आंतरराष्ट्रीय वित्तीय व व्यापार संस्था: आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF), जागतिक बँक गट (World Bank Group), WTO आणि ब्रिक्स बँक (NDB)
दुसऱ्या महायुद्धानंतर जागतिक आर्थिक स्थैर्य आणि पुनर्बांधणीसाठी जुलै १९४४ मध्ये अमेरिकेतील न्यू हॅम्पशायर येथील ब्रेटन वुड्स परिषदेत (Bretton Woods Conference - ४४ देश) दोन संस्था स्थापन झाल्या...
🎯 आंतरराष्ट्रीय आर्थिक संस्था: IMF, जागतिक बँक गट (World Bank), WTO व ब्रिक्स बँक (NDB)
दुसऱ्या महायुद्धानंतर जागतिक आर्थिक स्थैर्य आणि पुनर्बांधणीसाठी जुलै १९४४ मध्ये अमेरिकेतील न्यू हॅम्पशायर येथील ब्रेटन वुड्स परिषदेत (Bretton Woods Conference - ४४ देश) दोन संस्था स्थापन झाल्या, ज्यांना 'ब्रेटन वुड्स जुळी भावंडे' (Bretton Woods Twins) म्हणतात: १) आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि २) जागतिक बँक (World Bank / IBRD). त्यानंतर आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या नियमनासाठी GATT च्या जागी १ जानेवारी १९९५ रोजी जागतिक व्यापार संघटना (WTO) स्थापन झाली. MPSC परीक्षेत IMF ची कोटा व SDR प्रणाली, जागतिक बँकेच्या ५ संस्था, WTO चे ट्रिप्स/ट्रिम्स/बॉक्स करार आणि ब्रिक्स न्यू डेव्हलपमेंट बँक यावर दरवर्षी प्रश्न विचारले जातात.
१. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (International Monetary Fund - IMF)
• एकूण सदस्य देश: १९० (१९० वा सदस्य: अंडोरा - Andorra; २०२०). भारत हा IMF चा संस्थापक सदस्य (Founding Member) आहे.
• मुख्य कार्य: सदस्य देशांना तात्पुरत्या व्यवहार तोल (BoP) संकटातून बाहेर काढण्यासाठी अल्प व मध्यम मुदतीची कर्जे देणे, आंतरराष्ट्रीय चलन स्थैर्य राखणे.
• SDR बास्केटमधील ५ चलने (अति-महत्त्वाचा प्रश्न): १) यूएस डॉलर (USD), २) युरो (EUR), ३) चिनी युआन / रेनमिन्बी (CNY - २०१६ मध्ये समाविष्ट), ४) जपानी येन (JPY), ५) ब्रिटिश पाउंड (GBP).
• कोटा प्रणाली (Quota System): देशाचा IMF मधील मताधिकार आणि कर्ज घेण्याची मर्यादा त्याच्या कोट्यावर ठरते (भारताचा कोटा ~२.७५% असून मतदानाचा वाटा ~२.६३% आहे).
२. जागतिक बँक गट (World Bank Group): ५ आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्था
| संस्था (Institution) | स्थापना वर्ष | कार्य व उद्देश (Role & Focus Area) | भारताचे सदस्यत्व |
|---|---|---|---|
| १. IBRD (आंतरराष्ट्रीय पुनर्बांधणी व विकास बँक) (मुख्य जागतिक बँक) |
१९४४ | मध्यम उत्पन्न असणाऱ्या आणि पतपात्र गरीब विकसनशील देशांना दीर्घकालीन विकासासाठी (पायाभूत सुविधा, रस्ते, धरणे) कर्ज देते. | होय (संस्थापक) |
| २. IDA (आंतरराष्ट्रीय विकास संस्था) ('सॉफ्ट लोन विंडो' - Soft Loan Window) |
१९६० | जगातील सर्वात गरीब देशांना बिनव्याजी दीर्घकालीन कर्जे (Credits - २५ ते ४० वर्षे) व अनुदाने देते. | होय (संस्थापक) |
| ३. IFC (आंतरराष्ट्रीय वित्त महामंडळ) (खाजगी क्षेत्राची शाखा) |
१९५६ | विकसनशील देशांमधील केवळ खाजगी क्षेत्रातील उद्योगांना विना-सरकारी हमी कर्ज व भागभांडवल पुरवते ('मसाला बाँड' जारी केले). | होय (१९५६) |
| ४. MIGA (बहुपक्षीय गुंतवणूक हमी संस्था) | १९८८ | विकसनशील देशांमधील परकीय खाजगी गुंतवणुकीला राजकीय जोखीम (युद्ध, राष्ट्रीयीकरण, चलन निर्बंध) विरुद्ध विमा संरक्षण देते. | होय (१९९४) |
| ५. ICSID (गुंतवणूक तंटे निवारण केंद्र) | १९६६ | परकीय गुंतवणूकदार व सरकार यांच्यातील आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूक वादांचे लवादाद्वारे निवारण करते. | ❌ भारत सदस्य नाही (Not a Member) |
३. जागतिक व्यापार संघटना (World Trade Organization - WTO)
• मुख्यालय: जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड); एकूण सदस्य: १६६ (१६४ वा अफगाणिस्तान; २०२४ मध्ये कोमोरोस व तिमोर-लेस्ते). भारत संस्थापक सदस्य आहे.
• सर्वोच्च संस्था: मंत्रीस्तरीय परिषद (Ministerial Conference - दर २ वर्षांनी भरते).
• TRIMS: Trade-Related Investment Measures (परकीय गुंतवणुकीवरील बंधने दूर करणे).
• GATS: General Agreement on Trade in Services (सेवा व्यापाराचे ४ प्रकार - Modes of Supply).
• TFA: Trade Facilitation Agreement (बाली परिषद २०१३ - सीमाशुल्क प्रक्रिया सुलभ करणे).
४. ब्रिक्स न्यू डेव्हलपमेंट बँक (NDB) व आशियाई पायाभूत गुंतवणूक बँक (AIIB)
• स्थापना: २०१४ च्या फोर्टालेझा (Fortaleza - ब्राझील) ब्रिक्स शिखर परिषदेतील करारानुसार जुलै २०१५ मध्ये स्थापना.
• मुख्यालय: शांघाय (चीन); अधिकृत भांडवल: $१०० अब्ज (सुरुवातीचे समान $१० अब्ज प्रत्येकी ५ BRICS देशांकडून).
• पहिले अध्यक्ष: भारताचे के. व्ही. कामत (K. V. Kamath).
• नवीन सदस्य: बांगलादेश, यूएई, इजिप्त, उरुग्वे.
• स्थापना: २५ डिसेंबर २०१५ (कामकाज: जानेवारी २०१६); मुख्यालय: बीजिंग (चीन).
• भांडवली वाटा: चीन (२६.६% मताधिकार - सर्वात मोठा), भारत (७.६% मताधिकार - दुसरा सर्वात मोठा भागधारक).
• उद्दिष्ट: आशिया-पॅसिफिक प्रदेशात शाश्वत पायाभूत सुविधा आणि ऊर्जा प्रकल्पांना दीर्घकालीन कर्ज पुरवणे.
५. WTO च्या ऐतिहासिक मंत्रीस्तरीय परिषदा (Ministerial Conferences - MCs)
- दोहा विकास अजेंडा (Doha Round - २००१): विकसनशील देशांच्या कृषी व औषधनिर्मिती गरजांवर भर देणारी अजेंडा परिषद.
- बाली परिषद (MC9 - २०१३): 'व्यापार सुलभता करार' (TFA) संमत आणि अन्न सुरक्षेसाठी MSP अनुदानावर भारतासाठी 'शांतता कलम' (Peace Clause) मंजूर.
- नैरोबी परिषद (MC10 - २०१५): कृषी निर्यात अनुदाने (Export Subsidies) पूर्णपणे बंद करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय.
- अबुधाबी परिषद (MC13 - २०२४): ई-कॉमर्सवरील सीमाशुल्क स्थगिती आणि मत्स्यपालन अनुदानांवर चर्चा.
६. जागतिक आर्थिक मंच (WEF) व त्याचे प्रमुख अहवाल
• जागतिक आर्थिक मंच (World Economic Forum - WEF): स्थापना १९७१ मध्ये क्लॉस श्वाब (Klaus Schwab) यांनी केली; मुख्यालय: जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड); दरवर्षी जानेवारीत दावोस (Davos) येथे वार्षिक परिषद भरते.
• WEF चे प्रमुख अहवाल: १) ग्लोबल कॉम्पिटिटिव्हनेस रिपोर्ट (Global Competitiveness Report), २) ग्लोबल जेंडर गॅप रिपोर्ट (Global Gender Gap Report), ३) ग्लोबल रिस्क रिपोर्ट (Global Risks Report), ४) ट्रॅव्हल अँड टुरिझम डेव्हलपमेंट इंडेक्स.
७. आंतरराष्ट्रीय सेटलमेंट्स बँक (BIS) व OECD संघटना
स्थापना: १९३०; मुख्यालय: बासेल (स्वित्झर्लंड). जगातील मध्यवर्ती बँकांची मध्यवर्ती बँक (Central Bank of Central Banks); जागतिक बँकिंग स्थैर्यासाठी 'बासेल मानके' (Basel Accords) ठरवते.
Organisation for Economic Co-operation and Development - स्थापना: १९६१; मुख्यालय: पॅरिस (फ्रान्स). ३८ विकसित लोकशाही देशांची संस्था; करचोरी रोखण्यासाठी Base Erosion and Profit Shifting (BEPS) प्रकल्प चालवते.
★ पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: आंतरराष्ट्रीय वित्तीय व व्यापार संस्था फॅक्ट्स
स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत वारंवार विचारले जाणारे १५+ थेट वस्तुनिष्ठ प्रश्न व उत्तरे:
| क्र. | परीक्षेतील महत्त्वाचा मुद्दा / प्रश्न | थेट अचूक उत्तर / वस्तुस्थिती |
|---|---|---|
| १ | IMF आणि जागतिक बँकेची स्थापना कोणत्या ऐतिहासिक परिषदेत झाली? | ब्रेटन वुड्स परिषद (Bretton Woods Conference, USA - जुलै १९४४; ४४ देश सहभागी) |
| २ | 'ब्रेटन वुड्स जुळी भावंडे' (Bretton Woods Twins) म्हणून कोणाला ओळखले जाते? | आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि जागतिक बँक (World Bank / IBRD) |
| ३ | आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीचे (IMF) आणि जागतिक बँकेचे मुख्यालय कुठे आहे? | वॉशिंग्टन डी. सी., अमेरिका (Washington D.C., USA) |
| ४ | IMF चे विशेष आहरण हक्क (SDR) कोणत्या नावाने लोकप्रिय आहे? | 'कागदी सोने' (Paper Gold - निर्मिती: १९६९) |
| ५ | SDR बास्केटमध्ये सध्या कोणती ५ आंतरराष्ट्रीय चलने समाविष्ट आहेत? | १) US डॉलर, २) युरो, ३) चिनी युआन/रेनमिन्बी, ४) जपानी येन, ५) ब्रिटिश पाउंड |
| ६ | जागतिक बँकेची 'सॉफ्ट लोन विंडो' (सवलतीची बिनव्याजी कर्ज खिडकी) कोणाला म्हणतात? | IDA (आंतरराष्ट्रीय विकास संस्था - International Development Association, स्थापना: १९६०) |
| ७ | जागतिक बँक गटाच्या (WBG) ५ संस्थांपैकी भारत कोणत्या एका संस्थेचा सदस्य नाही? | ICSID (आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूक तंटे निवारण केंद्र - International Centre for Settlement of Investment Disputes) |
| ८ | केवळ खाजगी उद्योगांना विना-सरकारी हमी कर्ज देणारी जागतिक बँकेची संस्था कोणती? | IFC (आंतरराष्ट्रीय वित्त महामंडळ - International Finance Corporation, स्थापना: १९५६) |
| ९ | जागतिक व्यापार संघटनेची (WTO) स्थापना कोणत्या कराराने आणि कधी झाली? | १ जानेवारी १९९५ (माराकेश करार, उरुग्वे फेरी - GATT च्या जागी स्थापना) |
| १० | जागतिक व्यापार संघटनेचे (WTO) मुख्यालय कुठे आहे? | जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड (Geneva, Switzerland) |
| ११ | WTO च्या कृषी करारात व्यापार विकृत करणाऱ्या अनुदानांना काय म्हणतात? | अंबर बॉक्स अनुदाने (Amber Box Subsidies - हमीभाव MSP, खते व बियाणे सवलत; मर्यादा असते) |
| १२ | WTO मध्ये कृषी संशोधन व कीड नियंत्रणासाठी बिनशर्त दिलेल्या अनुदानांना काय म्हणतात? | ग्रीन बॉक्स अनुदाने (Green Box - यावर कोणतीही मर्यादा नसते) |
| १३ | ब्रिक्स देशांच्या न्यू डेव्हलपमेंट बँकेचे (NDB) मुख्यालय कुठे आहे? | शांघाय, चीन (पहिले अध्यक्ष भारताचे के. व्ही. कामत होते) |
| १४ | आशियाई पायाभूत सुविधा गुंतवणूक बँकेत (AIIB) दुसरा सर्वात मोठा भागधारक देश कोणता? | भारत (७.६% मताधिकार - प्रथम क्रमांकावर चीन २६.६%) |
| १५ | 'वर्ल्ड इकॉनॉमिक आउटलुक' (WEO) अहवाल कोणती आंतरराष्ट्रीय संस्था प्रसिद्ध करते? | आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF); तर 'वर्ल्ड डेव्हलपमेंट रिपोर्ट' जागतिक बँक प्रसिद्ध करते |
| १६ | जगातील मध्यवर्ती बँकांची मध्यवर्ती बँक म्हणून कोणती संस्था कार्य करते? | बँक फॉर इंटरनॅशनल सेटलमेंट्स (BIS - मुख्यालय: बासेल, स्वित्झर्लंड; स्थापना: १९३०) |
? MPSC राज्यसेवा व संयुक्त गट ब/क परीक्षा: आयोगाचे नमुना प्रश्न (PYQ Pattern)
प्रश्न १. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि विशेष आहरण हक्क (SDR) संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) IMF ची स्थापना १९४४ च्या ब्रेटन वुड्स परिषदेनुसार झाली असून भारत हा IMF चा संस्थापक सदस्य आहे.
ब) SDR चे मूल्य ठरवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चलन बास्केटमध्ये भारतीय रुपयाचा समावेश आहे.
क) २०१६ मध्ये चिनी युआन (रेनमिन्बी) या चलनास SDR बास्केटमध्ये पाचवे चलन म्हणून अधिकृत मान्यता देण्यात आली.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- फक्त अ आणि क
- अ, ब आणि क सर्व
स्पष्टीकरण: SDR बास्केटमध्ये केवळ ५ आंतरराष्ट्रीय चलने समाविष्ट आहेत: १) यूएस डॉलर, २) युरो, ३) चिनी युआन (२०१६ मध्ये समाविष्ट), ४) जपानी येन आणि ५) ब्रिटिश पाउंड. यात भारतीय रुपयाचा समावेश नाही. त्यामुळे विधान 'ब' चुकीचे आहे. विधान 'अ' आणि 'क' बरोबर आहेत.
प्रश्न २. जागतिक बँक गट (World Bank Group) आणि भारताचे सदस्यत्व याविषयी खालील जोड्या विचारात घ्या:
| संस्था | मुख्यालय / वैशिष्ट्य | भारताचे सदस्यत्व |
|---|---|---|
| अ) IBRD (पुनर्बांधणी व विकास बँक) | दीर्घकालीन पायाभूत सुविधा विकास कर्जे | संस्थापक सदस्य (होय) |
| ब) IDA (आंतरराष्ट्रीय विकास संस्था) | गरीब देशांसाठी बिनव्याजी सवलतीची कर्जे | सदस्य (होय) |
| क) ICSID (गुंतवणूक तंटे निवारण केंद्र) | परकीय गुंतवणूक वादांचे आंतरराष्ट्रीय लवाद | सदस्य (नाही) |
वरीलपैकी कोणत्या जोड्या अचूक जुळतात?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- फक्त अ आणि क
- अ, ब आणि क सर्व तिन्ही जोड्या अचूक आहेत
स्पष्टीकरण: जागतिक बँक गटाच्या ५ संस्थांपैकी भारत पहिल्या ४ संस्थांचा (IBRD, IDA, IFC, MIGA) सदस्य आहे; परंतु ICSID चा भारत सदस्य नाही. कारण ICSID चे नियम विकसित देशांच्या बहुराष्ट्रीय कंपन्यांच्या बाजूने झुकलेले असल्याने भारताने यावर स्वाक्षरी केलेली नाही.
प्रश्न ३. जागतिक व्यापार संघटनेच्या (WTO) कृषी करारांतर्गत (Agreement on Agriculture - AoA) अनुदानांच्या वर्गीकरणाविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) ग्रीन बॉक्स (Green Box) अनुदाने व्यापारात कमीत कमी किंवा शून्य विकृती निर्माण करतात आणि त्यावर कोणतीही आर्थिक मर्यादा नसते.
ब) अंबर बॉक्स (Amber Box) अंतर्गत दिल्या जाणाऱ्या अनुदानांवर विकसनशील देशांसाठी कृषी उत्पादनाच्या मूल्याच्या १०% मर्यादा (De Minimis) आहे.
क) भारताने २०१३ च्या बाली मंत्रीस्तरीय परिषदेत अन्न सुरक्षा साठ्यासाठी हमीभावावर 'शांतता कलम' (Peace Clause) प्राप्त केले आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- फक्त अ आणि क
- अ, ब आणि क सर्व विधाने सत्य आहेत
स्पष्टीकरण: सर्व विधाने सत्य आहेत. ग्रीन बॉक्सवर मर्यादा नसते. अंबर बॉक्सवर विकसित देशांसाठी ५% आणि विकसनशील देशांसाठी १०% मर्यादा असते. भारताने सार्वजनिक अन्न वितरण (PDS) व शेतकरी हमीभाव (MSP) सुरक्षित ठेवण्यासाठी बाली परिषदेत कायमस्वरूपी तोडगा निघेपर्यंत शांतता कलम (Peace Clause) मिळवले आहे.
परकीय व्यापार, व्यवहार तोल व आंतरराष्ट्रीय संस्था सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.