मुख्यपृष्ठ सर्व विषय भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy)परकीय व्यापार, व्यवहार तोल व आंतरराष्ट्रीय आर्थिक संस्था (Foreign Trade & BoP)व्यवहार तोल (Balance of Payments - BoP): चालू खाते वि. भांडवली खाते, रुपयाची परिवर्तनीयता (तारापोर समिती) व रुपया अवमूल्यन इतिहास

📁 भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy) 📖 परकीय व्यापार, व्यवहार तोल व आंतरराष्ट्रीय आर्थिक संस्था (Foreign Trade & BoP) ⏱️ 30 मिनिटे वाचन 👁️ 54 views

व्यवहार तोल (Balance of Payments - BoP): चालू खाते वि. भांडवली खाते, रुपयाची परिवर्तनीयता (तारापोर समिती) व रुपया अवमूल्यन इतिहास

लेखक: Mahasarav Team• ६ सप्टेंबर, २०२६

🎯 व्यवहार तोल (Balance of Payments - BoP), रुपया परिवर्तनीयता व अवमूल्यन इतिहास

व्यवहार तोल (Balance of Payments - BoP) हे एका निश्चित कालावधीत (साधारणपणे १ आर्थिक वर्षात) देशातील रहिवासी आणि उर्वरित जगातील इतर सर्व देशांमधील झालेल्या सर्व आर्थिक व्यवहारांचे पद्धतशीर व सांख्यिकी विवरणपत्र असते. BoP हा दुहेरी नोंद पद्धतीवर (Double-Entry Bookkeeping) आधारित असतो, ज्यामुळे लेखांकन दृष्टीने तो नेहमी संतुलित (BoP is always in balance) असतो; परंतु आर्थिक दृष्टीने त्यात तूट किंवा अधिशेष असू शकतो. MPSC परीक्षेत चालू खाते (Current Account) वि. भांडवली खाते (Capital Account), तारापोर समित्या (रुपया परिवर्तनीयता), रुपयाचे ऐतिहासिक ३ अवमूल्यन आणि १९९१ चे BoP संकट यावर अतिशय बारकाईने प्रश्न विचारले जातात.

१. व्यवहार तोल (BoP) ची रचना: चालू खाते वि. भांडवली खाते (Structure of BoP)

खात्याचे नाव	उप-घटक (Sub-Components)	सविस्तर तपशील व आर्थिक अर्थ (MPSC Highlights)
१. चालू खाते (Current Account - चालू उत्पन्नावर परिणाम करणारे)	अ) दृश्य व्यापार / व्यापार तोल (Merchandise / Balance of Trade - BOT)	केवळ भौतिक वस्तूंची निर्यात व आयात (वस्तू निर्यात − वस्तू आयात). भारताचा BOT हा कच्च्या तेलाच्या व सोन्याच्या मोठ्या आयातीमुळे सातत्याने तुटीमध्ये (Trade Deficit) असतो.
	ब) अदृश्य व्यवहार (Invisibles)	१) सेवा (Services): सॉफ्टवेअर/IT सेवा, प्रवास व पर्यटन, वाहतूक, विमा (भारत सेवा निर्यातीत मोठा अधिशेष कमावतो). २) उत्पन्न (Income): परदेशातील गुंतवणुकीवरील नफा, लाभांश व कर्जावरील व्याज. ३) हस्तांतरण देयके (Transfers / Remittances): अनिवासी भारतीयांनी (NRIs) मायदेशी पाठवलेला पैसा, देणग्या व अनुदाने (भारत जगात सर्वाधिक Remittances स्वीकारणारा देश आहे - ~$१२५ अब्ज).
२. भांडवली खाते (Capital Account - आंतरराष्ट्रीय मालमत्ता व देयता बदलणारे)	परकीय गुंतवणूक, कर्जे व बँकिंग भांडवल	• प्रत्यक्ष विदेशी गुंतवणूक (FDI): दीर्घकालीन भौतिक मालमत्ता व व्यवस्थापन नियंत्रण देणारी गुंतवणूक (उदा. कारखाना उभारणे; स्थिर भांडवल). • विदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूक (FPI / FII): शेअर बाजार व रोख्यांमधील गुंतवणूक ('Hot Money' - कधीही बाहेर जाऊ शकते). • बाह्य व्यावसायिक कर्जे (ECBs): भारतीय कंपन्यांनी परदेशातून घेतलेली व्यावसायिक कर्जे. • द्विपक्षीय व बहुपक्षीय सहाय्य: विदेशी सरकारे व जागतिक बँकेकडून घेतलेली सवलतीची कर्जे. • अनिवासी भारतीय ठेवी (NRI Deposits): FCNR, NRE खात्यांमधील ठेवी.
३. त्रुटी व वगळलेले घटक (Errors & Omissions)	सांख्यिकी समायोजन	दोन्ही खात्यांच्या बेरजेमधील सांख्यिकी विसंगती संतुलित करण्यासाठी.
४. अधिकृत राखीव व्यवहार (Official Reserve Transactions)	RBI चा Forex हस्तक्षेप	एकूण BoP अधिशेष असल्यास Forex साठ्यात वाढ होते; BoP तूट असल्यास RBI Forex साठ्यातून परकीय चलन विकून तूट भरून काढते.

📌 चालू खात्यावरील तूट (Current Account Deficit - CAD): जेव्हा चालू खात्यावरील एकूण येण्यापेक्षा एकूण देणे जास्त असते. भारताची CAD भरून काढण्यासाठी भांडवली खात्यावरील परकीय गुंतवणुकीचा (FDI/FPI) वापर केला जातो.

२. भारतीय रुपयाची परिवर्तनीयता व एस. एस. तारापोर समित्या (Rupee Convertibility)

परिवर्तनीयता (Convertibility) म्हणजे भारतीय रुपयाचे विदेशी चलनात (उदा. यूएस डॉलर) आणि विदेशी चलनाचे रुपयात कोणत्याही प्रशासकीय अडथळ्याशिवाय बाजारभावाने रूपांतर करण्याची कायदेशीर मुभा होय:

✅ १. चालू खात्यावर पूर्ण परिवर्तनीयता (Full Convertibility on Current Account): • १९९२-९३ मध्ये LERMS (उदारीकृत विनिमय दर व्यवस्थापन प्रणाली) द्वारे दुहेरी विनिमय दर सुरू केला (४०% अधिकृत दर + ६०% बाजार दर).
• मार्च १९९३ मध्ये व्यापार खात्यावर पूर्ण परिवर्तनीयता दिली.
• १९ ऑगस्ट १९९४ रोजी IMF च्या कलम ८ (Article VIII) अंतर्गत भारताने चालू खात्यावर रुपया पूर्णपणे परिवर्तनीय (Fully Convertible on Current Account) घोषित केला.

⚖️ २. भांडवली खात्यावरील परिवर्तनीयता (Capital Account Convertibility - CAC): • भारतात भांडवली खात्यावर केवळ आंशिक/अपूर्ण परिवर्तनीयता (Partial Convertibility) आहे.
• RBI ने यासाठी माजी डेप्युटी गव्हर्नर एस. एस. तारापोर यांच्या अध्यक्षतेखाली २ समित्या नेमल्या होत्या:
— तारापोर समिती-I (१९९७): वित्तीय तूट ३.५% वर आणणे, चलनवाढ ३-५% ठेवणे व बँकांचा NPA ५% खाली आणण्याच्या पूर्वअटी सुचवल्या (१९९७ च्या पूर्व आशियाई संकटामुळे अंमलबजावणी लांबणीवर पडली).
— तारापोर समिती-II (२००६): २००६ ते २०११ दरम्यान ५ वर्षांत टप्प्याटप्प्याने CAC लागू करण्याची शिफारस केली.

३. भारतीय रुपयाचे ऐतिहासिक ३ अवमूल्यन (Three Historic Devaluations of INR)

अवमूल्यन व वर्ष	पंतप्रधान व अर्थमंत्री	अवमूल्यन प्रमाण (%)	ऐतिहासिक कारणे व विनिमय दरातील बदल (MPSC Points)
१. पहिले अवमूल्यन (२० सप्टेंबर १९४९)	पं. जवाहरलाल नेहरू (अर्थमंत्री: डॉ. जॉन मथाई)	३०.५%	ब्रिटनने ब्रिटिश पाउंडचे अवमूल्यन केल्यामुळे स्टर्लिंग क्षेत्रात असणाऱ्या भारताने रुपयाचे डॉलरच्या तुलनेत अवमूल्यन केले ($१ = ₹३.३० वरून ₹४.७६ झाला).
२. दुसरे अवमूल्यन (६ जून १९६६)	इंदिरा गांधी (अर्थमंत्री: सचिन चौधरी)	३६.५% (५७.५%)	१९६२ चे चीन युद्ध, १९६५ चे पाकिस्तान युद्ध आणि १९६५-६६ चा भीषण दुष्काळ यामुळे तीव्र BoP संकट उद्भवल्याने डॉलरच्या तुलनेत अवमूल्यन केले ($१ = ₹४.७६ वरून ₹७.५० झाला).
३. तिसरे अवमूल्यन (१ व ३ जुलै १९९१)	पी. व्ही. नरसिंह राव (अर्थमंत्री: डॉ. मनमोहन सिंग)	१८% ते १९%	आखाती युद्ध (Gulf War १९९०) आणि भारताकडे केवळ २ आठवड्यांच्या आयातीपुरता परकीय चलन साठा शिल्लक राहिल्याने दोन टप्प्यांत अवमूल्यन केले (१ जुलै रोजी ९% व ३ जुलै रोजी ११% - एकूण ~१८.५%) ($१ = ₹२१ वरून ₹२६ पर्यंत गेला).

💡 अवमूल्यन (Devaluation) वि. अवमूल्यन घसरण (Depreciation): अवमूल्यन म्हणजे शासनाने/मध्यवर्ती बँकेने ठरवून अधिकृतपणे आपल्या चलनाचे बाह्य मूल्य कमी करणे (स्थिर विनिमय दर पद्धतीत). तर घसरण (Depreciation) म्हणजे परकीय चलन बाजारातील मागणी आणि पुरवठ्याच्या बाजार शक्तींमुळे चलनाचे मूल्य कमी होणे (तरत्या विनिमय दर पद्धतीत). अवमूल्यनामुळे देशाची निर्यात स्वस्त होऊन वाढते आणि आयात महाग होऊन घटते.

४. भारताचे १९९१ चे BoP संकट व सुवर्ण गहाण (1991 Balance of Payments Crisis)

१९९०-९१ मध्ये आखाती युद्धामुळे (Gulf War) कच्च्या तेलाच्या किमती भडकल्या, अनिवासी भारतीयांनी (NRIs) ठेवी काढून घेतल्या आणि भारताचा परकीय चलन साठा केवळ $१.२ अब्ज (केवळ २ आठवड्यांच्या आयातीपुरता) खाली घसरला:

🪙 सोने गहाण ठेवण्याची ऐतिहासिक घटना: चंद्रशेखर व नरसिंह राव सरकारच्या काळात BoP तूट भरून काढण्यासाठी SBI ने २० टन सोने 'युनियन बँक ऑफ स्वित्झर्लंड' (UBS) कडे आणि RBI ने ४७ टन सोने 'बँक ऑफ इंग्लंड' कडे विमानाने पाठवून गहाण ठेवले आणि $६०० दशलक्ष आपत्कालीन कर्ज उभे केले.

📜 LPG सुधारणांची सुरुवात: या संकटानंतर जुलै १९९१ मध्ये डॉ. मनमोहन सिंग यांनी 'नवीन आर्थिक धोरण' (NEP) जाहीर करून उदारीकरण, खाजगीकरण व जागतिकीकरण (LPG) सुधारणा लागू केल्या आणि IMF कडून Extended Fund Facility (EFF) अंतर्गत कर्ज घेतले.

५. प्रभावी विनिमय दर: NEER वि. REER निर्देशांक (Exchange Rate Indices)

📊 १. NEER (Nominal Effective Exchange Rate):

भारताच्या प्रमुख व्यापारी भागीदार देशांच्या चलनांच्या बास्केटच्या तुलनेत भारतीय रुपयाचा व्यापार-भारित नाममात्र विनिमय दर (यात चलनवाढीचे समायोजन नसते).

📈 २. REER (Real Effective Exchange Rate):

NEER मध्ये दोन्ही देशांमधील सापेक्ष महागाईचे / चलनवाढीचे समायोजन (Adjusted for Relative Inflation) करून काढलेला खरा विनिमय दर. REER हा भारताच्या आंतरराष्ट्रीय निर्यात स्पर्धकतेचे (Export Competitiveness) अचूक मोजमाप करतो.

६. परकीय विनिमय कायदेशीर चौकट: FERA १९७३ वि. FEMA १९९९

📜 FERA कायदा १९७३ (Foreign Exchange Regulation Act): • अत्यंत कडक व दंडात्मक कायदा; परकीय चलनाचे उल्लंघन हा 'फौजदारी गुन्हा' (Criminal Offence) मानला जाई (अटक व तुरुंगवास).

📜 FEMA कायदा १९९९ (Foreign Exchange Management Act): • १ जून २००० पासून लागू (संसदेने डिसेंबर १९९९ मध्ये संमत केला).
• परकीय विनिमयाचे व्यवस्थापन व सुलभता वाढवणे हा उद्देश; उल्लंघन हा केवळ 'दिवाणी गुन्हा' (Civil Offence) मानला जातो (केवळ आर्थिक दंड).

★ पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: व्यवहार तोल (BoP) व रुपया परिवर्तनीयता फॅक्ट्स

स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत वारंवार विचारले जाणारे १५+ थेट वस्तुनिष्ठ प्रश्न व उत्तरे:

क्र.	परीक्षेतील महत्त्वाचा मुद्दा / प्रश्न	थेट अचूक उत्तर / वस्तुस्थिती
१	व्यवहार तोल (BoP) कोणत्या लेखांकन पद्धतीवर आधारित असतो?	दुहेरी नोंद पद्धती (Double-Entry Bookkeeping - लेखांकन दृष्टीने नेहमी संतुलित/शून्य)
२	केवळ दृश्य भौतिक वस्तूंच्या आयात-निर्यातीच्या फरकाला काय म्हणतात?	व्यापार तोल (Balance of Trade - BOT)
३	अनिवासी भारतीयांनी मायदेशी पाठवलेला पैसा (Remittances) BoP च्या कोणत्या खात्यात येतो?	चालू खात्यावरील अदृश्य व्यवहार (Current Account - Invisibles / Transfer Payments)
४	जगामध्ये परदेशातून सर्वाधिक रेमिटन्स (Remittances) मिळवणारा देश कोणता?	भारत (सुमारे $१२५ अब्ज प्रतिवर्ष - जागतिक बँकेचा अहवाल)
५	थेट विदेशी गुंतवणूक (FDI) आणि विदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूक (FPI) BoP च्या कोणत्या खात्यात मोडतात?	भांडवली खाते (Capital Account)
६	अल्पकालीन फायद्यासाठी बाजारात येणाऱ्या आणि पटकन बाहेर पडणाऱ्या पैशाला काय म्हणतात?	'हॉट मनी' (Hot Money - विदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूक FPI/FII)
७	चालू खात्यावरील तूट (Current Account Deficit - CAD) म्हणजे काय?	चालू खात्यावरील एकूण येण्यापेक्षा (प्राप्ती) एकूण देणे (देयता) जास्त असणे
८	भारताने चालू खात्यावर रुपया पूर्ण परिवर्तनीय कधी केला?	१९ ऑगस्ट १९९४ (IMF कलम ८ - Article VIII अंतर्गत)
९	भांडवली खात्यावरील रुपया परिवर्तनीयतेसाठी (CAC) कोणत्या समित्या नेमल्या होत्या?	एस. एस. तारापोर समित्या (पहिली समिती १९९७ व दुसरी समिती २००६)
१०	स्वातंत्र्यानंतर भारतीय रुपयाचे पहिले अधिकृत अवमूल्यन (Devaluation) कधी झाले?	२० सप्टेंबर १९४९ (पंतप्रधान पं. नेहरू, अर्थमंत्री डॉ. जॉन मथाई - ३०.५%)
११	भारतीय रुपयाचे दुसरे अवमूल्यन कधी करण्यात आले?	६ जून १९६६ (पंतप्रधान इंदिरा गांधी, अर्थमंत्री सचिन चौधरी - ३६.५%)
१२	भारतीय रुपयाचे तिसरे ऐतिहासिक अवमूल्यन कधी झाले?	१ व ३ जुलै १९९१ (दोन टप्प्यांत - डॉ. मनमोहन सिंग अर्थमंत्री असताना - ~१८.५%)
१३	१९९१ च्या BoP संकटात भारताने कोणत्या दोन विदेशी बँकांकडे सोने गहाण ठेवले होते?	युनियन बँक ऑफ स्वित्झर्लंड (२० टन) आणि बँक ऑफ इंग्लंड (४७ टन)
१४	१९७३ च्या FERA कायद्याची जागा कोणत्या नव्या कायद्याने घेतली?	FEMA कायदा १९९९ (Foreign Exchange Management Act - लागू: १ जून २०००)
१५	FERA आणि FEMA या कायद्यंमधील सर्वात मूलभूत फरक कोणता?	FERA अंतर्गत उल्लंघन हा फौजदारी गुन्हा (तुरुंगवास) होता; FEMA अंतर्गत तो केवळ दिवाणी गुन्हा (आर्थिक दंड) आहे.
१६	शासनाने चलनाचे अधिकृत मूल्य कमी केल्यास (अवमूल्यन) व्यापारावर काय परिणाम होतो?	देशाची निर्यात परदेशी लोकांसाठी स्वस्त होऊन वाढते आणि आयात देशासाठी महाग होऊन घटते

? MPSC राज्यसेवा व संयुक्त गट ब/क परीक्षा: आयोगाचे नमुना प्रश्न (PYQ Pattern)

प्रश्न १. व्यवहार तोल (Balance of Payments - BoP) संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:

अ) व्यवहार तोल हा दुहेरी नोंद पद्धतीवर (Double-entry Bookkeeping) आधारित असल्याने लेखांकन दृष्टीने तो नेहमी संतुलित असतो.
ब) परदेशातून अनिवासी भारतीयांनी (NRIs) पाठवलेला पैसा (Remittances) हा भांडवली खात्यावर (Capital Account) नोंदवला जातो.
क) थेट परकीय गुंतवणूक (FDI) आणि बाह्य व्यावसायिक कर्जे (ECBs) ही भांडवली खात्याची प्रमुख उदाहरणे आहेत.

वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

फक्त अ आणि ब
फक्त ब आणि क
फक्त अ आणि क
अ, ब आणि क सर्व

उत्तर: पर्याय ३ (फक्त अ आणि क)
स्पष्टीकरण: अनिवासी भारतीयांनी पाठवलेला पैसा (Remittances/एकतर्फी हस्तांतरण) हा चालू खात्यावरील अदृश्य व्यवहारांमध्ये (Current Account - Invisibles) मोडतो, भांडवली खात्यावर नाही. त्यामुळे विधान 'ब' चुकीचे आहे. विधान 'अ' आणि 'क' अगदी बरोबर आहेत.

प्रश्न २. भारतीय रुपयाची परिवर्तनीयता व अवमूल्यन याविषयी खालील विधाने तपासा:

अ) भारताने ऑगस्ट १९९४ मध्ये आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या (IMF) कलम ८ अंतर्गत चालू खात्यावर रुपया पूर्ण परिवर्तनीय केला.
ब) भांडवली खात्यावरील रुपयाच्या पूर्ण परिवर्तनीयतेसाठी (CAC) रिझर्व्ह बँकेने एस. एस. तारापोर यांच्या अध्यक्षतेखाली समित्या नेमल्या होत्या.
क) भारतीय रुपयाचे आतापर्यंत तीन वेळा अधिकृत अवमूल्यन झाले असून पहिले अवमूल्यन १९४९ मध्ये आणि दुसरे १९६६ मध्ये झाले.

वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?

फक्त अ आणि ब
फक्त ब आणि क
फक्त अ आणि क
अ, ब आणि क सर्व सत्य

उत्तर: पर्याय ४ (अ, ब आणि क सर्व सत्य)
स्पष्टीकरण: सर्व विधाने सत्य आहेत. १९ ऑगस्ट १९९४ रोजी चालू खात्यावर रुपया पूर्ण परिवर्तनीय झाला. भांडवली खात्यावर अद्याप पूर्ण परिवर्तनीयता नसून केवळ अंशतः मुभा आहे (तारापोर समिती शिफारशी). रुपयाचे तीन ऐतिहासिक अवमूल्यन १९४९, १९६६ आणि जुलै १९९१ मध्ये झाले.

प्रश्न ३. भारताच्या परकीय विनिमय नियमन कायदेशीर चौकटीसंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान अयोग्य आहे?

FERA कायदा १९७३ हा परकीय चलनाच्या संरक्षणासाठी अत्यंत कडक व दंडात्मक कायदा होता.
FEMA कायदा १९९९ हा १ जून २००० पासून संपूर्ण भारतात लागू करण्यात आला.
FEMA कायद्याखालील तरतुदींचे उल्लंघन हा एक 'फौजदारी गुन्हा' (Criminal Offence) मानला जातो.
भारतातील चालू खात्यावरील तुटीचे (CAD) प्रमाण सामान्यतः GDP च्या २ ते २.५% पर्यंत शाश्वत मानले जाते.

उत्तर: पर्याय ३ (FEMA खालील उल्लंघन हा फौजदारी गुन्हा मानला जातो - अयोग्य विधान)
स्पष्टीकरण: FERA कायद्याखाली परकीय चलन उल्लंघन हा 'फौजदारी गुन्हा' (तुरुंगवास) होता. परंतु FEMA १९९९ कायद्यानुसार हे उल्लंघन केवळ 'दिवाणी गुन्हा' (Civil Offence) मानले जाते, ज्यामध्ये केवळ आर्थिक दंड किंवा तडजोड केली जाते.

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)