आर्थिक पाहणी २०२५–२६ व केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७: सर्वंकष आर्थिक आढावा, वित्तीय तूट (४.३%) व प्रमुख घोषणा

केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७ आणि आर्थिक पाहणी २०२५–२६ चे संपूर्ण विश्लेषण: GDP वृद्धी दर अंदाज, वित्तीय तूट (४.३%), एकूण खर्च ₹५३.५ लाख कोटी, भांडवली खर्च (Capex), कर सुधारणा (आयकर कायदा २०२५), कृषी, रोजगार व पायाभूत सुविधा तरतुदी.

⏱️30 मिनिटे वाचन•👁️289 वाचक
Google वर फॉलो करा

📑 आर्थिक पाहणी २०२५–२६ व केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७: अधिकृत परीक्षा आढावा

MPSC व सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये चालू वर्षाच्या अर्थसंकल्प (Budget) व आर्थिक पाहणी अहवालावर (Economic Survey) हमखास ४ ते ५ थेट प्रश्न विचारले जातात. आर्थिक पाहणी हा अर्थव्यवस्थेचा मागील वर्षाचा अधिकृत रिपोर्ट कार्ड असतो (मुख्य आर्थिक सल्लागारांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार होतो), तर अर्थसंकल्प हा पुढील वित्तीय वर्षाचा अंदाजित जमा-खर्च असतो (कलम ११२ अन्वये सादर).

१. केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७: एका दृष्टीक्षेपात सर्व आकडेवारी (Budget 2026–27 at a Glance)

अर्थसंकल्पीय घटक अंदाज २०२६–२७ (BE) MPSC परीक्षाभिमुख स्पष्टीकरण
एकूण अर्थसंकल्प आकार (Total Expenditure) ₹५३.५ लाख कोटी भारत सरकारच्या एकूण वार्षिक खर्चाचा अंदाज.
बिगर-कर्ज प्राप्ती (Non-debt Receipts) ₹३६.५ लाख कोटी यात महसुली प्राप्ती (कर + बिगर-कर) आणि बिगर-कर्ज भांडवली प्राप्तींचा समावेश.
केंद्राचा निव्वळ कर महसूल (Net Tax to Centre) ₹२८.७ लाख कोटी राज्यांना १६ व्या वित्त आयोगाच्या शिफारशींनुसार ४१% वाटा हस्तांतरित केल्यानंतर केंद्राकडे उरणारा कर.
वित्तीय तूट (Fiscal Deficit) GDP च्या ४.३% FRBM कायद्याच्या वित्तीय शिस्तीनुसार वित्तीय तूट ४.५% च्या खाली आणण्याचे उद्दिष्ट गाठले.
महसुली तूट (Revenue Deficit) GDP च्या १.८% महसुली खर्च आणि महसुली उत्पन्न यांमधील फरक.
प्राथमिक तूट (Primary Deficit) GDP च्या १.३% $text{वित्तीय तूट} - text{व्याज देणी} = text{प्राथमिक तूट}$.
भांडवली खर्च (Capital Expenditure - Capex) ₹१२.० लाख कोटींपेक्षा जास्त पायाभूत सुविधा (रेल्वे, रस्ते, बंदरे, विमानतळे) निर्मितीसाठी उच्चांकी भांडवली गुंतवणूक.

२. आर्थिक पाहणी २०२५–२६: मुख्य निष्कर्ष व क्षेत्रीय कामगिरी

📈 १. GDP वाढ व स्थूल आर्थिक स्थैर्य:
  • • वास्तव GDP वाढीचा दर ६.५% ते ७.०% च्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज व्यक्त.
  • • भारत ही जगातील सर्वात वेगाने वाढणारी प्रमुख अर्थव्यवस्था (Fastest Growing Major Economy) कायम.
  • • देशांतर्गत मागणी आणि खासगी गुंतवणुकीत झालेली वाढ ही वाढीची मुख्य चालक ठरली.
🌾 २. शेती व उद्योग क्षेत्र:
  • • समाधानकारक मान्सूनमुळे कृषी व संलग्न क्षेत्राची वाढ सुमारे ३.५% ते ४.०% राहण्याचा अंदाज.
  • • औद्योगिक उत्पादनात (IIP - आधार वर्ष २०२२–२३) सातत्यपूर्ण वाढ; विशेषतः भांडवली वस्तू व पायाभूत सुविधा क्षेत्रात मजबुती.
  • • सेवा क्षेत्राचा GDP मधील वाटा सुमारे ५४% वर स्थिर.
🏦 ३. बँकिंग व बाह्य क्षेत्र:
  • • बँकांचा ढोबळ अनुत्पादक मालमत्ता दर (GNPA) १२ वर्षांतील नीचांकी स्तरावर (३% च्या खाली) आला.
  • • परकीय चलन साठा (Forex Reserves) $६५० अब्ज पेक्षा जास्त राहून १० महिन्यांपेक्षा जास्त आयातीस पुरेसा.
  • • चालू खात्यावरील तूट (CAD) GDP च्या १.० ते १.२% या सुरक्षित मर्यादेत नियंत्रित.

३. अर्थसंकल्पीय रुपया: रुपया कुठून येतो व कुठे जातो? (Rupee Comes From & Goes To)

📥 रुपया कुठून येतो? (महसूल स्रोत - Rupee Comes From):

  • १. कर्जे व इतर देयता (Borrowings & Liabilities): ~२७ पैसे (सर्वात मोठा स्रोत)
  • २. आयकर (Income Tax): ~१९ पैसे
  • ३. वस्तू व सेवा कर (GST): ~१८ पैसे
  • ४. कंपनी कर (Corporation Tax): ~१७ पैसे
  • ५. बिगर-कर महसूल (Non-Tax Revenue): ~९ पैसे
  • ६. केंद्रीय उत्पादन शुल्क (Union Excise Duties): ~५ पैसे
  • ७. सीमा शुल्क (Customs Duty): ~४ पैसे
  • ८. बिगर-कर्ज भांडवली प्राप्ती: ~१ पैसा

📤 रुपया कुठे जातो? (खर्च घटक - Rupee Goes To):

  • १. व्याज देणी (Interest Payments): ~२० पैसे (सर्वात मोठा एकल खर्च)
  • २. करांमधील राज्यांचा वाटा (State's Share of Taxes): ~२० पैसे
  • ३. केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Schemes): ~१६ पैसे
  • ४. केंद्राने पुरस्कृत केलेल्या योजना (Centrally Sponsored): ~८ पैसे
  • ५. संरक्षण खर्च (Defence): ~८ पैसे
  • ६. अनुदाने / सबसिडी (Subsidies - अन्न, खते): ~६ पैसे
  • ७. वित्त आयोग व इतर हस्तांतरणे: ~८ पैसे
  • ८. पेन्शन खर्च (Pensions): ~४ पैसे
  • ९. इतर खर्च: ~१० पैसे

🎯 अर्थसंकल्प व पाहणी अहवालावरील MPSC / TCS-IBPS वन-लायनर्स

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचा प्रश्न / घटक अचूक उत्तर
१केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७ मधील वित्तीय तुटीचे (Fiscal Deficit) लक्ष्य किती आहे?GDP च्या ४.३% (4.3% of GDP)
२अर्थसंकल्प २०२६–२७ चा एकूण अंदाजित खर्च (Total Outlay) किती आहे?सुमारे ₹५३.५ लाख कोटी
३भारत सरकारच्या उत्पन्नाचा सर्वात मोठा एकल कर स्रोत कोणता आहे?आयकर (Income Tax) आणि वस्तू व सेवा कर (GST)
४भारत सरकारच्या खर्चाचा सर्वात मोठा एकल घटक कोणता आहे?व्याज देणी (Interest Payments - सुमारे २० पैसे)
५आर्थिक पाहणी अहवाल (Economic Survey) कोणाच्या मार्गदर्शनाखाली तयार केला जातो?मुख्य आर्थिक सल्लागार (Chief Economic Adviser - CEA)
६भारताचा पहिला स्वतंत्र अर्थसंकल्प कोणी सादर केला होता?आर. के. षण्मुखम चेट्टी (२६ नोव्हेंबर १९४७)
सर्व मोफत अभ्यास नोट्स Google वर सर्वात आधी मिळवा Preferred Source

महासरावला Google Search वर 'Preferred Source' म्हणून सेव्ह करा.

⭐ Google वर सेव्ह करा➔

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

दारिद्र्य, बेरोजगारी व मानवी विकास (Poverty, Unemployment & Human Development)⏱️ 30 min

दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या (दांडेकर-रथ ते तेंडुलकर व रंगराजन)

डिजिटल अर्थव्यवस्था, पेमेंट्स व DPI: UPI, NPCI, CBDC (e-Rupee), DBT, Account Aggregator व ONDC⏱️ 25 min

डिजिटल अर्थव्यवस्था व पेमेंट्स: UPI, NPCI, RBI डिजिटल रुपया (CBDC / e₹), DBT, ONDC व इंडिया स्टॅक (DPI)

कृषी व ग्रामीण अर्थव्यवस्था: MSP, CACP, FCI, PDS, NFSA, NABARD व शेती सुधारणा (Agriculture & Rural Economy)⏱️ 30 min

कृषी व ग्रामीण अर्थव्यवस्था: MSP (किमान आधारभूत किंमत), CACP, खरेदी, FCI, PDS, राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा (NFSA २०१३) व NABARD

श्रम व रोजगार — नवीन PLFS प्रणाली: मासिक-त्रैमासिक अहवाल, UPS, UPSS, CWS व रोजगार कल⏱️ 30 min

श्रम व रोजगार: नवीन PLFS प्रणाली (२०२५-२६), मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS), LFPR, WPR व बेरोजगारी दर