ब्रिटिशांनी लागू केलेल्या कोणत्या जमीन महसूल पद्धतीमध्ये जमिनीची मालकी शेतकऱ्यांकडेच होती आणि ते थेट सरकारला कर भरत असत?
योग्य उत्तर पर्याय २ (B) (रयतवारी पद्धत) आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points):
• रयतवारी जमीन महसूल पद्धत (Ryotwari System): ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या काळात कॅप्टन अलेक्झांडर रीड (१७९२ मध्ये बारा महल येथे प्रायोगिक स्तरावर) आणि मद्रासचे गव्हर्नर सर थॉमस मुन्रो (१८२० पासून व्यापक स्तरावर) यांनी दक्षिण व पश्चिम भारतात 'रयतवारी पद्धत' सुरू केली.
• शेतकऱ्यांचा थेट मालकी हक्क: या पद्धतीमध्ये सरकार आणि शेतकरी (रयत) यांच्यामध्ये जमीनदार किंवा मध्यस्थ नव्हता; जमिनीची मालकी थेट वैयक्तिक शेतकऱ्याकडे (रयतेकडे) असे आणि तो जमिनीच्या मोजणीनुसार ठरलेला शेतसारा थेट ब्रिटिश सरकारला भरत असे.
• महाराष्ट्र व भौगोलिक विस्तार: ब्रिटिश भारताच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी सर्वाधिक म्हणजेच सुमारे ५१% क्षेत्रावर (मद्रास प्रांत, मुंबई/बॉम्बे प्रांत, पूर्व बंगाल, आसाम आणि कूर्ग) रयतवारी पद्धत लागू होती. महाराष्ट्रात गव्हर्नर माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन आणि रॉबर्ट कीथ प्रिंगल यांनी रयतवारी पद्धत लागू केली.
• इतर पर्यायांचे विश्लेषण: लॉर्ड कॉर्नवालिसने १७९३ मध्ये बंगाल, बिहार व ओडिशात (१९% क्षेत्र) लागू केलेल्या जमीनदारी (कायमधारा) पद्धतीत जमिनीची मालकी जमीनदारांकडे होती, तर हॉल्ट मॅकेन्झी व मार्टिन बर्ड यांनी उत्तर-पश्चिम प्रांत व पंजाबमध्ये (३०% क्षेत्र) लागू केलेल्या महालवारी पद्धतीत संपूर्ण गाव किंवा महाल सामूहिकरीत्या कर भरण्यास जबाबदार असे.
• महत्त्वाची टीप: सर थॉमस मुन्रो आणि अलेक्झांडर रीड यांनी सुरू केलेल्या रयतवारी पद्धतीमध्ये जमिनीची मालकी थेट शेतकऱ्यांकडे (रयतेकडे) होती आणि ते मध्यस्थाशिवाय थेट सरकारला कर भरत असत.
The correct answer is Option B (Ryotwari System).
Key Points:
• Ryotwari Land Tenure System: Devised by Captain Alexander Read (experimentally in Baramahal in 1792) and institutionalized by Sir Thomas Munro (Governor of Madras in 1820), the Ryotwari system established a direct settlement between the British colonial state and the individual cultivator (*Ryot*).
• Direct Peasant Proprietorship: Under this system, there were no feudal intermediaries or zamindars; the individual peasant (*Ryot*) was recognized as the proprietor of the land holding (*Patta*) with rights to sublet, mortgage, or transfer it, provided he paid the assessed land revenue directly to the government.
• Geographical Coverage & Bombay Presidency: Covering the largest area—nearly 51% of British India—it operated across the Madras and Bombay Presidencies, Assam, and Coorg. In Maharashtra (Bombay Deccan), it was introduced under Governor Mountstuart Elphinstone, R. K. Pringle, and later refined by Wingate and Goldsmid.
• Distractor Analysis: Under Lord Cornwallis's Permanent Settlement / Zamindari System (1793, 19% area), landlords owned the land; under Holt Mackenzie's Mahalwari System (1822, 30% area), revenue settlement was made collectively with the village community (*Mahal*).
• Key Takeaway: Under the Ryotwari system, land ownership rested directly with the peasant cultivators (Ryots) who paid land revenue directly to the government.
या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'ब्रिटिश सत्ता विस्तार, महसूल पद्धती व १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:
ब्रिटिश सत्ता विस्तार, महसूल पद्धती व प्रशासकीय कायदे: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
प्लासी १७५७ व बक्सर १७६४ लढाई, कायमधारा (कॉर्नवॉलिस १७९३), रयतवारी (मन्रो १८२०), महालवारी पद्धत, तैनाती फौज (वेलस्ली १७९...
१८५७ चा राष्ट्रीय उठाव आणि महाराष्ट्रातील घडामोडी: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
उठावाची राजकीय, सामाजिक व लष्करी कारणे (एनफिल्ड काडतुसे), मंगल पांडे (बराकपूर), बहादुर शाह, झाशीची राणी लक्ष्मीबाई, तात्...
ब्रिटिशकालीन शिक्षण आयोग, वृत्तपत्र कायदे व प्रशासकीय सुधारणा: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
मेकॉले मिनिट्स १८३५ (झिरपता सिद्धांत), वूड्स डिस्पॅच १८५४ (शिक्षणाचा मॅग्ना कार्टा), हंटर कमिशन १८८२ (फुले-रमाबाई साक्ष)...
या परीक्षेचे सर्व ५,०००+ प्रश्न व मागील पेपर्स ॲपमध्ये मोफत सोडवा!
घटकनिहाय सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक आणि संपूर्ण स्पष्टीकरणासह सराव.
राष्ट्रीय कृषी आणि ग्रामीण विकास बँक (NABARD) ची स्थापना कोण...
महाराष्ट्रात पहिला सहकारी साखर कारखाना १९५० मध्ये कोणत्या ठि...
हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा
WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा
📑 MPSC Rajyaseva Mains P4 2013 Official Question Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)
संपूर्ण टेस्ट सिरीज जॉईन करा ➔2004 मध्ये हिंदिमहासागरात आलेल्या प्रलयंकारी सुनामी लाटांमुळे खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात फार मोठया प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली ?
खालीलपैकी कोण राष्ट्रीय आपत्ती प्राधिकरणाचे प्रमुख आहेत ?
योग्य जोडया लावा :
यादी I
a. मुंबई - आग (मंत्रालय)
b. पुणे - बॉम्बस्फोट
c. गुजरात - महापूर
d. किल्लारी - भूकंप
यादी II
I. ऑगस्ट, 2005
II. सप्टेंबर, 1993
III. जून, 2012
IV. फेब्रुवारी, 2011
योग्य पर्याय निवडा : अ ब क ड
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या खालील नमूद वैशिष्टयांमधून योग्य पर्याय निवडा :
अ. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी उबदार हवा असते.
ब. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी ढग नसतात.
क. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात दाबाचा उतार सौम्य असतो.
ड. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात सरासरी 50 ते 100 सेमी पाऊस पडतो.
योग्य पर्याय निवडा :
योग्य जोडया लावा :
यादी I (भूकंपठिकाण)
a. लातूर, उस्मानाबाद
b. चांबोली
c. भूज
d. उत्तरकाशी
यादी II (तारीख व वर्ष)
I. 26 जानेवारी 2001
II. 20 ऑक्टोबर 1991
III. 30 सप्टेंबर 1993
IV. 29 मार्च 1999
अ ब क ड
योग्य पर्याय निवडा :
पुढीलपैकी जैवतंत्रज्ञानाच्या वापराचे/ची उदाहरण/उदाहरणे कोणती/ते ?
अ. दुधाचे दही बनणे
ब. बेकर यीस्ट घालून भात आंबवणे
क. विषाणूच्या जनुकाचे जीवाणूत रोपण करणे
ड. रोगाचा इलाज करण्यासाठी माणसात निरोगी जनुकाचे रोपण
योग्य पर्याय निवडा :
📚 इतिहास (History) इतर मागील वर्षांचे प्रश्न (Related PYQs)
सर्व पहा ➔Choose the correct question tag to fill in the blank.
I am the happiest man in my town, ________?
A hardware or software device that is able to modify data according to instructions is called a ________.
Choose the correct word from the following:
After the word, four meanings are given. Choose the correct alternative from the following:
Directory
Choose the correct meaning from the following:
'to dictate letters' mean
The underlined idiom in the following sentence means
People these days want to be rich overnight; naturally they try to earn money by hook or crook.
Which one of the following is closest to the opposite in meaning of the word, 'definite'?