श्रम व रोजगार: नवीन PLFS प्रणाली (२०२५-२६), मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS), LFPR, WPR व बेरोजगारी दर

MoSPI च्या आवर्ती श्रमशक्ती सर्वेक्षणाची (PLFS) नवीन पद्धती: जुनी केवळ नागरी त्रैमासिक पद्धती संपुष्टात येऊन जानेवारी २०२५ पासून लागू झालेली मासिक ग्रामीण+शहरी रोजगार मोजणी, UPS, UPSS, CWS संकल्पना, LFPR सूत्र, महिला श्रम सहभाग आणि २०२६ चे ताजे रोजगार आकडे.

⏱️30 मिनिटे वाचन•👁️201 वाचक
Google वर फॉलो करा

👥 श्रम व रोजगार: नवीन PLFS प्रणाली २०२५–२६ (Redesigned PLFS Framework)

सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) एप्रिल २०१७ मध्ये सुरू केलेल्या आवर्ती श्रमशक्ती सर्वेक्षणाची (Periodic Labour Force Survey - PLFS) रचना जानेवारी २०२५ पासून पूर्णतः आधुनिक बनवली आहे. जुन्या पद्धतीत त्रैमासिक अहवाल केवळ नागरी भागांपुरता मर्यादित असायचा; आता अखिल भारतीय पातळीवर ग्रामीण व शहरी दोन्ही भागांसाठी नियमित मासिक व त्रैमासिक रोजगार निर्देशांक प्रसिद्ध केले जातात.

१. PLFS चे आधुनिकीकरण (जानेवारी २०२५ पासून लागू बदल)

निकष जुनी पद्धती (२०१७ ते २०२४) नवीन सुधारित पद्धती (जानेवारी २०२५ पासून लागू)
त्रैमासिक अहवाल कव्हरेज केवळ नागरी भाग (Urban only) ग्रामीण व शहरी दोन्ही भाग (Rural + Urban comprehensive)
वारंवारता (Frequency) वार्षिक (ग्रामीण+शहरी) व त्रैमासिक (शहरी) अखिल भारतीय पातळीवर मासिक निर्देशक (Monthly Indicators) + त्रैमासिक व वार्षिक अहवाल
डेटा संकलन पद्धत पारंपरिक सर्वेक्षण गोळा करणे CAPI (Computer Assisted Personal Interviewing) डिजिटल टॅबलेट्सद्वारे रियल-टाइम डेटा

२. बेरोजगारीच्या मोजमाप पद्धती: UPS, UPSS, CWS व CDS

मोजमाप पद्धती संदर्भ कालावधी अचूक व्याख्या व निकष
१. सामान्य मुख्य दर्जा (UPS - Usual Principal Status) मागील ३६५ दिवस (१ वर्ष) व्यक्तीने वर्षातील बहुतांश वेळ (किमान १८३ दिवस किंवा ६ महिने) ज्या आर्थिक कामात घालवला, तो तिचा मुख्य दर्जा मानला जातो.
२. सामान्य मुख्य व दुय्यम दर्जा (UPSS - Usual Status) मागील ३६५ दिवस (१ वर्ष) UPS सोबतच, जर एखाद्या व्यक्तीने वर्षातील किमान ३० दिवस जरी कोणत्याही दुय्यम (Subsidiary) आर्थिक कामात भाग घेतला असेल, तर तिला रोजगारित मानले जाते. भारतात वार्षिक आकडेवारीसाठी UPSS चा वापर होतो.
३. चालू साप्ताहिक दर्जा (CWS - Current Weekly Status) मागील ७ दिवस (१ आठवडा) अचूक व्याख्या: संदर्भाच्या ७ दिवसांत कोणत्याही एका दिवशी किमान १ तास जरी लाभदायी काम केले असेल, तर व्यक्तीला रोजगारित (Employed) मानले जाते. संपूर्ण आठवड्यात १ तासदेखील काम न मिळालेल्या व्यक्तीला बेरोजगार मानले जाते.
४. चालू दैनिक दर्जा (CDS - Current Daily Status) आठवड्यातील प्रत्येक दिवस एका दिवसात ४ तास किंवा त्याहून अधिक काम = पूर्ण दिवस रोजगार; १ ते ४ तास काम = अर्धा दिवस रोजगार. हे भारतातील बेरोजगारीचे सर्वात सर्वसमावेशक व संवेदनशील मोजमाप मानले जाते (भगवती समिती शिफारस).

३. श्रम बाजारातील प्रमुख निर्देशक व चालू २०२६ आकडेवारी

१. LFPR (श्रमशक्ती सहभाग दर):

$\text{LFPR} = \frac{\text{काम करणारे} + \text{कामाच्या शोधात असणारे}}{\text{१५+ वयोगटातील एकूण लोकसंख्या}} \times १००$

ऑगस्ट २०२६: ५५.६%
महिला LFPR मध्ये लक्षणीय वाढ होऊन ३४.८% वर पोहोचला.
२. WPR (कामगार-लोकसंख्या प्रमाण):

$\text{WPR} = \frac{\text{प्रत्यक्ष रोजगारित लोकसंख्या}}{\text{१५+ वयोगटातील एकूण लोकसंख्या}} \times १००$

ऑगस्ट २०२६: ५२.८%
देशातील प्रत्यक्ष कामात असणाऱ्या लोकसंख्येचे प्रमाण.
३. UR (बेरोजगारी दर):

$\text{UR} = \frac{\text{एकूण बेरोजगार व्यक्ती}}{\text{एकूण श्रमशक्ती (Labour Force)}} \times १००$

ऑगस्ट २०२६: ५.०%
ग्रामीण UR: ४.१% वि. शहरी UR: ६.८%.
सर्व मोफत अभ्यास नोट्स Google वर सर्वात आधी मिळवा Preferred Source

महासरावला Google Search वर 'Preferred Source' म्हणून सेव्ह करा.

⭐ Google वर सेव्ह करा➔

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

कृषी व ग्रामीण अर्थव्यवस्था: MSP, CACP, FCI, PDS, NFSA, NABARD व शेती सुधारणा (Agriculture & Rural Economy)⏱️ 30 min

कृषी व ग्रामीण अर्थव्यवस्था: MSP (किमान आधारभूत किंमत), CACP, खरेदी, FCI, PDS, राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा (NFSA २०१३) व NABARD

२०२६ नवीन सांख्यिकी आधारभूत वर्षे: GDP, CPI, WPI व IIP महा-नोट (2026 Statistical Base Years Master Note)⏱️ 25 min

२०२६ नवीन सांख्यिकी आधारभूत वर्षे (Base Years): GDP, CPI, WPI व IIP: नोट्स PDF

डिजिटल अर्थव्यवस्था, पेमेंट्स व DPI: UPI, NPCI, CBDC (e-Rupee), DBT, Account Aggregator व ONDC⏱️ 25 min

डिजिटल अर्थव्यवस्था व पेमेंट्स: UPI, NPCI, RBI डिजिटल रुपया (CBDC / e₹), DBT, ONDC व इंडिया स्टॅक (DPI)

महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था: GSDP, क्षेत्रनिहाय वाटा, कृषी, उद्योग, सहकार व आर्थिक पाहणी (Maharashtra Economy)⏱️ 30 min

महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था: स्थूल राज्य उत्पादन (GSDP), क्षेत्रनिहाय वाटा, सहकार चळवळ, आर्थिक पाहणी व राज्य अर्थसंकल्प