📁 भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy) 📖 आर्थिक पाहणी २०२५–२६ व केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७ (Economic Survey 2025–26 & Union Budget 2026–27) ⏱️ 30 मिनिटे वाचन 👁️ 1 views
आर्थिक पाहणी २०२५–२६ व केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७: सर्वंकष आर्थिक आढावा, वित्तीय तूट (४.३%) व प्रमुख घोषणा
केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७ आणि आर्थिक पाहणी २०२५–२६ चे संपूर्ण विश्लेषण: GDP वृद्धी दर अंदाज, वित्तीय तूट (४.३%), एकूण खर्च ₹५३.५ लाख कोटी, भांडवली खर्च (Capex), कर सुधारणा (आयकर कायदा २०२५), कृषी, रोजगार व पायाभूत सुविधा तरतुदी.
लेखक: Mahasarav Team• २९ सप्टेंबर, २०२६
📑 आर्थिक पाहणी २०२५–२६ व केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७: अधिकृत परीक्षा आढावा
MPSC व सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये चालू वर्षाच्या अर्थसंकल्प (Budget) व आर्थिक पाहणी अहवालावर (Economic Survey) हमखास ४ ते ५ थेट प्रश्न विचारले जातात. आर्थिक पाहणी हा अर्थव्यवस्थेचा मागील वर्षाचा अधिकृत रिपोर्ट कार्ड असतो (मुख्य आर्थिक सल्लागारांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार होतो), तर अर्थसंकल्प हा पुढील वित्तीय वर्षाचा अंदाजित जमा-खर्च असतो (कलम ११२ अन्वये सादर).
१. केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७: एका दृष्टीक्षेपात सर्व आकडेवारी (Budget 2026–27 at a Glance)
| अर्थसंकल्पीय घटक | अंदाज २०२६–२७ (BE) | MPSC परीक्षाभिमुख स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| एकूण अर्थसंकल्प आकार (Total Expenditure) | ₹५३.५ लाख कोटी | भारत सरकारच्या एकूण वार्षिक खर्चाचा अंदाज. |
| बिगर-कर्ज प्राप्ती (Non-debt Receipts) | ₹३६.५ लाख कोटी | यात महसुली प्राप्ती (कर + बिगर-कर) आणि बिगर-कर्ज भांडवली प्राप्तींचा समावेश. |
| केंद्राचा निव्वळ कर महसूल (Net Tax to Centre) | ₹२८.७ लाख कोटी | राज्यांना १६ व्या वित्त आयोगाच्या शिफारशींनुसार ४१% वाटा हस्तांतरित केल्यानंतर केंद्राकडे उरणारा कर. |
| वित्तीय तूट (Fiscal Deficit) | GDP च्या ४.३% | FRBM कायद्याच्या वित्तीय शिस्तीनुसार वित्तीय तूट ४.५% च्या खाली आणण्याचे उद्दिष्ट गाठले. |
| महसुली तूट (Revenue Deficit) | GDP च्या १.८% | महसुली खर्च आणि महसुली उत्पन्न यांमधील फरक. |
| प्राथमिक तूट (Primary Deficit) | GDP च्या १.३% | $\text{वित्तीय तूट} - \text{व्याज देणी} = \text{प्राथमिक तूट}$. |
| भांडवली खर्च (Capital Expenditure - Capex) | ₹१२.० लाख कोटींपेक्षा जास्त | पायाभूत सुविधा (रेल्वे, रस्ते, बंदरे, विमानतळे) निर्मितीसाठी उच्चांकी भांडवली गुंतवणूक. |
२. आर्थिक पाहणी २०२५–२६: मुख्य निष्कर्ष व क्षेत्रीय कामगिरी
📈 १. GDP वाढ व स्थूल आर्थिक स्थैर्य:
- • वास्तव GDP वाढीचा दर ६.५% ते ७.०% च्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज व्यक्त.
- • भारत ही जगातील सर्वात वेगाने वाढणारी प्रमुख अर्थव्यवस्था (Fastest Growing Major Economy) कायम.
- • देशांतर्गत मागणी आणि खासगी गुंतवणुकीत झालेली वाढ ही वाढीची मुख्य चालक ठरली.
🌾 २. शेती व उद्योग क्षेत्र:
- • समाधानकारक मान्सूनमुळे कृषी व संलग्न क्षेत्राची वाढ सुमारे ३.५% ते ४.०% राहण्याचा अंदाज.
- • औद्योगिक उत्पादनात (IIP - आधार वर्ष २०२२–२३) सातत्यपूर्ण वाढ; विशेषतः भांडवली वस्तू व पायाभूत सुविधा क्षेत्रात मजबुती.
- • सेवा क्षेत्राचा GDP मधील वाटा सुमारे ५४% वर स्थिर.
🏦 ३. बँकिंग व बाह्य क्षेत्र:
- • बँकांचा ढोबळ अनुत्पादक मालमत्ता दर (GNPA) १२ वर्षांतील नीचांकी स्तरावर (३% च्या खाली) आला.
- • परकीय चलन साठा (Forex Reserves) $६५० अब्ज पेक्षा जास्त राहून १० महिन्यांपेक्षा जास्त आयातीस पुरेसा.
- • चालू खात्यावरील तूट (CAD) GDP च्या १.० ते १.२% या सुरक्षित मर्यादेत नियंत्रित.
३. अर्थसंकल्पीय रुपया: रुपया कुठून येतो व कुठे जातो? (Rupee Comes From & Goes To)
📥 रुपया कुठून येतो? (महसूल स्रोत - Rupee Comes From):
- १. कर्जे व इतर देयता (Borrowings & Liabilities): ~२७ पैसे (सर्वात मोठा स्रोत)
- २. आयकर (Income Tax): ~१९ पैसे
- ३. वस्तू व सेवा कर (GST): ~१८ पैसे
- ४. कंपनी कर (Corporation Tax): ~१७ पैसे
- ५. बिगर-कर महसूल (Non-Tax Revenue): ~९ पैसे
- ६. केंद्रीय उत्पादन शुल्क (Union Excise Duties): ~५ पैसे
- ७. सीमा शुल्क (Customs Duty): ~४ पैसे
- ८. बिगर-कर्ज भांडवली प्राप्ती: ~१ पैसा
📤 रुपया कुठे जातो? (खर्च घटक - Rupee Goes To):
- १. व्याज देणी (Interest Payments): ~२० पैसे (सर्वात मोठा एकल खर्च)
- २. करांमधील राज्यांचा वाटा (State\'s Share of Taxes): ~२० पैसे
- ३. केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Schemes): ~१६ पैसे
- ४. केंद्राने पुरस्कृत केलेल्या योजना (Centrally Sponsored): ~८ पैसे
- ५. संरक्षण खर्च (Defence): ~८ पैसे
- ६. अनुदाने / सबसिडी (Subsidies - अन्न, खते): ~६ पैसे
- ७. वित्त आयोग व इतर हस्तांतरणे: ~८ पैसे
- ८. पेन्शन खर्च (Pensions): ~४ पैसे
- ९. इतर खर्च: ~१० पैसे
🎯 अर्थसंकल्प व पाहणी अहवालावरील MPSC / TCS-IBPS वन-लायनर्स
| क्र. | परीक्षेसाठी महत्त्वाचा प्रश्न / घटक | अचूक उत्तर |
|---|---|---|
| १ | केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६–२७ मधील वित्तीय तुटीचे (Fiscal Deficit) लक्ष्य किती आहे? | GDP च्या ४.३% (4.3% of GDP) |
| २ | अर्थसंकल्प २०२६–२७ चा एकूण अंदाजित खर्च (Total Outlay) किती आहे? | सुमारे ₹५३.५ लाख कोटी |
| ३ | भारत सरकारच्या उत्पन्नाचा सर्वात मोठा एकल कर स्रोत कोणता आहे? | आयकर (Income Tax) आणि वस्तू व सेवा कर (GST) |
| ४ | भारत सरकारच्या खर्चाचा सर्वात मोठा एकल घटक कोणता आहे? | व्याज देणी (Interest Payments - सुमारे २० पैसे) |
| ५ | आर्थिक पाहणी अहवाल (Economic Survey) कोणाच्या मार्गदर्शनाखाली तयार केला जातो? | मुख्य आर्थिक सल्लागार (Chief Economic Adviser - CEA) |
| ६ | भारताचा पहिला स्वतंत्र अर्थसंकल्प कोणी सादर केला होता? | आर. के. षण्मुखम चेट्टी (२६ नोव्हेंबर १९४७) |