📁 इतिहास (History) 📖 महाराष्ट्रातील सशस्त्र क्रांतिकारक, शेतकरी व आदिवासी लढा ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 82 views

महाराष्ट्रातील सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळ: फडके, चाफेकर ते सावरकर: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके (रामोशी सैन्य, जाहीरनामा, एडेन बलिदान १८८३), चाफेकर बंधू (प्लेग कमिशनर रँड वध २२ जून १८९७), स्वातंत्र्यवीर सावरकर (मित्रमेळा, अभिनव भारत १९०४, १८५७ चे स्वातंत्र्यसमर, मार्सेलिस उडी १९१०, अंदमान ५० वर्षे शिक्षा), जॅक्सन वध (अनंत कान्हेरे १९०९), मॅडम कामा (जर्मनी तिरंगा १९०७), सेनापती बापट (मुळशी सत्याग्रह) व भाई कोतवाल दस्ता MPSC नोट्स.

लेखक: Mahasarav Exam Research Team• २१ ऑगस्ट, २०२६

⚔️ महाराष्ट्रातील सशस्त्र क्रांतिकारक चळवळ: फडके, चाफेकर ते अभिनव भारत: स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी केवळ सनदशीर मार्ग पुरेसे नसून इंग्रजांविरुद्ध सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग अवलंबला पाहिजे, या विचारातून महाराष्ट्रात १८७९ पासून क्रांतीचे तेजस्वी पर्व सुरू झाले. आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके, चाफेकर बंधूंचे बलिदान, स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांची 'अभिनव भारत', नाशिकचा जॅक्सन वध (अनंत कान्हेरे), लंडनमध्ये कर्झन वायलीचा वध (मदनलाल धिंग्रा), मॅडम भिकाजी कामा आणि १९४२ मधील 'कोतवाल दस्ता' या सर्वांनी भारतीय क्रांतीच्या इतिहासात सोनेरी पाने लिहिली. MPSC व पोलीस भरतीसाठी परिपूर्ण अभ्यास नोट्स खालीलप्रमाणे आहेत.

१. आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके (१८४५ ते १८८३)

🚩 जीवन, शपथ व सैन्याची उभारणी:

जन्म: ४ नोव्हेंबर १८४५ रोजी शिरढोण (जि. रायगड / पनवेल) येथे झाला.
प्रेरणा व गुरु: पुण्यात मिलिटरी अकाउंट्स खात्यात नोकरी करत असताना आजारी आईला भेटण्यासाठी ब्रिटिशांनी रजा नाकारली; आईचे अंत्यदर्शन न मिळाल्याने संतप्त होऊन नोकरीचा राजीनामा दिला. शस्त्रविद्येचे धडे वस्ताद लहुजी राघोजी साळवे यांच्या आखाड्यात घेतले; न्या. रानड्यांच्या भाषणांनी स्वदेशीची प्रेरणा घेतली. १८७४ मध्ये 'ऐक्यवर्धिनी सभा' व पुण्यात 'पुणे नेटिव्ह इन्स्टिट्यूशन' (महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी) शाळा काढली.
रामोशी सैन्याची उभारणी: १८७६-७७ च्या दुष्काळात रयतेचे हाल पाहून ब्रिटिश राजवट उलथवून टाकण्याचा निर्धार केला. दौलतराव नाईक, रामोशी, कोळी, धनगर व मांग बांधवांना एकत्र करून सशस्त्र सैन्य उभारले.
पहिला दरोडा: ५ मार्च १८७९ रोजी धामारी (पुणे) येथे सावकारावर पहिला राजकीय दरोडा टाकून दुष्काळग्रस्तांना धान्य व पैसे वाटले. पळस्पे, चाणोशी येथे सरकारी खजिने लुटले.

📜 जाहीरनामा, अटक व एडेन येथे बलिदान:

फडक्यांचा जाहीरनामा (मे १८७९): मुंबईच्या गव्हर्नरच्या डोक्यावर ५,००० रुपयांचे बक्षीस जाहीर केले; ब्रिटिश सरकारला थेट आव्हान दिले. रोहिला व अरब सैनिकांना आपल्या फौजेत सामील करून घेण्याचा प्रयत्न केला.
अटक: २० जुलै १८७९ रोजी हैदराबाद संस्थानातील देवरनावाडगी (गाणगापूर जवळ, कलबुर्गी) येथील बौद्ध विहारात झोपेत असताना ब्रिटिश पोलीस अधिकारी मेजर डॅनियल याने फसवून अटक केली.
खटला व वकील: पुण्यात खटला चालला; फडक्यांची बाजू सार्वजनिक काका (गणेश वासुदेव जोशी) आणि महादेव चिमणाजी आपटे यांनी न्यायालयात मोफत मांडली.
शिक्षा व बलिदान: जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावून येमेन देशातील एडेनच्या (Aden) अंधारकोठडीत पाठवले. तेथे अनन्वित छळ सहन करत आणि क्षयरोगाने ग्रस्त होऊन १७ फेब्रुवारी १८८३ रोजी त्यांनी देह त्यागला. त्यांना 'भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे जनक' (आद्य क्रांतिकारक) मानले जाते.

२. चाफेकर बंधू व प्लेग कमिशनर रँडचा वध (२२ जून १८९७)

⚔️ तिघे चाफेकर बंधू व 'राष्ट्रहितैषिणी सभा':

चाफेकर बंधू: दामोदर हरी चाफेकर, बाळकृष्ण हरी चाफेकर आणि वासुदेव हरी चाफेकर (चिंचवड, जि. पुणे). त्यांनी तरुणांना शारीरिक व लष्करी शिक्षण देण्यासाठी 'राष्ट्रहितैषिणी सभा' (चाफेकर क्लब) स्थापन केली होती.
पार्श्वभूमी (१८९६-९७ चा प्लेग): पुण्यात प्लेगची भीषण साथ पसरली असताना प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँड (Walter Charles Rand) आणि लेफ्टनंट आयर्स्ट यांनी तपासणीच्या नावाखाली घराघरांत घुसून देवघरे विटाळली, महिलांचा अपमान केला आणि रयतेवर अनन्वित अत्याचार केले. टिळकांनी केसरीत अग्रलेख लिहून सरकारवर ताशेरे ओढले.

🎯 रँडचा वध व सर्वोच्च बलिदान:

वध: २२ जून १८९७ रोजी मध्यरात्री राणी व्हिक्टोरियाच्या राज्यारोहणाच्या हीरक महोत्सवावरून (Diamond Jubilee) परतताना पुण्यातील गणेशखिंड रस्त्यावर (गव्हर्नर हाऊस जवळ) दामोदर चाफेकर यांनी रँडच्या बग्गीवर चढून त्याच्यावर गोळ्या झाडल्या, तर बाळकृष्ण चाफेकरांनी आयर्स्टला ठार केले. ३ जुलै रोजी रँड मरण पावला.
द्रविड बंधूंची फितुरी: २०,००० रुपयांच्या बक्षीसाच्या लालसेने रामचंद्र व गणेश द्रविड या भावांनी इंग्रजांना गुप्त माहिती दिली. यामुळे दामोदर चाफेकरांना अटक झाली (१८ एप्रिल १८९८ रोजी फाशी).
द्रविड बंधूंचा वध: तिसरे बंधू वासुदेव चाफेकर, महादेव रानडे व खंडेराव साठे यांनी फितूर द्रविड बंधूंना गोळ्या घालून ठार केले. अखेर तिन्ही चाफेकर बंधू (दामोदर, बाळकृष्ण, वासुदेव) व महादेव रानडे या चौघांना येरवडा कारागृहात फाशी देण्यात आली (एकाच घरातील तिघा सख्ख्या भावांनी देशासाठी सर्वोच्च बलिदान दिले).

३. स्वातंत्र्यवीर सावरकर, अभिनव भारत, जॅक्सन वध व लंडन क्रांतीपर्व

🚩 वि. दा. सावरकर व 'अभिनव भारत' (१९०४):

जन्म: २८ मे १८८३ रोजी भगूर (जि. नाशिक) येथे. (बंधू: बाबाराव सावरकर व डॉ. नारायणराव सावरकर).
संघटनांची वाटचाल: १८९९ मध्ये 'राष्ट्रभक्त समूह' ➔ १९०० मध्ये 'मित्रमेळा' ➔ १९०४ मध्ये इटलीच्या मॅझिनीच्या 'यंग इटली' च्या धर्तीवर 'अभिनव भारत' (Abhinav Bharat) ही गुप्त क्रांतिकारक संघटना नाशिक येथे स्थापन केली.
विदेशी कापडाची पहिली होळी (१९०५): पुण्यात फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शिकत असताना विदेशी कापडाची जाहीर होळी केली (मुख्याध्यापकांनी कॉलेजमधून काढून टाकले व वसतिगृहातून निष्कासित केले).
लंडन 'इंडिया हाऊस': श्यामजी कृष्ण वर्मा यांच्या 'शिवाजी शिष्यवृत्ती'वर कायद्याच्या अभ्यासासाठी लंडनला गेले. इंडिया हाऊस हे आंतरराष्ट्रीय क्रांतीचे केंद्र बनवले.
ग्रंथसंपदा: १८५७ च्या उठावावर '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हा ऐतिहासिक ग्रंथ लिहिला (ब्रिटिश सरकारने प्रकाशनापूर्वीच बंदी घातलेला जगातील पहिला ग्रंथ); 'जोसेफ मॅझिनीचे आत्मचरित्र' (प्रस्तावना अत्यंत गाजली).

⚔️ लंडन व नाशिकमधील घडामोडी व अंदमान कारावास:

मदनलाल धिंग्रा (१ जुलै १९०९): लंडनमध्ये इम्पेरियल इन्स्टिट्यूटमध्ये भारताचा द्वेष करणाऱ्या कर्झन वायली (Curzon Wyllie) या ब्रिटिश अधिकाऱ्याला गोळ्या घालून ठार केले (धिंग्रांना लंडनच्या पेंटनव्हिले जेलमध्ये फाशी).
नाशिकचा जॅक्सन वध (२१ डिसेंबर १९०९): बाबाराव सावरकरांना 'राष्ट्रभक्तांची काव्यपुष्पांजली' या पुस्तकावरून काळ्या पाण्याची शिक्षा देणाऱ्या नाशिकचा कलेक्टर ए. एम. टी. जॅक्सन याला विजयानंद नाट्यगृहात अनंत लक्ष्मण कान्हेरे (वय १८ वर्षे), कृष्णाजी गोपाळ कर्वे व विनायक नारायण देशपांडे यांनी ब्राऊनिंग पिस्तुलाने गोळ्या घालून ठार केले. (१९१० मध्ये तिघांना ठाणे जेलमध्ये फाशी).
मार्सेलिस बंदरात उडी (८ जुलै १९१०): लंडनमध्ये सावरकरांना अटक करून 'एस. एस. मोरिया' जहाजावरून भारतात आणत असताना फ्रान्सच्या मार्सेलिस (Marseilles) बंदरात जहाजाच्या शौचालयाच्या पोर्टहोलमधून समुद्रात ऐतिहासिक उडी मारली. हा खटला आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात (हेग) गाजला.
५० वर्षांची काळ्या पाण्याची शिक्षा: नाशिक कट खटल्यात २ जन्मठेपेची (५० वर्षे) शिक्षा होऊन अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये (Cellular Jail) पाठवले (१९११ ते १९२१). तेथे कोलू फिरवताना भिंतीवर खिळ्यांनी 'कमला' महाकाव्य कोरले. १९२४ ते १९३७ दरम्यान रत्नागिरीत स्थानबद्ध; येथे पतित पावन मंदिर उभारून अस्पृश्यता निवारणाचे मोठे कार्य केले.

४. मॅडम कामा, सेनापती बापट, विष्णू पिंगळे व भाई कोतवाल दस्ता (MPSC विशेष)

🚩 मॅडम भिकाजी कामा (Madam Cama):

२२ ऑगस्ट १९०७ रोजी स्टटगार्ट (जर्मनी) येथील आंतरराष्ट्रीय समाजवादी परिषदेत भारताचा पहिला राष्ट्रध्वज (तिरंगा - हिरवा, पिवळा, लाल रंगांचा - वंदे मातरम् कोरलेला) फडकवला. पॅरिसमधून 'वंदे मातरम्' व 'मदन तलवार' वृत्तपत्रे चालवली. त्यांना 'भारतीय क्रांतीची जननी' (Mother of Indian Revolution) मानले जाते.

💣 सेनापती बापट व विष्णू गणेश पिंगळे:

सेनापती बापट: बॉम्ब बनवण्याचे तंत्रज्ञान शिकण्यासाठी पॅरिसला गेले व तेथून 'बॉम्ब मॅन्युअल' भारतात आणले. पुढे १९२१ ते १९२४ दरम्यान पुण्यात टाटा कंपनीच्या धरणाविरुद्ध शेतकऱ्यांचा जगातील पहिला 'मुळशी सत्याग्रह' यशस्वीपणे चालवून 'सेनापती' ही पदवी मिळवली. विष्णू गणेश पिंगळे (तळेगाव ढमढेरे, पुणे): गदर पार्टीचे बॉम्ब तज्ज्ञ; सैन्यात बंड घडवून आणण्याच्या प्रयत्नात लाहोर जेलमध्ये १९१५ मध्ये फाशी दिली गेली.

⚡ भाई कोतवाल व 'कोतवाल दस्ता' (१९४२):

१९४२ च्या चले जाव आंदोलनात कर्जत-माथेरान भागात विठ्ठल लक्ष्मण (भाई) कोतवाल यांनी 'आझाद दस्ता' उभारून मुंबईला वीज पुरवठा करणारे विजेचे टॉवर पाडले. २ जानेवारी १९४३ रोजी सिद्धगड (मुरबाड) येथे पोलिसांशी लढताना भाई कोतवाल व हिराजी पाटील शहीद झाले.

🎯 हेमू कलानी व शिरीष कुमार:

हेमू कलानी (वय १९ वर्षे): सिंध प्रांतात ब्रिटिश दारूगोळा घेऊन जाणारी रेल्वे पाडण्याचा प्रयत्न केला; २१ जानेवारी १९४३ रोजी फाशी देण्यात आली. शिरीष कुमार (नंदुरबार): ९ सप्टेंबर १९४२ रोजी तिरंगा मिरवणुकीत बालवीराचे बलिदान.

📌 महाराष्ट्रातील क्रांतीपर्व: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

आद्य क्रांतिकारक: वासुदेव बळवंत फडके (रामोशी सैन्य - एडेन जेल बलिदान १८८३).
रँडचा वध: २२ जून १८९७ (दामोदर, बाळकृष्ण व वासुदेव चाफेकर - गणेशखिंड, पुणे).
अभिनव भारत संघटना: १९०४ (वि. दा. सावरकर - नाशिक).
जॅक्सन वध: २१ डिसेंबर १९०९ (अनंत लक्ष्मण कान्हेरे - नाशिक).
स्टटगार्ट (जर्मनी) येथे तिरंगा फडकवणारी: मॅडम भिकाजी कामा (१९०७).
मार्सेलिस बंदरात उडी: विनायक दामोदर सावरकर (८ जुलै १९१०).
मुळशी सत्याग्रह: सेनापती पांडुरंग महादेव बापट (१९२१-२४).

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

१. प्रश्न: "भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे जनक" कोणाला म्हणतात?
उत्तर: वासुदेव बळवंत फडके (१८४५-१८८३ - रामोशी, कोळी, धनगरांचे सैन्य उभारले).

२. प्रश्न: फडके यांचे वकीलपत्र न्यायालयात कोणी घेतले होते?
उत्तर: सार्वजनिक काका (गणेश वासुदेव जोशी).

३. प्रश्न: प्लेग कमिश्नर वॉल्टर चार्ल्स रँडचा वध कोणी व कधी केला?
उत्तर: चापेकर बंधूंनी (दामोदर व बाळकृष्ण चापेकर - २२ जून १८९७, गणेशखिंड, पुणे).

४. प्रश्न: चापेकर बंधूंनी कोणती संस्था स्थापन केली होती?
उत्तर: 'चापेकर क्लब' / 'राष्ट्रहितैषिणी सभा'.

५. प्रश्न: विनायक दामोदर सावरकरांनी १८९९ मध्ये कोणती संस्था सुरू केली?
उत्तर: 'मित्रमेळा' (पुढे १९०४ मध्ये नाशिक येथे 'अभिनव भारत' बनली).

६. प्रश्न: '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हा ग्रंथ सावरकरांनी कुठे लिहिला?
उत्तर: लंडन येथील इंडिया हाऊसमध्ये (१९०९ मध्ये प्रकाशित).

७. प्रश्न: नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सनचा वध कोणी केला?
उत्तर: अनंत लक्ष्मण कान्हेरे (२१ डिसेंबर १९०९ - विजयानंद नाटकगृह नाशिक).

८. प्रश्न: सावरकरांनी कोणत्या जहाजावरून मार्सेलिस (फ्रान्स) बंदरात उडी मारली?
उत्तर: 'एस. एस. मोरिया' (SS Morea - ८ जुलै १९१०).

९. प्रश्न: लंडनहून बॉम्ब बनवण्याचे मॅन्युअल भारतात कोणी आणले?
उत्तर: सेनापती पांडुरंग महादेव बापट.

१०. प्रश्न: नंदुरबार येथे तिरंगा घेऊन पोलिसांच्या गोळीबारात शहीद झालेला शाळकरी वीर कोण?
उत्तर: शिरीष कुमार (९ सप्टेंबर १९४२).

📊 महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक व त्यांच्या ऐतिहासिक कारवाया (तक्ता)

क्रांतिकारक	संघटना / केंद्र	ऐतिहासिक कृती / कारवाई	शिक्षा / बलिदान
वासुदेव बळवंत फडके	ऐक्यवर्धिनी सभा, पूना नेटिव्ह इन्स्टिट्यूट	धामारी, पळस्पे येथे दरोडे, ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध पहिला जाहीरनामा (१८७९)	एडेन (Aden) कारागृहात १७ फेब्रुवारी १८८३ रोजी क्षयरोगाने हौतात्म्य.
चापेकर बंधू (दामोदर, बाळकृष्ण, वासुदेव)	राष्ट्रहितैषिणी सभा (पुणे)	प्लेग कमिशनर रँड व लेफ्टनंट आयर्स्टचा वध; द्रविड बंधूंचा वध	तिन्ही सख्ख्या भावांना व साथीदार रानडे यांना येरवडा येथे फाशी.
स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर	अभिनव भारत (१९०४), फ्री इंडिया सोसायटी	परदेशी कपड्यांची पहिली होळी (पुणे १९०५), लंडनहून ब्राऊनिंग पिस्तुलांची रसद	दोन जन्मठेपेची शिक्षा (५० वर्षे) - अंदमान सेल्युलर जेल.
अनंत लक्ष्मण कान्हेरे	अभिनव भारत (नाशिक शाखा)	बाबाराव सावरकरांना काळ्या पाण्याची शिक्षा देणाऱ्या कलेक्टर जॅक्सनचा वध	कान्हेरे, कर्वे व देशपांडे यांना १९ एप्रिल १९१० रोजी ठाणे येथे फाशी.

📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह

प्रश्न १: वासुदेव बळवंत फडके यांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:

अ) १८७६-७७ च्या दुष्काळात ब्रिटिश सरकारच्या निष्क्रियतेमुळे संतप्त होऊन त्यांनी बंड पुकारले.
ब) दौलतराव नाईक हे फडके यांच्या रामोशी सैन्याचे प्रमुख सेनापती होते.
क) हैदराबादच्या निजामाच्या हद्दीत मेजर डॅनियलने फडके यांना २१ जुलै १८७९ रोजी अटक केली.
पर्याय: १) फक्त अ व ब बरोबर | २) तिन्ही विधाने (अ, ब, क) सत्य आहेत.

उत्तर: पर्याय (२) तिन्ही विधाने सत्य आहेत. न्यायमूर्ती रानडे यांच्या स्वदेशीच्या विचारांचा प्रभाव असलेल्या फडक्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध संघटित सशस्त्र बंड उभे करणारे आद्य क्रांतिकारक म्हणून इतिहास घडवला.

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)

महाराष्ट्रातील सशस्त्र क्रांतिकारक, शेतकरी व आदिवासी लढा सराव चाचणी ०१

या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.

पुढील नोट →

शेतकरी, आदिवासी व रामोशी उठाव: उमाजी नाईक ते वारली चळवळ: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत व मुघल साम्राज्य⏱️ 18 min