शेनझेन येथे स्थापन करण्यात आला होता.
वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- फक्त अ आणि क
- अ, ब आणि क सर्व
स्पष्टीकरण: आशियातील सर्वप्रथम निर्यात प्रक्रिया क्षेत्र (EPZ) १९६५ मध्ये भारताच्या गुजरात राज्यातील कांडला येथे स्थापन करण्यात आले होते (चीनमध्ये नाही). त्यामुळे विधान 'क' चुकीचे आहे. विधान 'अ' आणि 'ब' बरोबर आहेत.
प्रश्न ३. भारताच्या परकीय चलन साठ्यामध्ये (Forex Reserves) खालीलपैकी कशाचा समावेश होत नाही?
- परकीय चलन मालमत्ता (Foreign Currency Assets - FCA)
- रिझर्व्ह बँकेकडील सोने (Gold Reserves)
- आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीतील विशेष आहरण अधिकार (SDR)
- भारतीय नागरिकांच्या परदेशी बँकांमधील वैयक्तिक ठेवी (Private Forex Deposits)
स्पष्टीकरण: भारताच्या अधिकृत परकीय चलन साठ्यात केवळ ४ घटकांचा समावेश होतो: (१) परकीय चलन मालमत्ता (FCA), (२) सोने, (३) IMF मधील SDR आणि (४) IMF मधील रिझर्व्ह ट्रँश पोझिशन (RTP). नागरिकांच्या वैयक्तिक खाजगी ठेवींचा यात समावेश नसतो.
परकीय व्यापार, व्यवहार तोल व आंतरराष्ट्रीय संस्था सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.