📁 इतिहास (History) 📖 महाराष्ट्रातील सशस्त्र क्रांतिकारक, शेतकरी व आदिवासी लढा ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 276 views
शेतकरी, आदिवासी व रामोशी उठाव: उमाजी नाईक ते वारली चळवळ: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
राजे उमाजी नाईक (रामोशी उठाव १८२४-३२, जाहीरनामा, पुणे फाशी), खान्देश भिल्ल उठाव (कजारसिंग, भीमा नाईक अंबापाणी १८५७), राघोजी भांगरे (कोळी उठाव १८४४), दख्खनचे दंगे मे १८७५ (सुपे सावकार विरोधी कर्जरोखे जाळले), डेक्कन ॲग्रिकल्चरिस्ट्स रिलीफ ॲक्ट १८७९, फैजपूर काँग्रेस १९३६ व गोदावरी परुळेकर (वारली आदिवासी चळवळ डहाणू) MPSC नोट्स.
लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
🌾 महाराष्ट्रातील शेतकरी, आदिवासी व रामोशी-कोळी उठाव (१८१८ ते १९४७):
१८१८ मध्ये मराठेशाहीचा अस्त झाल्यानंतर ब्रिटिशांच्या शोषक महसूल पद्धती, सावकारी पाश आणि जंगल हक्कांवरील गदा यांविरुद्ध महाराष्ट्रातील स्थानिक जनसमूहांनी अत्यंत आक्रमक बंडे पुकारली. आद्य क्रांतिकारक राजे उमाजी नाईक (रामोशी उठाव), सह्याद्रीतील राघोजी भांगरे (कोळी उठाव), सातपुड्यातील भिल्ल उठाव, १८७५ चे ऐतिहासिक सावकार विरोधी 'दख्खनचे दंगे' (Deccan Riots), १९३६ ची किसान सभा आणि गोदावरी परुळेकर यांची वारली आदिवासी चळवळ या सर्व ऐतिहासिक आंदोलनांची MPSC परीक्षेसाठी परिपूर्ण माहिती खाली सविस्तर दिली आहे.
१. राजे उमाजी नाईक व रामोशी समाजाचा उठाव (१८२४ ते १८३२)
👑 उमाजी नाईक (१७९१-१८३२ - 'आद्य क्रांतिकारक'):
- जन्म: ७ सप्टेंबर १७९१ रोजी भिवडी (ता. पुरंदर, जि. पुणे) येथे रामोशी समाजात झाला. वडील दादोजी नाईक पुरंदर किल्ल्याचे पहारेकरी होते.
- बंडाची कारणे: १८१८ मध्ये पेशवाई संपल्यावर ब्रिटिशांनी रामोशींचे पारंपारिक वतन आणि किल्ल्यांचे पहारेकरी हक्क हिरावून घेतले. १८२२ मध्ये साताऱ्यात चित्तूर सिंग यांनी रामोशींना एकत्र करून बंड केले होते. उमाजींनी बापू सोळसकर, येसाजी, कृष्णाजी कांबळे या साथीदारांसह रामोशी तरुणांची संघटना बांधून ब्रिटिशांच्या खजिन्यांवर छापे घालण्यास सुरुवात केली.
- सांगवी व जेजुरी लढाया: ब्रिटिशांच्या सैन्याला वारंवार पराभूत केले; ब्रिटिश अधिकारी अलेक्झांडर याने उमाजींशी सलोखा करून १२० बिघे जमीन व रामोशींचे पोलीस हक्क परत देण्याचा तह केला. परंतु ब्रिटिशांनी विश्वासघात केल्यावर उमाजींनी पुन्हा बंड पुकारले.
📜 उमाजींचा प्रसिद्ध जाहीरनामा (१८३१) व फाशी:
- ऐतिहासिक जाहीरनामा (१५ डिसेंबर १८३१): उमाजींनी संपूर्ण महाराष्ट्रातील जनतेला, संस्थानिकांना आणि सैनिकांना आवाहन केले: "ब्रिटिश सरकारचे हुकूम मानू नका, त्यांना महसूल देऊ नका, सरकारी खजिने लुटा आणि युरोपियनांना देशातून हाकलून लावा. जे ब्रिटिशांची सेवा करतील त्यांची वतने जप्त केली जातील." हा भारतातील ब्रिटिशांविरुद्धचा पहिला स्वतंत्र जाहीरनामा मानला जातो.
- इंग्रजांनी उमाजींवर १०,००० रुपये आणि ४०० बिघे जमिनीचे प्रचंड बक्षीस जाहीर केले.
- अटक व फाशी: काळू व नाना या फितुरांमुळे १५ डिसेंबर १८३१ रोजी उतावळी (ता. भोर) येथे कॅप्टन मॅकिंतोषने उमाजींना पकडले. पुण्यात खटला चालवून ३ फेब्रुवारी १८३२ रोजी पुण्यातील मामलेदार कचेरीत (खडक पोलीस स्टेशन) उमाजी नाईक यांना फाशी देण्यात आली. त्यांचे पार्थिव वडाच्या झाडाला ३ दिवस लटकवून ठेवले होते.
२. खान्देशातील भिल्ल उठाव व सह्याद्रीतील कोळी उठाव (राघोजी भांगरे)
🏹 खान्देशातील भिल्ल उठाव (१८१८ ते १८५८):
- पार्श्वभूमी: सातपुडा व खान्देशातील जंगलांवर ब्रिटिशांनी निर्बंध लादल्याने भिल्ल समाजाने सलग ४० वर्षे उठाव केले.
- प्रमुख नेते व टप्पे:
- १८१८ चा उठाव: चिल नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली खान्देशात उठाव; ब्रिटिशांनी कॅप्टन ब्रिग्स व एलफिन्स्टन यांच्या नेतृत्वाखाली दडपला.
- १८२५ चा उठाव: सेवाराम भिल्ल यांच्या नेतृत्वाखाली भीषण उठाव.
- १८५७ चा उठाव: कजारसिंग नाईक व भीमा नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली १,५०० भिल्लांनी ब्रिटिशांचा खजिना लुटला. बडवाणी जवळील 'अंबापाणी' येथे झालेल्या भीषण लढाईत अनेक भिल्ल महिला व पुरुष हुतात्मा झाले. कजारसिंग यांना पकडण्यात आले व भीमा नाईक अंदमानला गेले.
- आऊट्रमचे सुधारणावादी धोरण: कॅप्टन जेम्स आऊट्रमने भिल्लांची स्वतंत्र 'भिल्ल कोर' (Bhil Corps १८२५) लष्करी तुकडी स्थापन करून भिल्लांना शांत करण्याचा प्रयत्न केला.
⚔️ कोळी उठाव व वीर राघोजी भांगरे (१८४४-१८४८):
- उठावाचे केंद्र: सह्याद्रीतील ठाणे, नाशिक, अहिल्यानगर (अहमदनगर) व पुणे जिल्ह्यांतील डोंगराळ भाग. (१८२४ मध्ये रामजी भांगरे व गोविंदराव खारी यांनी सुरुवातीला लढा दिला).
- राघोजी भांगरे (१८४४): अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यातील देवगावचे कोळी नेते. सावकारांनी गरिबांच्या जमिनी बळकावल्यामुळे राघोजींनी सावकारांचे कान-नाक कापून त्यांची कर्जरोखे कागदपत्रे जाळून टाकली. राजूर, अकोले, त्र्यंबकेश्वर व ओतूर भागात ब्रिटिश सैन्यावर हल्ले चढवले.
- ब्रिटिश सैन्याला सलग ४ वर्षे सह्याद्रीच्या कडेकपारीत हुलकावण्या दिल्या. अखेर २ मे १८४८ रोजी पंढरपूर येथे विठ्ठल दर्शनासाठी यात्रेकरूच्या वेशात असताना राघोजींना अटक झाली व ठाणे मध्यवर्ती कारागृहात फाशी देण्यात आली.
३. दख्खनचे दंगे (Deccan Riots १८७५) व शेतकरी साहाय्य कायदा (१८७९)
🌾 सावकार विरोधी दंगे (मे १८७५):
- उठावाची सुरुवात: १२ मे १८७५ रोजी सुपे (ता. बारामती, जि. पुणे) येथून झाली.
- कारणे: रयतवारी पद्धतीतील अव्वाच्या सव्वा ५०% शेतसारा, १८७० मधील कापसाच्या आंतरराष्ट्रीय किमतीत झालेली प्रचंड घसरण (अमेरिकन गृहयुद्ध संपल्यामुळे), दुष्काळ आणि मारवाडी व गुजराती सावकारांचे चक्रवाढ व्याज व जमिनींचे हस्तांतरण. महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी 'शेतकऱ्याचा असूड' ग्रंथात या सावकारी व प्रशासकीय शोषणावर कडाडून प्रहार केला होता.
- स्वरूप: शेतकऱ्यांनी सावकारांच्या घरांवर हल्ले केले, कोणाचीही हत्या न करता केवळ कर्जरोखे, खतावण्या व बंधपत्रे (Debt Bonds) घराबाहेर काढून सार्वजनिक चौकात जाळून टाकली. हा उठाव पुणे व अहिल्यानगरच्या (अहिल्यानगर (अहमदनगर)च्या) ३० हून अधिक गावांमध्ये (सुपे, शिरूर, पारनेर, भीमथडी) पसरला.
📜 डेक्कन रायट्स कमिशन व कायदा १८७९:
- दख्खन दंगे आयोग (Deccan Riots Commission १८७६): ब्रिटिश सरकारने दंग्यांची चौकशी करण्यासाठी आयोग नेमला; आयोगाने शेतकरी कर्जबजारीपणाचे वास्तव मान्य केले.
- डेक्कन ॲग्रिकल्चरिस्ट्स रिलीफ ॲक्ट १८७९ (Deccan Agriculturists' Relief Act 1879):
- शेतकऱ्यांची जमीन सावकारांना सहज जप्त करता येणार नाही अशी तरतूद केली.
- कर्ज न फेडल्याबद्दल शेतकऱ्याला अटक व तुरुंगवासावर बंदी घातली.
- न्यायाधीशांना सावकारांचे प्रत्यक्ष व्याजदर तपासण्याचे व कमी करण्याचे अधिकार दिले.
४. महात्मा फुल्यांची शेतकरी चळवळ, किसान सभा (१९३६) व वारली चळवळ (१९४५)
🌾 महात्मा फुले व शेतकरी जागृती (१८८३-१८८८):
- 'शेतकऱ्याचा असूड' (१८८३): महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी भारतीय शेतकरी दारिद्र्य, अज्ञान, सावकारी पाश आणि नोकरशाहीच्या जाचात कसा भरडला जात आहे याचे अत्यंत विदारक व जळजळीत विश्लेषण केले.
- जुन्नरचा खतफोडीचा लढा (१८८४): सत्यशोधक समाजाच्या कार्यकर्त्यांनी जुन्नर व ओतूर भागात सावकारांच्या शोषणाविरुद्ध बहिष्कार लढा दिला.
- ड्यूक ऑफ कॅनॉट यांच्यासमोर शेतकऱ्यांचे प्रतिनिधित्व (२ मार्च १८८८): पुण्यात व्हिक्टोरिया राणीच्या पुत्राच्या स्वागतावेळी महात्मा फुले हे फाटकी घोंगडी, खांद्यावर कांबळे आणि हातात काठी अशा अस्सल दरिद्री शेतकऱ्याच्या वेशात हजर झाले आणि "या दरिद्री जनतेकडे ब्रिटिश सरकारने लक्ष द्यावे" अशी रोखठोक मागणी केली.
- नाभिकांचा संप (१८८९): विधवा स्त्रियांचे केशवपन रोखण्यासाठी फुले यांच्या प्रेरणेने मुंबई व पुण्यात नाभिकांचा ऐतिहासिक संप घडवून आणला.
🚩 किसान सभा, फैजपूर काँग्रेस (१९३६) व वारली लढा (१९४५):
- अखिल भारतीय किसान सभा (१९३६): ११ एप्रिल १९३६ रोजी लखनौ येथे स्थापना (अध्यक्ष: स्वामी सहजानंद सरस्वती, सचिव: प्रा. एन. जी. रंगा). महाराष्ट्रात क्रांतीसिंह नाना पाटील, किसन वीर व बाबा राघवदास यांनी हजारो शेतकऱ्यांचे मोर्चे काढले.
- फैजपूर काँग्रेस (१९३६ - जळगाव): काँग्रेसचे ग्रामीण भागातील पहिले ऐतिहासिक अधिवेशन (अध्यक्ष: पं. नेहरू). येथे साने गुरुजींनी सायकलवरून प्रचार केला व काँग्रेसचा १३ कलमी शेतकरी जाहीरनामा संमत झाला.
- वारली आदिवासी चळवळ (डहाणू/ठाणे - १९४५): गोदावरी परुळेकर व शामराव परुळेकर (कम्युनिस्ट पक्ष/किसान सभा) यांच्या नेतृत्वाखाली ठाण्यातील डहाणू, तलासरी भागात जमीनदार-सावकारांच्या 'वेठबिगारी' (Vethbegar) व 'लग्नाचे गडी' या गुलामगिरीविरुद्ध ऐतिहासिक संप पुकारला. गोदावरीबाईंना आदिवासी आदराने 'गोदूताई' म्हणत. ग्रंथ: 'जेव्हा माणूस जागा होतो' (साहित्य अकादमी पुरस्कार).
📌 शेतकरी व आदिवासी चळवळी: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे
- उमाजी नाईक फाशी: ३ फेब्रुवारी १८३२ (पुणे - आद्य क्रांतिकारक).
- अंबापाणी लढाई: खान्देश भिल्ल उठाव (कजारसिंग व भीमा नाईक १८५७).
- कोळी उठावाचे नेते: राघोजी भांगरे (१८४४ - ठाणे जेलमध्ये फाशी).
- दख्खनचे दंगे: १२ मे १८७५ (सुपे, ता. बारामती - सावकार विरोधी कर्जरोखे जाळले).
- काँग्रेसचे पहिले ग्रामीण अधिवेशन: फैजपूर १९३६ (जळगाव - नेहरू).
- वारली चळवळ व 'जेव्हा माणूस जागा होतो' ग्रंथ: गोदावरी परुळेकर (डहाणू/ठाणे १९४५).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: महाराष्ट्रातील "आद्य क्रांतिकारक" मानले जाणारे रामोशी वीर कोण?
उत्तर: उमाजी नाईक (१७९१-१८३२ - जन्म: भिवडी, पुरंदर).
उत्तर: उमाजी नाईक (१७९१-१८३२ - जन्म: भिवडी, पुरंदर).
२. प्रश्न: उमाजी नाईक यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध प्रसिद्ध जाहीरनामा कधी काढला?
उत्तर: १५ फेब्रुवारी १८३१ रोजी (इंग्रजी नोकऱ्या सोडा, कर देऊ नका).
उत्तर: १५ फेब्रुवारी १८३१ रोजी (इंग्रजी नोकऱ्या सोडा, कर देऊ नका).
३. प्रश्न: उमाजी नाईक यांना कोणत्या दिवशी फाशी देण्यात आली?
उत्तर: ३ फेब्रुवारी १८३२ रोजी (पुण्याच्या मामलेदार कचेरीत).
उत्तर: ३ फेब्रुवारी १८३२ रोजी (पुण्याच्या मामलेदार कचेरीत).
४. प्रश्न: कोळी समाजाचे प्रसिद्ध बंडखोर नेते कोण होते?
उत्तर: वीर राघोजी भांगरे (१८४४ ते १८४८ - नगर, ठाणे, नाशिक परिसर).
उत्तर: वीर राघोजी भांगरे (१८४४ ते १८४८ - नगर, ठाणे, नाशिक परिसर).
५. प्रश्न: 'डेक्कन रायट्स' (दख्खनचे शेतकरी दंगे) कोणत्या वर्षी व कुठून सुरू झाले?
उत्तर: मे १८७५ मध्ये (सुपे, ता. बारामती, जि. पुणे - मारवाडी-गुजराती सावकारांविरुद्ध).
उत्तर: मे १८७५ मध्ये (सुपे, ता. बारामती, जि. पुणे - मारवाडी-गुजराती सावकारांविरुद्ध).
६. प्रश्न: दख्खनच्या दंग्यांची चौकशी करण्यासाठी ब्रिटिशांनी कोणता कायदा केला?
उत्तर: डेक्कन ॲग्रीकल्चरिस्ट्स रिलीफ ॲक्ट १८७९ (DARA - सावकारांच्या फसवणुकीपासून संरक्षण).
उत्तर: डेक्कन ॲग्रीकल्चरिस्ट्स रिलीफ ॲक्ट १८७९ (DARA - सावकारांच्या फसवणुकीपासून संरक्षण).
७. प्रश्न: काँग्रेसचे पहिले ग्रामीण भागातील अधिवेशन कुठे भरले?
उत्तर: फैजपूर (जि. जळगाव - १९३६, ५० वे अधिवेशन, अध्यक्ष: पं. नेहरू).
उत्तर: फैजपूर (जि. जळगाव - १९३६, ५० वे अधिवेशन, अध्यक्ष: पं. नेहरू).
८. प्रश्न: अखिल भारतीय किसान सभेची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
उत्तर: १९३६ (लखनौ - अध्यक्ष: स्वामी सहजानंद सरस्वती).
उत्तर: १९३६ (लखनौ - अध्यक्ष: स्वामी सहजानंद सरस्वती).
९. प्रश्न: ठाणे जिल्ह्यातील डहाणू-तलासरी येथील प्रसिद्ध 'वारली चळवळी'चे नेतृत्व कोणाकडे होते?
उत्तर: गोदावरी परुळेकर व शामराव परुळेकर (ग्रंथ: 'जेव्हा माणूस जागा होतो').
उत्तर: गोदावरी परुळेकर व शामराव परुळेकर (ग्रंथ: 'जेव्हा माणूस जागा होतो').
१०. प्रश्न: वारली आदिवासींनी कोणत्या जुलमी प्रथविरुद्ध लढा दिला?
उत्तर: वेठबिगारी व लग्नगडी पद्धत (Bonded Labour).
उत्तर: वेठबिगारी व लग्नगडी पद्धत (Bonded Labour).
📊 महाराष्ट्रातील शेतकरी व आदिवासी उठाव (तक्ता)
| उठाव / लढा | वर्ष | नेतृत्व | प्रमुख कारण व परिणाम |
|---|---|---|---|
| रामोशी उठाव | १८२४ - १८३२ | उमाजी नाईक, चितुरसिंग, बापू त्रिंबकजी | किल्लेदारांची वतने नष्ट केल्यामुळे; उमाजींनी ब्रिटिशांना पर्यायी सत्ता उभी केली. |
| खान्देशातील भिल्ल उठाव | १८१८ ते १८५८ | चिल नाईक, हिऱ्या, सेवाराम, कजारसिंग | जंगलातील हक्कांवर गदा; कॅप्टन आऊट्रमने भिल्ल कोर (Bhil Corps) स्थापन करून समझोता केला. |
| कोळी उठाव | १८२९ - १८४८ | रामा किरवा, राघोजी भांगरे, बापू भांगरे | सावकार व पोलीस दडपशाहीविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष; १८४८ मध्ये राघोजी भांगरे यांना ठाण्यात फाशी. |
| दख्खनचे सावकार विरोधी दंगे | मे १८७५ | पुणे व अहिल्यानगरचे (अहिल्यानगर (अहमदनगर)चे) शेतकरी (सुपे, शिरूर, पारनेर) | सावकारांची कर्जरोखे व दस्तऐवज जाळले; परिणामी डेक्कन रायट्स कमिशन व १८७९ चा दिलासा कायदा संमत. |
| वारली आदिवासी लढा | १९४५ | गोदावरी परुळेकर (किसान सभा) | वेठबिगारी नष्ट झाली, गवताची व लाकूडतोडीची किमान मजुरी वाढवून मिळाली. |
📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: १८७५ च्या दख्खनच्या शेतकरी दंग्यांच्या कारणांबाबत खालील विधाने तपासा:
अ) अमेरिकन यादवी युद्ध (१८६१-६५) संपल्यानंतर भारतातील कापसाचे भाव प्रचंड कोसळले.
ब) मुंबई सरकारने महसुलाच्या दरात सुमारे ५०% पर्यंत भरमसाठ वाढ केली होती.
क) शेतकऱ्यांनी सावकारांची घरे जाळली परंतु कोणतीही जीवितहानी केली नाही.
पर्याय: १) फक्त अ व ब बरोबर | २) सर्व विधाने (अ, ब, क) सत्य आहेत.
उत्तर: पर्याय (२) सर्व विधाने सत्य आहेत. हा हिंसाचार सावकारांना मारण्यासाठी नव्हता तर त्यांची कर्जाची खोटी कागदपत्रे आणि रोखे जाळून शेतकरी बंधनातून मुक्त होण्यासाठी होता.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
महाराष्ट्रातील सशस्त्र क्रांतिकारक, शेतकरी व आदिवासी लढा सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
5 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
महाराष्ट्रातील आद्य क्रांतिकारक (फडके, चाफेकर, उमाजी नाईक) - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत
2
महाराष्ट्रातील सशस्त्र क्रांतिकारक, शेतकरी व आदिवासी लढा सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत
3
MPSC History - Topic 07: वृत्तपत्रे, प्रेस व आधुनिक शिक्षणाचा विकास
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण
4
MPSC History - Topic 08: शेतकरी, कामगार व आदिवासी चळवळी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण
5
सशस्त्र क्रांतिकारक चळवळ (सावरकर, भगतसिंग, आझाद) - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत