📁 इतिहास (History) 📖 ब्रिटिश सत्ता विस्तार, महसूल पद्धती व १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 441 views

१८५७ चा राष्ट्रीय उठाव आणि महाराष्ट्रातील घडामोडी: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

उठावाची राजकीय, सामाजिक व लष्करी कारणे (एनफिल्ड काडतुसे), मंगल पांडे (बराकपूर), बहादुर शाह, झाशीची राणी लक्ष्मीबाई, तात्या टोपे, कुंवर सिंह, महाराष्ट्रातील उठाव (सातारा रंगो बापूजी, कोल्हापूर चिमणासाहेब, खान्देश भिल्ल कजारसिंग, पेठ भगवंतराव) व राणीचा जाहीरनामा १८५८ MPSC नोट्स.

लेखक: Mahasarav Exam Research Team• २१ ऑगस्ट, २०२६

🔥 १८५७ चा राष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढा आणि महाराष्ट्रातील सशस्त्र उठाव: १८५७ चा उठाव हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या १०० वर्षांच्या (१७५७ ते १८५७) आर्थिक शोषण, राजकीय दडपशाही आणि सामाजिक-धार्मिक हस्तक्षेपाविरुद्धचा पहिला व्यापक जनआक्रोश होता. स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर यांनी याला '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' (First War of Indian Independence) असे संबोधले. उत्तर भारतासोबतच महाराष्ट्रात सातारा (रंगो बापूजी गुप्ते), कोल्हापूर (चिमाराजे), पेठ-सुरगाणा, खान्देश (भीमा व कजार नाईक) आणि मुधोळ-जमखंडी येथे ब्रिटिशांविरुद्ध अभूतपूर्व सशस्त्र संघर्ष झाला. या ऐतिहासिक घटनेचा MPSC, पोलीस भरती व राज्यसेवा परीक्षेच्या दृष्टीने संपूर्ण अभ्यास खाली दिला आहे.

१. उठावाची पार्श्वभूमी व ४ प्रमुख कारणे (Causes of Revolt)

👑 अ. राजकीय व प्रशासकीय कारणे:

डलहौसीचे खालसा धोरण (Doctrine of Lapse): संस्थानांचे दत्तक विधान नामंजूर करून सातारा (१८४८), झाशी (१८५३) व नागपूर (१८५४) ही मराठ्यांची संस्थाने खालसा केली.
अवधचे गैरकारभारावरून विलीनीकरण (१८५६): नवाब वाजिद अली शाह यांना पदच्युत केल्याने सैन्यात असंतोष पसरला.
नानासाहेब पेशव्यांची पेन्शन बंद: दुसऱ्या बाजीरावाच्या मृत्यूनंतर त्यांचे दत्तकपुत्र नानासाहेब पेशवे (धोंडोपंत) यांची ८ लाख रुपयांची वार्षिक पेन्शन ब्रिटिशांनी बंद केली.
मुघल बादशहा बहादूर शाह जफर यांचा अपमान व लाल किल्ला रिकामी करण्याचा आदेश.

🌾 ब. आर्थिक व सामाजिक कारणे:

इनाम कमिशन (१८५२ - मुंबई प्रांत): जमिनींची कागदपत्रे तपासून २०,००० हून अधिक सरदारांची वंशपरंपरागत वतने व इनाम जमिनी जप्त केल्या.
शेतकऱ्यांचे प्रचंड शोषण: कायमधारा, रयतवारी व महालवारी महसूल पद्धतींमुळे शेतकरी सावकारांच्या कर्जात बुडाले व पारंपरिक हस्तोद्योग नष्ट झाले.
सामाजिक-धार्मिक हस्तक्षेप: सतीबंदी कायदा (१८२९), विधवा पुनर्विवाह कायदा (१८५६), धर्म बदलल्यास संपत्तीतील अधिकार कायम ठेवणारा 'लेक्स लोकी कायदा' (१८५०) आणि ख्रिश्चन मिशनऱ्यांना धर्मप्रचाराची खुली मुभा.

🎖️ क. लष्करी कारणे:

भारतीय सैनिकांना ब्रिटिश सैनिकांच्या तुलनेत अत्यंत कमी पगार व तुटपुंजे भत्ते.
पददोन्नतीतील भेदभाव: भारतीय सैनिकाला 'सुभेदार' पदाच्या वर पदोन्नती दिली जात नसे.
सामान्य सेना भरती कायदा (General Service Enlistment Act १८५६): भारतीय सैनिकांना समुद्रापलीकडे जाऊन युद्ध करणे सक्तीचे केले (त्या काळात समुद्र ओलांडणे धर्मविरोधी मानले जाई).

💥 ड. तात्कालिक कारण (Immediate Cause):

एनफिल्ड रायफलची काडतुसे (Enfield P-53 Rifle): १८५६ मध्ये सैन्यात नव्या एनफिल्ड रायफल्स दाखल झाल्या. याच्या काडतुसाचे कव्हर दाताने तोडावे लागत असे.
या काडतुसांना गायीची आणि डुकराची चरबी लावलेली असल्याची बातमी सैन्यात पसरली (गायीची चरबी हिंदूंसाठी व डुकराची चरबी मुस्लिमांसाठी धर्मभ्रष्ट करणारी होती).
यामुळे सैन्यात तीव्र धार्मिक असंतोष भडकला. उठावाचे पूर्वनियोजित प्रतीक 'कमळ आणि चपाती' (रोटी) हे होते. उठावाची ठरलेली तारीख ३१ मे १८५७ होती.

२. उठावाची सुरुवात व देशभरातील प्रमुख नेते (Leaders & Battles)

⚔️ मंगल पांडे यांचे पहिले बंड (२९ मार्च १८५७): कोलकाता जवळील बराकपूर छावणीतील ३४ व्या नेटिव्ह इन्फंट्रीचे सैनिक मंगल पांडे यांनी चरबीयुक्त काडतुसे वापरण्यास नकार देऊन ब्रिटिश अधिकारी मेजर ह्यूसन व लेफ्टनंट बॉग यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. ८ एप्रिल १८५७ रोजी मंगल पांडे यांना फाशी देण्यात आली. ते १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्याचे 'पहिले हुतात्मा' ठरले.

उठावाचे केंद्र	भारतीय नेतृत्व (क्रांतिकारक)	उठाव दडपणारा ब्रिटिश सेनापती	ऐतिहासिक घटना व महत्त्व
१. दिल्ली	मुघल बादशहा बहादूर शाह जफर व सेनापती जनरल बख्त खान	जॉन निकोल्सन (मारला गेला) व हडसन	१० मे १८५७ रोजी मेरठ छावणीतील सैनिकांनी बंड करून ११ मे रोजी दिल्ली जिंकली व बादशहाला 'शहेनशाह-ए-हिंद' घोषित केले. हडसनने बादशहाच्या मुलांना गोळ्या घातल्या व बादशहाला रंगूनला (म्यानमार) हद्दपार केले (तेथेच १८६२ मध्ये मृत्यू).
२. कानपूर	नानासाहेब पेशवे, तात्या टोपे (रामचंद्र पांडुरंग येवलेकर) व अजीमुल्ला खान	सर कॉलिन कॅम्पबेल व हॅव्हलॉक	नानासाहेबांनी स्वतःला पेशवे घोषित केले; अजीमुल्ला खान यांनी सल्लागार म्हणून काम पाहिले; कानपूर पडल्यानंतर नानासाहेब नेपाळच्या जंगलात गेले.
३. झाशी व ग्वाल्हेर	झाशीची राणी लक्ष्मीबाई (मनिकर्णिका / 'छबिली') व तात्या टोपे	सर ह्युज रोज (Sir Hugh Rose)	"मी माझी झाशी देणार नाही!" अशी गर्जना केली; ग्वाल्हेरचा किल्ला जिंकला; १८ जून १८५८ रोजी कोटा-की-सराई येथे लढताना राणी लक्ष्मीबाईंना वीरमरण आले. ह्युज रोजने म्हटले: "क्रांतिकारकांमध्ये झोपलेली ही एकमेव खरी मर्द होती." तात्या टोपे यांना मानसिंहच्या फसवणुकीने पकडून १८५९ मध्ये शिवपुरी येथे फाशी दिली.
४. लखनौ (अवध)	बेगम हजरत महल व मुलगा बिरजिस काद्र	कॉलिन कॅम्पबेल व जेम्स आऊट्रम	अवधच्या रयतेने व सैनिकांनी बेगमच्या नेतृत्वाखाली प्रखर लढा दिला; लखनौ रेसिडेन्सीला वेढा घातला; अखेर बेगम नेपाळला निघून गेल्या.
५. बिहार (जगदीशपूर/आरा)	कुंवर सिंह (८० वर्षांचे राजपूत जमीनदार) व अमर सिंह	विल्यम टेलर व व्हिन्सेंट आयर	८० व्या वर्षीही ब्रिटिश सैन्याचा पराभव केला; युद्धात गोळी लागलेला स्वतःचा हात तलवारीने कापून गंगेला अर्पण केला ('बिहारचा सिंह').
६. फैजाबाद व बरेली	मौलवी अहमदुल्ला शाह (फैजाबाद) व खान बहादूर खान (बरेली)	कॉलिन कॅम्पबेल	मौलवी अहमदुल्ला यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध 'जिहाद' पुकारला; इंग्रजांनी त्यांच्यावर ५०,००० रुपयांचे बक्षीस ठेवले होते.

३. १८५७ चा उठाव आणि महाराष्ट्र विशेष घडामोडी (MPSC हमखास प्रश्न)

🚩 सातारा व कोल्हापूर उठाव:

सातारा (रंगो बापूजी गुप्ते): छत्रपती प्रतापसिंहांचे खालसा झालेले राज्य परत मिळवण्यासाठी रंगो बापूजी लंडनला गेले (१२ वर्षे खटला चालवला). अपयश आल्यावर महाराष्ट्रात परत येऊन १८५७ च्या उठावात सामील झाले. साताऱ्यात सैन्य उभारून महागाव, आरळे येथे गुप्त बैठका घेतल्या. फितुरीमुळे कट उघडकीस आला; रंगो बापूजी भूमिगत झाले व त्यांचे सहकारी (बाबाजी, नरू) यांना फाशी देण्यात आली.
कोल्हापूर (२७ वी नेटिव्ह इन्फंट्री): ३१ जुलै १८५७ रोजी कोल्हापूर छावणीत रामजी शिरसाट यांच्या नेतृत्वाखाली शिपायांनी बंड केले. छत्रपती संभाजी महाराजांचे वंशज चिमाराजे (चिमणासाहेब) यांनी उठावाला गुप्त पाठिंबा दिला. ब्रिटिश अधिकारी जेकबने उठाव मोडून काढला व चिमाराज्यांना कराची (पाकिस्तान) येथे हद्दपार केले (तेथेच १८६९ मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला).

🏹 खान्देश, पेठ व नागपूर उठाव:

खान्देश भिल्ल उठाव (सातपुडा परिसर): कजारसिंग नाईक व भीमा नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो भिल्लांनी उठाव केला. अंबापाणी (बडवाणी) येथे भीषण लढाई झाली; कजारसिंग यांनी ब्रिटिशांचा खजिना लुटला. भीमा नाईक यांना पकडून अंदमानला पाठवण्यात आले.
पेठ-सुरगाणा (नाशिक): राजा भगवंतराव नीळकंठराव आणि कोळी जमातीचे नेते बापूराव मोकाशी यांनी ब्रिटिशांच्या खजिन्यावर व ठाण्यावर हल्ला केला. भगवंतरावांना पेठ येथे सार्वजनिक फाशी देण्यात आली.
नागपूर (गोंडवाना): राजा शंकरशाह व त्यांचे पुत्र रघुनाथशाह यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध बंड पुकारले; ब्रिटिशांनी दोघांना तोफेच्या तोंडी देऊन क्रूरपणे उडवले.
नरगुंद व मुधोळ (दख्खन): नरगुंदचे बाबासाहेब भावे यांनी हत्यारे जमा करण्याचा कायदा अमान्य करून बंड केले व ब्रिटिश अधिकारी मॅनसनचा वध केला. मुधोळ येथे बेरड जमातीचे बंड झाले.

४. उठावाचे परिणाम, राणीचा जाहीरनामा व लष्करी पुनर्रचना (१८५८)

📜 राणी व्हिक्टोरियाचा जाहीरनामा (१ नोव्हेंबर १८५८):

स्थान: अलाहाबाद दरबारात भारताचा पहिला व्हाईसरॉय लॉर्ड कॅनिंग याने राणीचा जाहीरनामा वाचून दाखवला.
ईस्ट इंडिया कंपनीची राजवट समाप्त: भारताची सत्ता थेट ब्रिटिश संसदेकडे (Crown) हस्तांतरित झाली.
संस्थानांना आश्वासन: यापुढे कोणतेही भारतीय संस्थान खालसा केले जाणार नाही; दत्तक वारसाचा हक्क मान्य केला.
धार्मिक निष्पक्षता: भारतीयांच्या धार्मिक व सामाजिक चालीरीतींमध्ये ब्रिटिश सरकार हस्तक्षेप करणार नाही.
समान संधी: धर्म, जात, वंशाच्या आधारावर भेदभाव न करता गुणवत्तेनुसार सरकारी नोकऱ्या दिल्या जातील. (भारतीयांचा 'मॅग्ना कार्टा' - हक्कांची सनद मानले जाते).

🎖️ पील कमिशन व लष्करी पुनर्रचना (Peel Commission १८५८):

उठावानंतर लष्कराची पुनर्रचना करण्यासाठी पील कमिशन (Peel Commission) नेमण्यात आले.
सैनिकांचे प्रमाण बदलले: बंगाल प्रांतात युरोपियन व भारतीय सैनिकांचे प्रमाण १:२ केले, तर मद्रास व मुंबई प्रांतात १:३ केले.
तोफखाना (Artillery): संपूर्ण तोफखाना केवळ युरोपियन सैनिकांच्या ताब्यात ठेवण्यात आला.
फूट पाडा आणि राज्य करा: सैन्यात राष्ट्रवाद निर्माण होऊ नये म्हणून जात, धर्म व प्रदेशावर आधारित स्वतंत्र रेजिमेंट्स (मराठा, शीख, गुरखा, राजपूत, जाट रेजिमेंट) तयार केल्या.

📌 १८५७ चा उठाव: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे रिव्हिजन मुद्दे

उठावाचा पहिला हुतात्मा: मंगल पांडे (२९ मार्च १८५७ - बराकपूर छावणी, ३४ वी NI).
साताऱ्यातील नेतृत्व: रंगो बापूजी गुप्ते (छत्रपती प्रतापसिंहांचे वकील).
कोल्हापुरातील नेतृत्व: चिमणासाहेब व रामजी शिरसाट (२७ वी NI).
खान्देशातील भिल्ल नेते: कजारसिंग नाईक व भीमा नाईक (अंबापाणी लढाई).
राणीचा जाहीरनामा: १ नोव्हेंबर १८५८ (अलाहाबाद - लॉर्ड कॅनिंग).
लष्कर पुनर्रचना आयोग: पील कमिशन (१८५८).

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

१. प्रश्न: १८५७ च्या उठावातील पहिले हुतात्मा कोण होते?
उत्तर: मंगल पांडे (२९ मार्च १८५७ - ३४ वी बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्री, बराकपूर).

२. प्रश्न: उठावाची अधिकृत सुरुवात कोणत्या दिवशी व कुठून झाली?
उत्तर: १० मे १८५७ रोजी मीरत (Meerut) छावणीतून.

३. प्रश्न: क्रांतिकारकांनी दिल्लीत कोणाला भारताचा सम्राट घोषित केले?
उत्तर: बहादूरशाह जफर द्वितीय (शेवटचा मुघल सम्राट).

४. प्रश्न: १८५७ च्या उठावात कानपूरचे नेतृत्व कोणी केले?
उत्तर: नानासाहेब पेशवे व तात्या टोपे (रामचंद्र पांडुरंग येवलेकर).

५. प्रश्न: बिहारमधील जगदीशपूर येथे ८० वर्षांच्या कोणत्या योद्ध्याने उठावाचे नेतृत्व केले?
उत्तर: कुंवर सिंग.

६. प्रश्न: साताऱ्यात छत्रपतींच्या गादीसाठी उठावाची योजना कोणी आखली होती?
उत्तर: रंगो बापूजी गुप्ते (लंडनला जाऊन छत्रपती प्रतापसिंहांची बाजू मांडली होती).

७. प्रश्न: कोल्हापुरात १८५७ च्या उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
उत्तर: चिमणासाहेब (छत्रपतींचे बंधू) व २७ व्या पलटणीचे सैनिक.

८. प्रश्न: खान्देशात भिल्लांच्या उठावाचे प्रमुख नेते कोण होते?
उत्तर: कजारसिंग, भागोजी नाईक आणि भीमा नाईक.

९. प्रश्न: नाशिक जिल्ह्यातील पेठच्या उठावात कोणाला फाशी देण्यात आली?
उत्तर: राजा भगवंतराव नीलकंठराव.

१०. प्रश्न: १८५७ च्या उठावानंतर भारताचे पहिले व्हाईसरॉय कोण बनले?
उत्तर: लॉर्ड कॅनिंग (१ नोव्हेंबर १८५८ - अलाहाबाद येथे राणीचा जाहीरनामा वाचला).

📊 १८५७ मधील उठाव केंद्रे, नेते व दडपशाही करणारे ब्रिटिश अधिकारी

केंद्रे / ठिकाण	भारतीय नेतृत्व	दडपणारा ब्रिटिश अधिकारी	परीक्षोपयोगी संदर्भ
दिल्ली	बहादूरशाह जफर व जनरल बख्त खान	जॉन निकोल्सन व हडसन	हुमायूं मकबऱ्यात अटक, रंगूनला हद्दपार (१८६२ मध्ये मृत्यू).
कानपूर	नानासाहेब पेशवे व तात्या टोपे	कॉलिन कॅम्पबेल	नानासाहेब नेपाळला निघून गेले; तात्या टोपे यांनी गनिमी काव्याने लढा चालू ठेवला.
झाशी व ग्वाल्हेर	राणी लक्ष्मीबाई	सर ह्यू रोज (Hugh Rose)	ह्यू रोजने राणीचा गौरव केला: "उठावातील सर्वात शूर व एकमेव पुरुष म्हणजे झाशीची राणी होती."
लखनौ	बेगम हजरत महल व बिरजिस कद्र	कॉलिन कॅम्पबेल	अवधच्या जनतेचा व शेतकऱ्यांचा व्यापक सहभाग.
जगदीशपूर (बिहार)	कुंवर सिंग व अमर सिंग	विल्यम टेलर व व्हिन्सेंट आयर	हात छाटून गंगेला अर्पण करणारे अदम्य साहसी योद्धे.

📝 MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह

प्रश्न १: १८५७ च्या उठावानंतर झालेल्या लष्करी बदलांविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:

अ) सैन्य पुनर्रचनेसाठी 'पील कमिशन' (Peel Commission - १८५८) नेमण्यात आले.
ब) तोफखाना विभाग संपूर्णपणे ब्रिटिश गोऱ्या सैनिकांच्या ताब्यात देण्यात आला.
क) बंगाल सैन्यात युरोपीय व भारतीय सैनिकांचे प्रमाण १:२ करण्यात आले.
पर्याय: १) फक्त अ बरोबर | २) फक्त ब व क बरोबर | ३) सर्व विधाने (अ, ब आणि क) सत्य आहेत.

उत्तर: पर्याय (३) सर्व विधाने सत्य आहेत. पील आयोगाच्या शिफारशीनुसार सैन्याची 'जात, धर्म आणि प्रांतानुसार' विभागणी करून 'फूटा आणि राज्य करा' हे धोरण सैन्यात लागू करण्यात आले.

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)

ब्रिटिश सत्ता विस्तार, महसूल पद्धती व १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव सराव चाचणी ०१

या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.

← मागील नोट

ब्रिटिश सत्ता विस्तार, महसूल पद्धती व प्रशासकीय कायदे: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

पुढील नोट →

ब्रिटिशकालीन शिक्षण आयोग, वृत्तपत्र कायदे व प्रशासकीय सुधारणा: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत व मुघल साम्राज्य⏱️ 18 min