📁 इतिहास (History) 📖 ब्रिटिश सत्ता विस्तार, महसूल पद्धती व १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 166 views
ब्रिटिश सत्ता विस्तार, महसूल पद्धती व प्रशासकीय कायदे: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
प्लासी १७५७ व बक्सर १७६४ लढाई, कायमधारा (कॉर्नवॉलिस १७९३), रयतवारी (मन्रो १८२०), महालवारी पद्धत, तैनाती फौज (वेलस्ली १७९८ - निजाम/पेशवे वसई तह), खालसा धोरण (डलहौसी १८४८ - सातारा, झाशी, नागपूर) व १८५३ रेल्वे/तार सुधारणा MPSC नोट्स.
लेखक: Mahasarav Exam Research Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
⚖️ ब्रिटिशांचे आगमन, साम्राज्य विस्तार, जमीन महसूल पद्धती व प्रशासकीय कायदे:
१६०० मध्ये स्थापन झालेली ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी व्यापारी म्हणून भारतात आली आणि हळूहळू संपूर्ण भारताची सत्ताधीश बनली. प्लासीची लढाई (१७५७) आणि बक्सरची लढाई (१७६४) यांनंतर बंगालमध्ये दुहेरी राज्यव्यवस्था सुरू झाली. लॉर्ड वेलस्लीची तैनाती फौज (१७९८), लॉर्ड डलहौसीचे खालसा धोरण (१८४८) आणि कायमधारा, रयतवारी व महालवारी या तीन शोषक जमीन महसूल पद्धतींनी भारतीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला खिळखिळे केले. १७७३ चा रेग्युलेटिंग ॲक्ट ते १८५८ च्या राणीच्या जाहीरनाम्यापर्यंतचे सर्व कायदे MPSC परीक्षेसाठी खाली सविस्तर मांडले आहेत.
१. ब्रिटिशांच्या भारतातील निर्णायक लढाया (Foundation of British Rule)
⚔️ प्लासीची लढाई (२३ जून १७५७):
- स्थान व विरोधक: बंगालमधील नदिया जिल्ह्यातील भागीरथी नदीकाठी प्लासी येथे रॉबर्ट क्लाईव्ह (ब्रिटिश) विरुद्ध बंगालचा नवाब सिराज-उद-दौला.
- विश्वासघात: नवाबाचा मुख्य सेनापती मीर जाफर, दिवाण रायदुर्लभ आणि सावकार जगत सेठ यांनी इंग्रजांशी गुप्त हातमिळवणी करून ऐनवेळी युद्धात भाग घेतला नाही.
- परिणाम: सिराज-उद-दौलाचा पराभव व खून; इंग्रजांनी मीर जाफरला बंगालचा नामधारी नवाब बनवले आणि २४ परगणा जिल्ह्याची जहागिरी मिळवून बंगालमध्ये ब्रिटिश राजकीय सत्तेचा पाया रोवला.
⚔️ बक्सरची लढाई (२२ ऑक्टोबर १७६४):
- स्थान व विरोधक: बिहारमधील बक्सर येथे मेजर हेक्टर मुनरो (ब्रिटिश) विरुद्ध तिघांची संयुक्त फौज (बंगालचा पदच्युत नवाब मीर कासीम + अवधचा नवाब शुजा-उद-दौला + मुघल बादशहा शाह आलम द्वितीय).
- परिणाम: ब्रिटिशांचा एकतर्फी लष्करी विजय; अलाहाबादचा तह (१७६५) झाला.
- दिवाणी हक्क: मुघल बादशहाने बंगाल, बिहार व ओडिशाचे महसूल (दिवाणी) गोळा करण्याचे अधिकार थेट ईस्ट इंडिया कंपनीला दिले; रॉबर्ट क्लाईव्हने बंगालमध्ये 'दुहेरी राज्यव्यवस्था' (Dual Government १७६५-१७७२) सुरू केली (नवाबाकडे जबाबदारी पण अधिकार नाही, कंपनीकडे अधिकार पण जबाबदारी नाही).
२. ब्रिटिशांच्या ३ प्रमुख जमीन महसूल पद्धती (Land Revenue Systems)
| महसूल पद्धत | प्रणेता व वर्ष | लागू केलेला प्रदेश (% क्षेत्र) | स्वरूप, कर निर्धारण व वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|---|
| १. कायमधारा पद्धत (Permanent Settlement / जमींदारी) | लॉर्ड कॉर्नवॉलिस व जॉन शोर (१७९३) | बंगाल, बिहार, ओडिशा, उत्तर कर्नाटक, बनारस (भारताच्या १९% क्षेत्र) |
• जमीनदार हा जमिनीचा कायमचा मालक बनवला गेला. • कर निश्चित (Permanent) केला; गोळा केलेल्या करातील १०/११ भाग (८९%) कंपनीला व १/११ भाग (११%) जमीनदाराला मिळे. • सूर्यास्त कायदा (Sunset Law): ठरलेल्या दिवशी सूर्यास्तापूर्वी कर न भरल्यास जमीन जप्त करून लिलाव केली जाई. शेतकऱ्यांचे प्रचंड शोषण झाले व ते कुळ बनले. |
| २. रयतवारी पद्धत (Ryotwari System) | थॉमस मन्रो व कॅप्टन अलेक्झांडर रीड (१८२०) | मद्रास, मुंबई प्रांत (महाराष्ट्र), आसाम, कुर्ग (भारताच्या ५१% क्षेत्र - सर्वाधिक) |
• कोणताही मध्यस्थ नाही; शेतकरी (रयत) थेट जमिनीचा मालक ठरला. • दर २०-३० वर्षांनी जमिनीची प्रतवारी व मोजणी करून महसुलात वाढ केली जाई. • कराचा दर अत्यंत उच्च (उत्पादनाच्या ५०% ते ६०% पर्यंत); कर रोख पैशात भरावा लागत असल्याने शेतकरी सावकारांच्या पाशात अडकले आणि जमिनी सावकारांच्या घशात गेल्या (दख्खनचे दंगे १८७५). |
| ३. महालवारी पद्धत (Mahalwari System) | हॉल्ट मॅकेन्झी व लॉर्ड विल्यम बेंटिक (१८२२/१८३३) | उत्तर भारत, पंजाब, वायव्य सरहद्द, मध्य भारत, आग्रा (भारताच्या ३०% क्षेत्र) |
• 'महाल' म्हणजे संपूर्ण गाव; संपूर्ण ग्राम समुदाय संयुक्तपणे कर भरण्यास जबाबदार असे. • गावाचा प्रमुख (लंबरदार/मुखिया) महसूल गोळा करून कंपनीच्या खजिन्यात जमा करत असे. |
३. ब्रिटिश साम्राज्यविस्ताराची धोरणे: तैनाती फौज व खालसा धोरण
🤝 लॉर्ड वेलस्लीची तैनाती फौज (Subsidiary Alliance - १७९८):
- उद्देश: भारतीय संस्थानांचे लष्करी स्वातंत्र्य नष्ट करून त्यांना ब्रिटिशांवर अवलंबून बनवणे. फ्रेंच प्रभावाला भारतात रोखणे.
- अटी: संस्थानात ब्रिटिश सैन्य ठेवायचे, त्याचा खर्च संस्थानाने रोख किंवा प्रदेश देऊन करायचा, दरबारात ब्रिटिश रेसिडेंट ठेवायचा आणि इंग्रजांच्या मध्यस्थीशिवाय इतर कोणत्याही परदेशी सत्तेशी युद्ध किंवा तह करायचा नाही.
- स्वीकारणाऱ्या संस्थानांचा क्रम (MPSC हमखास प्रश्न):
- हैदराबादचा निजाम (१७९८ - पहिली रियासत).
- म्हैसूर (१७९९ - चौथ्या इंग्रज-म्हैसूर युद्धात टिपू सुलतानचा मृत्यू).
- तंजावर (१७९९) व अवध (१८०१).
- मराठा पेशवे - दुसरा बाजीराव (वसईचा तह - ३१ डिसेंबर १८०२).
- भोसले - नागपूर (१८०३) व शिंदे - ग्वाल्हेर (१८०४).
👑 लॉर्ड डलहौसीचे खालसा धोरण (Doctrine of Lapse - १८४८):
- दत्तक विधान नामंजूर: ज्या संस्थानिकाला स्वतःचा औरस पुत्र नाही, त्याचे दत्तक घेण्याचे अधिकार अमान्य करून संस्थाने थेट ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन केली.
- खालसा केलेल्या संस्थानांचा कालक्रम:
- सातारा (१८४८ - छत्रपती प्रतापसिंह - पहिले खालसा झालेले संस्थान).
- जैतपूर व संबळपूर (१८४९).
- बघाट (१८५०) व उदयपूर (१८५२).
- झाशी (१८५३ - गंगाधरराव यांच्या निधनानंतर राणी लक्ष्मीबाईंचा दत्तकपुत्र दामोदरराव नामंजूर).
- नागपूर (१८५४ - राघोजी भोसले तृतीय यांच्या निधनानंतर).
- अवध (१८५६ - गैरकारभाराचे कारण दाखवून नवाब वाजिद अली शाहकडून).
- डलहौसीचे आधुनिक पायाभूत कार्य: पहिली रेल्वे धावली (१६ एप्रिल १८५३ - मुंबई ते ठाणे ३४ किमी - बोरीबंदर ते ठाणे); पहिली टेलिग्राफ/तार लाईन (कोलकाता ते आग्रा १८५३); पोस्ट ॲक्ट १८५४ (२ पैशांचे टपाल तिकीट); सार्वजनिक बांधकाम खाते (PWD) ची स्थापना; हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा १८५६ (ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या प्रयत्नाने).
४. ब्रिटिशांचे प्रमुख प्रशासकीय कायदे व समाजसुधारणा (Acts from 1773 to 1858)
| कायदा (Act) | गव्हर्नर जनरल | महत्त्वाच्या तरतुदी व घटनात्मक महत्त्व |
|---|---|---|
| रेग्युलेटिंग ॲक्ट १७७३ | वॉरन हेस्टिंग्स | बंगालचा गव्हर्नर आता 'बंगालचा गव्हर्नर जनरल' बनला (वॉरन हेस्टिंग्स पहिला); १७७४ मध्ये कोलकाता येथे सर्वोच्च न्यायालयाची (Supreme Court) स्थापना (सर एलिझा इम्पे पहिले मुख्य न्यायाधीश). |
| पिट्स इंडिया ॲक्ट १७८४ | वॉरन हेस्टिंग्स | कंपनीचे व्यापारी व राजकीय कार्य वेगळे केले; राजकीय नियंत्रणासाठी लंडनमध्ये ६ सदस्यांचे 'बोर्ड ऑफ कंट्रोल' (Board of Control) स्थापन केले. |
| चार्टर ॲक्ट १८१३ | लॉर्ड मिंटो प्रथम | कंपनीची व्यापारी मक्तेदारी संपुष्टात आली (केवळ चहा व चीन देशाशी व्यापार सुरू राहिला); भारतीय शिक्षणासाठी दरवर्षी १ लाख रुपयांची तरतूद; ख्रिश्चन मिशनऱ्यांना भारतात धर्मप्रचाराची परवानगी. |
| चार्टर ॲक्ट १८३३ | लॉर्ड विल्यम बेंटिक | बंगालचा गव्हर्नर जनरल आता 'भारताचा गव्हर्नर जनरल' बनला (लॉर्ड विल्यम बेंटिक पहिला); कंपनीचा सर्व प्रकारचा व्यापार पूर्ण बंद झाला व कंपनी केवळ प्रशासकीय संस्था बनली; लॉर्ड मेकॉलेची कायदा सदस्य म्हणून नियुक्ती. (१८२९ मध्ये सतीबंदी कायदा नियम १७, १८३० मध्ये कर्नल स्लीमन यांच्याकडून ठगांचा बंदोबस्त, १८३५ मध्ये मेकॉले मिनिट्स इंग्रजी शिक्षण सुरू). |
| चार्टर ॲक्ट १८५३ | लॉर्ड डलहौसी | नागरी सेवेसाठी (Civil Services - ICS) खुली स्पर्धा परीक्षा सुरू करण्याची तरतूद (मेकॉले समिती १८५४); कायदेमंडळ व कार्यकारी मंडळ वेगळे केले. |
| भारत सरकार कायदा १८५८ | लॉर्ड कॅनिंग | १८५७ च्या उठावानंतर कंपनी राजवट संपुष्टात; सत्ता थेट ब्रिटिश राणीकडे (Crown); गव्हर्नर जनरल आता 'व्हाईसरॉय' बनला (लॉर्ड कॅनिंग पहिला व्हाईसरॉय); लंडनमध्ये 'भारतमंत्री' (Secretary of State) पद निर्माण केले (पहिले भारतमंत्री: लॉर्ड स्टॅनले). |
📌 ब्रिटिश नीती व कायदे: परीक्षेसाठी १००% विचारले जाणारे पॉईंट्स
- प्लासीची लढाई: २३ जून १७५७ (क्लाईव्ह vs सिराज-उद-दौला).
- कायमधारा पद्धत: लॉर्ड कॉर्नवॉलिस (१७९३ - जमीनदार मालक).
- रयतवारी पद्धत: थॉमस मन्रो (१८२० - मुंबई व मद्रास प्रांत - शेतकरी मालक).
- तैनाती फौज स्वीकारणारे पहिले राज्य: हैदराबादचा निजाम (१७९८).
- खालसा झालेले पहिले संस्थान: सातारा (१८४८ - लॉर्ड डलहौसी).
- भारताचा पहिला गव्हर्नर जनरल: लॉर्ड विल्यम बेंटिक (१८३३); पहिला व्हाईसरॉय: लॉर्ड कॅनिंग (१८५८).
- पहिली रेल्वे: १६ एप्रिल १८५३ (मुंबई ते ठाणे ३४ किमी).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: भारतात 'कायमधारा पद्धत' (Permanent Settlement) कोणी व कधी सुरू केली?
उत्तर: लॉर्ड कॉर्नवॉलिस (१७९३ - बंगाल, बिहार, ओरिसा).
उत्तर: लॉर्ड कॉर्नवॉलिस (१७९३ - बंगाल, बिहार, ओरिसा).
२. प्रश्न: 'रयतवारी पद्धत' प्रामुख्याने कोणत्या प्रांतात लागू करण्यात आली?
उत्तर: मद्रास (थॉमस मन्रो) व मुंबई प्रांत (एल्फिन्स्टन).
उत्तर: मद्रास (थॉमस मन्रो) व मुंबई प्रांत (एल्फिन्स्टन).
३. प्रश्न: 'महालवारी पद्धत' कोणी सुरू केली?
उत्तर: हॉल्ट मॅकेन्झी (१८२२ - उत्तर-पश्चिम प्रांत, पंजाब).
उत्तर: हॉल्ट मॅकेन्झी (१८२२ - उत्तर-पश्चिम प्रांत, पंजाब).
४. प्रश्न: लॉर्ड वेलस्लीची 'तैनाती फौज' स्वीकारणारे पहिले राज्य कोणते?
उत्तर: हैदराबादचा निजाम (१७९८).
उत्तर: हैदराबादचा निजाम (१७९८).
५. प्रश्न: डलहौसीने 'खालसा धोरणा'अंतर्गत (Doctrine of Lapse) खालसा केलेले पहिले राज्य कोणते?
उत्तर: सातारा (१८४८ - छत्रपती प्रतापसिंह यांचे दत्तक विधान नामंजूर).
उत्तर: सातारा (१८४८ - छत्रपती प्रतापसिंह यांचे दत्तक विधान नामंजूर).
६. प्रश्न: भारतात पहिली प्रवासी रेल्वे कोणत्या दिवशी व कोणत्या मार्गावर धावली?
उत्तर: १६ एप्रिल १८५३ (मुंबई - बोरीबंदर ते ठाणे, ३४ किमी).
उत्तर: १६ एप्रिल १८५३ (मुंबई - बोरीबंदर ते ठाणे, ३४ किमी).
७. प्रश्न: अवध (अयोध्या) हे संस्थान ब्रिटिशांनी कोणत्या कारणावरून खालसा केले?
उत्तर: 'गैरकारभाराचे कारण' (Outram Report - १८५६).
उत्तर: 'गैरकारभाराचे कारण' (Outram Report - १८५६).
८. प्रश्न: 'सती प्रथा बंदी कायदा' कोणाच्या काळात व कोणत्या वर्षी संमत झाला?
उत्तर: लॉर्ड विल्यम बेंटिंक (१८२९ - नियम १७, राजा राममोहन रॉय यांच्या प्रयत्नांनी).
उत्तर: लॉर्ड विल्यम बेंटिंक (१८२९ - नियम १७, राजा राममोहन रॉय यांच्या प्रयत्नांनी).
९. प्रश्न: 'हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा' कोणाच्या काळात संमत झाला?
उत्तर: लॉर्ड कॅनिंग (१८५६ - डलहौसीने मसुदा तयार केला, ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या प्रयत्नांनी).
उत्तर: लॉर्ड कॅनिंग (१८५६ - डलहौसीने मसुदा तयार केला, ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या प्रयत्नांनी).
१०. प्रश्न: मुंबईचे पहिले गव्हर्नर जनरल म्हणून काम पाहिलेले विचारवंत कोण?
उत्तर: माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन (१८१९ ते १८२७ - रयतवारी पद्धत व शिक्षण सुधारणा).
उत्तर: माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन (१८१९ ते १८२७ - रयतवारी पद्धत व शिक्षण सुधारणा).
📊 ब्रिटिशकालीन ३ जमीन महसूल पद्धती (MPSC तुलनात्मक तक्ता)
| वैशिष्ट्ये | कायमधारा (Permanent Settlement) | रयतवारी (Ryotwari System) | महालवारी (Mahalwari System) |
|---|---|---|---|
| जनक / प्रवर्तक | लॉर्ड कॉर्नवॉलिस व जॉन शोर (१७९३) | थॉमस मन्रो व कॅप्टन रीड (१८२०) | हॉल्ट मॅकेन्झी व मार्टिन बर्ड (१८२२) |
| क्षेत्र (कव्हर केलेला भाग) | ब्रिटिश भारताचा १९% भाग (बंगाल, बिहार, ओरिसा, वाराणसी) | ब्रिटिश भारताचा ५१% भाग (मद्रास, मुंबई, आसाम, कुर्ग) | ब्रिटिश भारताचा ३०% भाग (उत्तर-पश्चिम प्रांत, मध्य प्रांत, पंजाब) |
| जमिनीचा मालक | जमीनदार (शेतकरी केवळ कुळ बनले) | शेतकरी (रयत) स्वतः मालक | संपूर्ण गाव (महाल) सामूहिक मालक |
| महसूल गोळा करणारा | जमीनदार (१०/११ भाग सरकारला, १/११ भाग स्वतःला) | सरकार थेट शेतकऱ्याकडून महसूल गोळा करे | गावाचा प्रमुख (लंबरदार/मुखिया) |
📝 MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: लॉर्ड डलहौसीने खालसा केलेल्या संस्थानांचा अचूक कालानुक्रम लावा:
१. झाशी | २. सातारा | ३. नागपूर | ४. संबलपूर
योग्य क्रम: सातारा (१८४८) ➔ संबलपूर (१८४९) ➔ झाशी (१८५३) ➔ नागपूर (१८५४).
स्पष्टीकरण: डलहौसीने सर्वप्रथम साताऱ्याचे छत्रपती प्रतापसिंह यांचे दत्तक विधान नामंजूर करून १८४८ मध्ये सातारा खालसा केले. त्यानंतर संबलपूर व जैतपूर (१८४९), बघाट (१८५०), उदयपूर (१८५२), झाशी (१८५३), आणि नागपूर (१८५४) खालसा केले.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
ब्रिटिश सत्ता विस्तार, महसूल पद्धती व १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.