श्रम व रोजगार: नवीन PLFS प्रणाली (२०२५-२६), मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS), LFPR, WPR व बेरोजगारी दर
MoSPI च्या आवर्ती श्रमशक्ती सर्वेक्षणाची (PLFS) नवीन पद्धती: जुनी केवळ नागरी त्रैमासिक पद्धती संपुष्टात येऊन जानेवारी २०२५ पासून लागू झालेली मासिक ग्रामीण+शहरी रोजगार मोजणी, UPS, UPSS, CWS संकल्पना, LFPR सूत्र, महिला श्रम सहभाग आणि २०२६ चे ताजे रोजगार आकडे.
👥 श्रम व रोजगार: नवीन PLFS प्रणाली २०२५–२६ (Redesigned PLFS Framework)
सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) एप्रिल २०१७ मध्ये सुरू केलेल्या आवर्ती श्रमशक्ती सर्वेक्षणाची (Periodic Labour Force Survey - PLFS) रचना जानेवारी २०२५ पासून पूर्णतः आधुनिक बनवली आहे. जुन्या पद्धतीत त्रैमासिक अहवाल केवळ नागरी भागांपुरता मर्यादित असायचा; आता अखिल भारतीय पातळीवर ग्रामीण व शहरी दोन्ही भागांसाठी नियमित मासिक व त्रैमासिक रोजगार निर्देशांक प्रसिद्ध केले जातात.
१. PLFS चे आधुनिकीकरण (जानेवारी २०२५ पासून लागू बदल)
| निकष | जुनी पद्धती (२०१७ ते २०२४) | नवीन सुधारित पद्धती (जानेवारी २०२५ पासून लागू) |
|---|---|---|
| त्रैमासिक अहवाल कव्हरेज | केवळ नागरी भाग (Urban only) | ग्रामीण व शहरी दोन्ही भाग (Rural + Urban comprehensive) |
| वारंवारता (Frequency) | वार्षिक (ग्रामीण+शहरी) व त्रैमासिक (शहरी) | अखिल भारतीय पातळीवर मासिक निर्देशक (Monthly Indicators) + त्रैमासिक व वार्षिक अहवाल |
| डेटा संकलन पद्धत | पारंपरिक सर्वेक्षण गोळा करणे | CAPI (Computer Assisted Personal Interviewing) डिजिटल टॅबलेट्सद्वारे रियल-टाइम डेटा |
२. बेरोजगारीच्या मोजमाप पद्धती: UPS, UPSS, CWS व CDS
| मोजमाप पद्धती | संदर्भ कालावधी | अचूक व्याख्या व निकष |
|---|---|---|
| १. सामान्य मुख्य दर्जा (UPS - Usual Principal Status) | मागील ३६५ दिवस (१ वर्ष) | व्यक्तीने वर्षातील बहुतांश वेळ (किमान १८३ दिवस किंवा ६ महिने) ज्या आर्थिक कामात घालवला, तो तिचा मुख्य दर्जा मानला जातो. |
| २. सामान्य मुख्य व दुय्यम दर्जा (UPSS - Usual Status) | मागील ३६५ दिवस (१ वर्ष) | UPS सोबतच, जर एखाद्या व्यक्तीने वर्षातील किमान ३० दिवस जरी कोणत्याही दुय्यम (Subsidiary) आर्थिक कामात भाग घेतला असेल, तर तिला रोजगारित मानले जाते. भारतात वार्षिक आकडेवारीसाठी UPSS चा वापर होतो. |
| ३. चालू साप्ताहिक दर्जा (CWS - Current Weekly Status) | मागील ७ दिवस (१ आठवडा) | अचूक व्याख्या: संदर्भाच्या ७ दिवसांत कोणत्याही एका दिवशी किमान १ तास जरी लाभदायी काम केले असेल, तर व्यक्तीला रोजगारित (Employed) मानले जाते. संपूर्ण आठवड्यात १ तासदेखील काम न मिळालेल्या व्यक्तीला बेरोजगार मानले जाते. |
| ४. चालू दैनिक दर्जा (CDS - Current Daily Status) | आठवड्यातील प्रत्येक दिवस | एका दिवसात ४ तास किंवा त्याहून अधिक काम = पूर्ण दिवस रोजगार; १ ते ४ तास काम = अर्धा दिवस रोजगार. हे भारतातील बेरोजगारीचे सर्वात सर्वसमावेशक व संवेदनशील मोजमाप मानले जाते (भगवती समिती शिफारस). |
३. श्रम बाजारातील प्रमुख निर्देशक व चालू २०२६ आकडेवारी
$\text{LFPR} = \frac{\text{काम करणारे} + \text{कामाच्या शोधात असणारे}}{\text{१५+ वयोगटातील एकूण लोकसंख्या}} \times १००$
$\text{WPR} = \frac{\text{प्रत्यक्ष रोजगारित लोकसंख्या}}{\text{१५+ वयोगटातील एकूण लोकसंख्या}} \times १००$
$\text{UR} = \frac{\text{एकूण बेरोजगार व्यक्ती}}{\text{एकूण श्रमशक्ती (Labour Force)}} \times १००$