📁 इतिहास (History) 📖 मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 483 views
छत्रपती शिवाजी महाराज व मराठा स्वराज्य: पराक्रम, प्रशासन व अष्टप्रधान मंडळ: संपूर्ण नोट्स
शिवनेरी जन्म (१९ फेब १६३०), रायरेश्वर प्रतिज्ञा, अफजलखान वध, पन्हाळगड बाजीप्रभू, शाहिस्तेखान, सुरत स्वारी, पुरंदर तह १६६५, आग्रा सुटका, राज्याभिषेक १६७४ (गागाभट्ट), अष्टप्रधान मंडळ व शिवकालीन आरमार MPSC सविस्तर नोट्स.
लेखक: Mahasarav Exam Research Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
🚩 छत्रपती शिवाजी महाराज: स्वराज्य स्थापना, पराक्रम, प्रशासन व अष्टप्रधान मंडळ:
महाराष्ट्राच्या इतिहासातील युगपुरुष छत्रपती शिवाजी महाराज (१६३०-१६८०) यांनी आदिलशाही, मुघलशाही, कुतुबशाही आणि सिद्दी-पोर्तुगीज यांसारख्या बलाढ्य सत्तांचा प्रतिकार करून रयतेचे कल्याणकारी 'हिंदवी स्वराज्य' स्थापन केले. अष्टप्रधान मंडळ, गनिमी कावा, शिवकालीन नौदल (Father of Indian Navy), अण्णाजी दत्तो महसूल पद्धत, किल्ले व्यवस्थापन आणि १६७४ चा ऐतिहासिक राज्याभिषेक यावर MPSC, पोलीस भरती व राज्यसेवेत विचारले जाणारे सर्व बारकावे खाली परिपूर्ण मांडले आहेत.
१. जन्म, बालपण व स्वराज्य स्थापनेची सुरुवात (१६३० ते १६५९)
🚩 जन्म व संस्कार:
- जन्म: १९ फेब्रुवारी १६३० (फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१) रोजी किल्ले शिवनेरी (जुन्नर, जि. पुणे) येथे झाला.
- आई-वडील: पिता: शहाजीराजे भोसले (बंगळुरू/दख्खनचे मातब्बर सरदार); माता: राष्ट्रमाता जिजाऊ आऊसाहेब (सिंदखेड राजाच्या लखुजीराव जाधवांच्या कन्या).
- गुरु व मार्गदर्शक: दादोजी कोंडदेव, कान्होजी जेधे, तानाजी मालुसरे, बाजी पासलकर, येसाजी कंक, बाजीप्रभू देशपांडे.
- स्वराज्याची प्रतिज्ञा: १६४५ मध्ये वयाच्या १५ व्या वर्षी रायरेश्वर मंदिरात (भोर, पुणे) मावळ्यांसह शिवलिंगावर रक्ताचा अभिषेक करून हिंदवी स्वराज्य स्थापनेची शपथ घेतली.
- राजमुद्रा: "प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते।" (प्रतिपदेच्या चंद्रकलेप्रमाणे वाढत जाणारी, विश्वाला वंद्य ठरणारी शहाजीपुत्र शिवाजीची ही मुद्रा लोककल्याणासाठी शोभून दिसते).
🚩 सुरुवातीचे किल्ले व पराक्रम:
- पहिला किल्ला: १६४६ मध्ये तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले (तोरण्याचे नाव 'प्रचंडगड' ठेवले).
- मुरुंबदेव ➔ किल्ले राजगड: मुरुंबदेव डोंगरावर स्वराज्याची पहिली राजधानी 'राजगड' बांधली (शिवरायांची २५ वर्षे मुख्य राजधानी).
- जावळीचा विजय (१६५६): चंद्रराव मोरे यांचा पराभव करून अत्यंत दुर्गम जावळीचे खोरे स्वराज्यात जोडले; छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आज्ञेने पेशवे मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे यांच्या देखरेखीखाली किल्ले प्रतापगड (१६५६) उभारण्यात आला (हिरोजी इंदुलकरांनी प्रामुख्याने राजधानी किल्ले रायगडच्या उभारणीचे मुख्य काम पाहिले).
- कल्याण व भिवंडी (१६५७): कल्याणचा सुभेदार मुल्ला अहमद याचा पराभव; सुभेदाराच्या सुनेला साडी-चोळी देऊन सन्मानाने परत पाठवले (शिवरायांची स्त्री सन्मानाची नीती).
२. शिवरायांचे ऐतिहासिक पराक्रम, मोहिमा व तहांचा कालक्रम
| संस्कृत/मराठी पद (राजव्यवहारकोश) | तत्कालीन फारसी पद | राज्याभिषेक कालीन मंत्री (१६७४) | प्रमुख कर्तव्ये व अधिकार |
|---|---|---|---|
| १. मुख्य प्रधान | पेशवे | मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे | समस्त राज्याचा कारभार चालवणे, राजाच्या अनुपस्थितीत राज्यकारभार सांभाळणे व युद्धाचे नेतृत्व करणे. |
| २. अमात्य | मुजुमदार | रामचंद्र नीलकंठ (अमात्य) | राज्याचा संपूर्ण जमाखर्च व अर्थव्यवहाराची तपासणी करणे (वित्तमंत्री/ऑडिटर). |
| ३. सचिव | सुरनीस | अण्णाजी दत्तो | शासकीय आज्ञापत्रे व पत्रव्यवहार तपासणे, नवीन महसूल पद्धतीची देखरेख करणे. |
| ४. मंत्री | वाकनीस | दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस | राजाची खाजगी दिनचर्या, दरबारी दप्तर, रोजनिशी व गुप्तहेर खात्यावर देखरेख (गृहमंत्री). |
| ५. सेनापती | सरनोबत | हंबीरराव मोहिते | घोडदळ व पायदळाचे नेतृत्व करणे, संरक्षण व्यवस्था व सैन्याची भरती-प्रशिक्षण. |
| ६. सुमंत | डबीर | रामचंद्र त्रिंबक डबीर | परराष्ट्र कारभार, इतर सत्तांशी तह-बोलणी व परकीय वकिलांचे स्वागत करणे (परराष्ट्रमंत्री). |
| ७. न्यायाधीश | काझी-उल-कुझात समकक्ष | निराजी रावजी | दिवाणी व फौजदारी खटल्यांचा अंतिम न्यायनिवाडा करणे (यांना लढाईवर जाणे बंधनकारक नव्हते). |
| ८. पंडितराव | दानाध्यक्ष / सद्र | रघुनाथ पंडित | धर्मकार्य, दानधर्म, विद्वान आचार्यांचा सत्कार व नीती-आचार संहिता पाहणे (लढाईवर जाणे बंधनकारक नव्हते). |
३. शिवकालीन अष्टप्रधान मंडळ, किल्ले व्यवस्था व महसूल प्रशासन (MPSC मास्टर तक्ता)
| प्रधान पद (Designation) | पहिले अधिकारी (Minister Name) | फारसी पर्यायी नाव | प्रशासकीय जबाबदारी व कर्तव्य |
|---|---|---|---|
| १. पेशवे (Peshwa) | मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे | पंतप्रधान / वजीर | राजाच्या अनुपस्थितीत संपूर्ण राज्याचा कारभार पाहणे; सैन्याचे नेतृत्व करणे. |
| २. अमात्य (Amatya) | रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार | मुजुमदार / दिवाण | राज्याचा सर्व जमाखर्च तपासणे व आर्थिक व्यवस्था पाहणे (वित्तमंत्री). |
| ३. सचिव (Sachiv) | अण्णाजी दत्तो | सुरनिस | सरकारी आज्ञापत्रे, सनदा तपासणे व शासकीय पत्रव्यवहार सांभाळणे. |
| ४. मंत्री (Mantri) | दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस | वाकनीस | दरबाराचे दैनंदिन कामकाज व रोजनिशी ठेवणे; गुप्तहेर खात्यावर देखरेख (गृहमंत्री). |
| ५. सेनापती (Senapati) | हंबीरराव मोहिते (पूर्वी नेताजी पालकर, प्रतापराव गुजर) | सरनोबत | सैन्याची भरती, शिस्त, युद्धात लष्कराचे नेतृत्व व संरक्षण (संरक्षणमंत्री). |
| ६. सुमंत (Sumant) | रामचंद्र त्रिंबक डबीर | डबीर | परराज्यांशी संबंध ठेवणे, परदेशी वकिलांचे स्वागत व परराष्ट्र धोरण (परराष्ट्रमंत्री). |
| ७. न्यायाधीश (Nyayadhish) | निराजी रावजी | काझी / मुख्य न्यायमूर्ती | नागरी व लष्करी खटल्यांमध्ये न्यायदान करणे (कायदेमंत्री). |
| ८. पंडितराव (Panditrao) | मोरेश्वर पंडितराव | सद्र / दानाध्यक्ष | धार्मिक कार्ये, दानधर्म, विद्वानांचा सन्मान व धर्मशास्त्र विषयक निर्णय पाहणे. |
🏰 शिवकालीन किल्ले व्यवस्था, गुप्तहेर, नौदल व शेतकरी नीती (MPSC स्पेशल):
- किल्ल्यांचे ३ मुख्य अधिकारी: १. किल्लेदार / हवालदार (मराठा सरदार - सैन्याचे संरक्षण प्रमुख), २. सबनीस (ब्राह्मण - जमाखर्च व दप्तर), ३. कारखानीस (प्रभू - धान्य व दारूगोळा कोठार). एका अधिकाऱ्यावर विश्वास न ठेवता तिघांवर संयुक्त जबाबदारी दिली.
- गुप्तहेर खाते (Intelligence): गुप्तहेर प्रमुख बहिर्जी नाईक; सुरत, आग्रा व शाहिस्तेखान मोहिमेत अत्यंत अचूक गुप्त माहिती पुरवली.
- वास्तुविशारद: किल्ले रायगडचे मुख्य शिल्पकार/वास्तुविशारद हिरोजी इंदुलकर होते (रायगड जगदीश्वर मंदिरावर 'सेवेचे ठायी तत्पर हिरोजी इंदुलकर' अशी अक्षरे कोरली आहेत; प्रतापगडची उभारणी मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे यांच्या देखरेखीखाली झाली).
- घोडेस्वार (Cavalry): दोन प्रकार: १. पागा / बारगीर (शासनाकडून घोडा व शस्त्र मिळणारे सैनिक), २. शिलेदार (स्वतःचा घोडा व शस्त्र असणारे सैनिक). पायदळाच्या प्रमुख अधिकाऱ्याला 'सरनोबत' म्हणत.
- भारतीय नौदलाचे जनक (Father of Indian Navy): शिवरायांनी सर्वप्रथम आधुनिक आरमार उभारले (प्रमुख: मायनाक भंडारी, दर्यासारंग दौलतखान; पुढे कान्होजी आंग्रे सरखेल झाले); सिंधुदुर्ग (मालवण), विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग व पद्मदुर्ग जलदुर्ग बांधले. गुराब, गलबत, मचवा, पाळ ही युद्धनौकांची प्रकार होते.
- जमीन महसूल: अण्णाजी दत्तो महसूल पद्धत; 'शिवशाही काठी' (शिवकाठी - ५ हात ५ मुठी) ने अचूक जमीन मोजणी केली जाई. उत्पादनाच्या ४०% (२/५) कर घेतला जाई. दुष्काळात तगाई कर्जे दिली जात. "रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका" हे शिवरायांचे सैन्याला सक्त फर्मान होते.
- राजव्यवहार कोश: रघुनाथ पंडित यांच्याकडून फारसी शब्दांना पर्यायी संस्कृत शब्द असलेला 'राज्यव्यवहार कोश' तयार करवून घेतला.
📌 छत्रपती शिवाजी महाराज: परीक्षेसाठी १००% विचारले जाणारे पॉईंट्स
- राज्याभिषेक दिनांक: ६ जून १६७४ (किल्ले रायगड - काशीचे गागाभट्ट).
- पुरंदरचा तह: ११ जून १६६५ (२३ किल्ले मुघलांना दिले - जयसिंग व दिलेरखान).
- अष्टप्रधान मंडळातील पंतप्रधान: मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे (पेशवे).
- जमीन मोजणी साधन: शिवशाही काठी (अण्णाजी दत्तो पद्धत).
- गुप्तहेर प्रमुख: बहिर्जी नाईक; रायगड शिल्पकार: हिरोजी इंदुलकर.
- आरमार प्रमुख: मायनाक भंडारी व दर्यासारंग दौलतखान (पुढील काळात कान्होजी आंग्रे).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला?
उत्तर: शिवनेरी किल्ला (जुन्नर, जि. पुणे - १९ फेब्रुवारी १६३०).
उत्तर: शिवनेरी किल्ला (जुन्नर, जि. पुणे - १९ फेब्रुवारी १६३०).
२. प्रश्न: महाराजांनी स्वराज्याची शपथ कोणत्या मंदिरात घेतली?
उत्तर: रायरेश्वर मंदिर (भोरजवळ - २६ एप्रिल १६४५).
उत्तर: रायरेश्वर मंदिर (भोरजवळ - २६ एप्रिल १६४५).
३. प्रश्न: स्वराज्याचे तोरण कोणत्या किल्ल्यावर बांधण्यात आले (पहिला किल्ला कोणता जिंकला)?
उत्तर: तोरणा किल्ला (प्रचंडगड).
उत्तर: तोरणा किल्ला (प्रचंडगड).
४. प्रश्न: अफजलखानाचा वध कोणत्या किल्ल्याच्या पायथ्याशी झाला?
उत्तर: प्रतापगड (१० नोव्हेंबर १६५९ - वाघनखांनी वध).
उत्तर: प्रतापगड (१० नोव्हेंबर १६५९ - वाघनखांनी वध).
५. प्रश्न: पुरंदरचा प्रसिद्ध तह कोणत्या वर्षी व कोणादरम्यान झाला?
उत्तर: ११ जून १६६५ (छत्रपती शिवाजी महाराज व मिर्झाराजे जयसिंग - २३ किल्ले मुघलांना दिले).
उत्तर: ११ जून १६६५ (छत्रपती शिवाजी महाराज व मिर्झाराजे जयसिंग - २३ किल्ले मुघलांना दिले).
६. प्रश्न: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कोणत्या दिवशी व कोणाच्या हस्ते झाला?
उत्तर: ६ जून १६७४ (ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी - रायगडावर पंडित गागाभट्ट यांच्या हस्ते).
उत्तर: ६ जून १६७४ (ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी - रायगडावर पंडित गागाभट्ट यांच्या हस्ते).
७. प्रश्न: राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी कोणती नवीन नाणी पाडली?
उत्तर: 'होन' (सोन्याचे नाणे) व 'शिवराई' (तांब्याचे नाणे).
उत्तर: 'होन' (सोन्याचे नाणे) व 'शिवराई' (तांब्याचे नाणे).
८. प्रश्न: मराठा आरमाराचे (भारतीय नौदलाचे) जनक कोणाला म्हणतात?
उत्तर: छत्रपती शिवाजी महाराज (सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, पद्मदुर्ग जलदुर्ग बांधले; पहिले आरमार प्रमुख: मायनाक भंडारी व दर्यासारंग दौलतखान).
उत्तर: छत्रपती शिवाजी महाराज (सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, पद्मदुर्ग जलदुर्ग बांधले; पहिले आरमार प्रमुख: मायनाक भंडारी व दर्यासारंग दौलतखान).
९. प्रश्न: शिवकालीन जमीन महसूल मोजणीसाठी कोणत्या काठीचा वापर केला जाई?
उत्तर: शिवशाही काठी (८० तसूंची काठी - अण्णाजी दत्तो पद्धत).
उत्तर: शिवशाही काठी (८० तसूंची काठी - अण्णाजी दत्तो पद्धत).
१०. प्रश्न: 'गड आला पण सिंह गेला' हे उद्गार कोणत्या शूर वीरासाठी काढले गेले?
उत्तर: तानाजी मालुसरे (सिंहगड लढाई - ४ फेब्रुवारी १६७०; उदयभान राठोड याच्या ताब्यातील कोंढाणा जिंकताना तानाजींनी बलिदान दिले. लोककथा व पोवाड्यांत 'यशवंती' घोरपडीचा उल्लेख आढळतो; मात्र समकालीन 'सभासद बखरी'नुसार शूर मावळ्यांनी कड्यावर दोऱ्या लावून चढाई केली होती).
उत्तर: तानाजी मालुसरे (सिंहगड लढाई - ४ फेब्रुवारी १६७०; उदयभान राठोड याच्या ताब्यातील कोंढाणा जिंकताना तानाजींनी बलिदान दिले. लोककथा व पोवाड्यांत 'यशवंती' घोरपडीचा उल्लेख आढळतो; मात्र समकालीन 'सभासद बखरी'नुसार शूर मावळ्यांनी कड्यावर दोऱ्या लावून चढाई केली होती).
📊 शिवकालीन अष्टप्रधान मंडळ (MPSC मास्टर रिव्हिजन तक्ता)
| पद | संस्कृत नाव | राज्याभिषेक कालीन मंत्री | प्रमुख कर्तव्ये व अधिकार |
|---|---|---|---|
| पेशवे | मुख्य प्रधान | मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे | समस्त राज्याचा कारभार चालवणे, राजाच्या गैरहजेरीत आज्ञा देणे, युद्धाचे नेतृत्व. |
| अमात्य | मुजुमदार | रामचंद्र नीलकंठ (अमात्य) | राज्याचा जमाखर्च (अर्थव्यवस्था) पाहणे, हिशोब तपासणे. |
| सचिव | सुरनीस | अण्णाजी दत्तो | सरकारी पत्रव्यवहार तपासणे, जमीन महसूल पाहणे. |
| मंत्री | वाकनीस | दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस | राजाची खाजगी दिनचर्या, गुप्तहेर खाते व दरबारी नोंदी ठेवणे. |
| सेनापती | सरनोबत | हंबीरराव मोहिते | सैन्याचे नेतृत्व करणे, संरक्षण व्यवस्था व सैन्याची भरती. |
| सुमंत | डबीर | रामचंद्र त्रिंबक डबीर | परराष्ट्र कारभार, इतर सत्तांशी बोलणी व परकीय वकिलांचे स्वागत. |
| न्यायाधीश | न्यायाधीश | निराजी रावजी | दिवाणी व फौजदारी खटल्यांचा न्यायनिवाडा करणे. (लढाईवर जाणे बंधनकारक नाही). |
| पंडितराव | दानाध्यक्ष | रघुनाथ पंडित | धर्मकार्य, दानधर्म, विद्वान ब्राह्मणांचा सत्कार. (लढाईवर जाणे बंधनकारक नाही). |
📝 MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: शिवकालीन अष्टप्रधान मंडळाविषयी खालीलपैकी कोणते विधान सत्य आहे?
१. अष्टप्रधान मंडळातील सर्व मंत्रिपदे अनुवंशिक (Hereditary) स्वरूपाची होती.
२. न्यायाधीश व पंडितराव वगळता उर्वरित सर्व ६ मंत्र्यांना युद्धप्रसंगी सैन्याचे नेतृत्व करणे बंधनकारक होते.
पर्याय: १) फक्त १ सत्य | २) फक्त २ सत्य | ३) १ आणि २ दोन्ही सत्य.
उत्तर: पर्याय (२) फक्त २ सत्य.
स्पष्टीकरण: शिवछत्रपतींनी अष्टप्रधान मंडळात कोणत्याही पदावर अनुवंशिकता चालू दिली नाही; पदे केवळ कर्तृत्वावर दिली जात. तसेच न्यायाधीश व पंडितराव वगळता सर्वांना युद्धात भाग घ्यावा लागत असे.
स्पष्टीकरण: शिवछत्रपतींनी अष्टप्रधान मंडळात कोणत्याही पदावर अनुवंशिकता चालू दिली नाही; पदे केवळ कर्तृत्वावर दिली जात. तसेच न्यायाधीश व पंडितराव वगळता सर्वांना युद्धात भाग घ्यावा लागत असे.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
6 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वराज्य स्थापना व प्रशासन - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत
2
मराठा साम्राज्य विस्तार, पेशवे काळ व पानिपत युद्ध - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत
3
मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत
4
5
प्राचीन भारत: अश्मयुग, सिंधू संस्कृती व महाजनपदे सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत
6
मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत व मुघल साम्राज्य सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत