📁 इतिहास (History) 📖 प्राचीन भारत: अश्मयुग, सिंधू संस्कृती, वैदिक काळ व महाजनपदे ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 522 views
वैदिक काळ, उपनिषदे, १६ महाजनपदे, बौद्ध व जैन धर्म: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
ऋग्वेद (गायत्री मंत्र, पुरुष सूक्त), सामवेद, यजुर्वेद, अथर्ववेद, उपनिषदे (सत्यमेव जयते), १६ महाजनपदे (अश्मक पैठण), गौतम बुद्ध (४ आर्यसत्ये, ४ बौद्ध परिषदा) व भगवान महावीर (त्रिरत्ने, श्वेतांबर/दिगंबर) MPSC नोट्स.
लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
🕉️ वैदिक काळ, उपनिषदे, १६ महाजनपदे आणि बौद्ध व जैन धर्म:
हडप्पा संस्कृतीनंतर भारतीय उपखंडात इंडो-आर्यन भाषिक वैदिक संस्कृतीचा विकास झाला (इ.स.पूर्व २ ऱ्या सहस्रकात). वैदिक साहित्यात ४ वेद, ६ वेदांगे, ६ दर्शने (षड्दर्शने) व १०८ उपनिषदांचा समावेश होतो. इ.स.पूर्व ६ व्या शतकात १६ महाजनपदांचा उदय आणि कर्मकांडाविरुद्ध गौतम बुद्ध (बौद्ध धर्म) व भगवान महावीर (जैन धर्म) यांच्या अहिंसा व समतेच्या तत्त्वज्ञानाने भारतीय समाजाला नवी दिशा दिली. या घटकावर MPSC दरवर्षी हमखास विचारणारे सर्व मुद्दे खाली सविस्तर मांडले आहेत.
१. वैदिक काळ: ऋग्वैदिक काळ व उत्तर वैदिक काळ (Vedic Period - इ.स.पूर्व १५०० ते ६००)
📜 अ. पूर्व वैदिक काळ (ऋग्वैदिक काळ - १५०० ते १००० BC):
- ऋग्वेद: जगातील सर्वात प्राचीन ग्रंथ; १० मंडले, १०२८ सूक्ते (१०,४६२ ऋचा).
- ३ रे मंडल: प्रसिद्ध 'गायत्री मंत्र' (रचनाकार: महर्षी विश्वामित्र - सविता/सूर्य देवतेला समर्पित).
- ७ वे मंडल: 'दाशराज्ञ युद्ध' (१० राजांचे युद्ध) - परुष्णी (रावी) नदीकाठी भरत वंशाचा राजा सुदास याचा विजय.
- १० वे मंडल: 'पुरुष सूक्त' - चातुर्वर्ण्याची (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र) पहिली नोंद (कर्मावर आधारित).
- राजकीय रचना: कुल (कुलपती) ➔ ग्राम (ग्रामणी) ➔ विश (विशपती) ➔ जन (गोप/राजन).
- लोकशाही संस्था:
- सभा: ज्येष्ठ व श्रेष्ठ व्यक्तींची मंडळी.
- समिती: सर्वसामान्य जनतेची राष्ट्रीय सभा (राजाची निवड करत असे).
- विदथ: सर्वात जुनी लोकपरिषद (स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग).
- स्त्रियांचे स्थान: उच्च व आदराचे; उपनयन संस्कार व शिक्षण चालू होते. विद्वान स्त्रिया: लोपामुद्रा, घोषा, अपाला, सिकता, विश्ववारा. बालविवाह व सतीप्रथा नव्हती.
📜 ब. उत्तर वैदिक काळ (१००० ते ६०० BC):
- इतर ३ वेद:
- यजुर्वेद: यज्ञविधी व धार्मिक मंत्रांचे नियम (शुक्ल यजुर्वेद व कृष्ण यजुर्वेद).
- सामवेद: भारतीय शास्त्रीय संगीताचा जनक (सप्तसूर - सा रे ग म प ध नी).
- अथर्ववेद: रोगनिवारण, औषधी वनस्पती, जादू-टोना, वशीकरण व शांती मंत्र.
- उपनिषदे (१०८ उपनिषदे): तत्त्वज्ञान, ब्रह्म व आत्म्याचे ज्ञान.
- मुंडक उपनिषद (Mundaka Upanishad): भारताचे राष्ट्रीय ब्रीदवाक्य 'सत्यमेव जयते' यातून घेतले आहे.
- कठ उपनिषद: नचिकेता आणि यमराज यांच्यातील सुप्रसिद्ध संवाद.
- बृहदारण्यक उपनिषद: 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' आणि याज्ञवल्क्य-गार्गी संवाद.
- सामाजिक बदल: लोखंडाचा शोध (कृष्ण अयस); वर्णव्यवस्था कर्मावरून जन्मावर आधारित व कडक झाली; स्त्रियांचे अधिकार संपुष्टात आले; गोत्र पद्धत सुरू झाली; ४ आश्रम (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास).
📚 ६ वेदांगे व ६ भारतीय तत्त्वज्ञान दर्शने (षड्दर्शने):
६ वेदांगे: १. शिक्षा (उच्चारशास्त्र), २. कल्प (विधी व कर्मकांड), ३. व्याकरण (पाणिनीचे अष्टाध्यायी), ४. निरुक्त (व्युत्पत्तिशास्त्र - यास्क), ५. छंद (पद्य रचना), ६. ज्योतिष (खगोलशास्त्र).
६ दर्शने (षड्दर्शने व प्रणेते): १. सांख्य दर्शन: कपिल मुनी, २. योग दर्शन: पतंजली मुनी, ३. न्याय दर्शन: गौतम मुनी, ४. वैशेषिक दर्शन: कणाद मुनी (अणू सिद्धांत), ५. पूर्व मीमांसा: जैमिनी, ६. उत्तर मीमांसा / वेदांत: बादरायण.
२. १६ महाजनपदे व मगध साम्राज्याचा उदय (16 Mahajanapadas)
बौद्ध ग्रंथ 'अंगुत्तर निकाय' आणि जैन ग्रंथ 'भगवती सूत्र' नुसार इ.स.पूर्व ६ व्या शतकात भारतात १६ महाजनपदे अस्तित्वात होती:
| महाजनपद | राजधानी | सध्याचा भौगोलिक प्रदेश | महत्त्वाची वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|---|
| १. मगध (Magadha) | राजगृह / गिरिव्रज ➔ पाटलीपुत्र | पाटणा व गया (दक्षिण बिहार) | भारतातील सर्वात शक्तिशाली महाजनपद; बिंबिसार, अजातशत्रू, महापद्मनंद व चंद्रगुप्त मौर्य यांचे साम्राज्य. |
| २. अश्मक (Assaka) | पोतन / पोतली (Potana/Potali - सध्याचे बोधन परिसर; नंतर सातवाहन काळात पैठण/प्रतिष्ठान) | गोदावरी नदी खोरे (महाराष्ट्र) | दक्षिण भारतातील / महाराष्ट्रातील एकमेव महाजनपद (MPSC हमखास प्रश्न). |
| ३. गांधार (Gandhara) | तक्षशिला (Taxila) | रावळपिंडी व पेशावर (पाकिस्तान) | तक्षशिला हे जगातील पहिले प्राचीन विद्यापीठ (चाणक्य, पाणिनी, जीवक येथे शिकले). |
| ४. कोसल व अवंती | श्रावस्ती / उज्जयिनी व माहिष्मती | अयोध्या (UP) व माळवा (MP) | कोसलचा राजा प्रसेनजित व अवंतीचा राजा चंडप्रद्योत हे बुद्धांचे समकालीन होते. |
| ५. वज्जी व मल्ल | वैशाली / कुशीनगर व पावा | उत्तर बिहार व पूर्व उत्तर प्रदेश | प्रजासत्ताक / गणराज्ये (Republics); वैशाली (वज्जी महाजनपद) हे जगातील प्राचीन गणराज्यांपैकी एक असून ऐतिहासिक परंपरांनुसार जगातील पहिले गणराज्य मानले जाते. |
३. बौद्ध धर्म व जैन धर्म (Buddhism & Jainism)
☸️ गौतम बुद्ध व बौद्ध धर्म:
- गौतम बुद्ध (सिद्धार्थ): जन्म: इ.स.पूर्व ५६३ (लुंबिनी, कपिलवस्तु, नेपाळ - शाक्य कुल); आई: महामाया, सावत्र आई: गौतमी; पत्नी: यशोधरा, पुत्र: राहुल.
- महाभिनिष्क्रमण (गृहत्याग): वयाच्या २९ व्या वर्षी गृहत्याग केला (घोडा: कंथक, सारथी: छन्ना).
- ज्ञानप्राप्ती (संबोधी): वयाच्या ३५ व्या वर्षी बोधगया (बिहार) येथे निरंजना नदीकाठी पिंपळाच्या झाडाखाली (बोधिवृक्ष) वैशाख पौर्णिमेला ज्ञान प्राप्त झाले.
- धर्मचक्रप्रवर्तन (पहिले प्रवचन): सारनाथ (ऋषिपत्तन, वाराणसी) येथे ५ शिष्यांना पहिले उपदेश दिले.
- महापरिनिर्वाण: वयाच्या ८० व्या वर्षी (इ.स.पूर्व ४८३) कुशीनगर (उत्तर प्रदेश) येथे.
- चार आर्यसत्ये: १. दुःख आहे, २. दुःखाला कारण आहे (तृष्णा/वासना), ३. दुःख निवारण शक्य आहे (निरोध), ४. दुःख निवारणाचा मार्ग आहे (अष्टांग मार्ग).
- अष्टांग मार्ग (मध्यम मार्ग): सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्मांत, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती, सम्यक समाधी.
- त्रिपिटक (पाली भाषा):
- १. सुत्तपिटक (आनंद यांनी संकलित केले): बुद्धांची मूळ शिकवण व प्रवचने.
- २. विनयपिटक (उपाली यांनी संकलित केले): बौद्ध संघाचे नियम व आचारसंहिता.
- ३. अभिधम्मपिटक (मोग्गलीपुत्त तिस्स): बौद्ध तत्त्वज्ञानाचे विश्लेषण.
| परिषद | वर्ष व ठिकाण | समकालीन राजा | अध्यक्ष | महत्त्वाचा निर्णय / परिणाम |
|---|---|---|---|---|
| १ ली | इ.स.पूर्व ४८३ (राजगृह - सप्तपर्णी गुंफा) | अजातशत्रू (हर्यक घराणे) | महाकस्सप | सुत्तपिटक व विनयपिटकाचे संकलन. |
| २ री | इ.स.पूर्व ३८३ (वैशाली) | कालाशोक (शिशुनाग घराणे) | सब्बाकामी | थेरवाद (स्थवीर) व महासांघिक गटात पहिली फूट. |
| ३ री | इ.स.पूर्व २५० (पाटलीपुत्र) | सम्राट अशोक (मौर्य साम्राज्य) | मोग्गलीपुत्त तिस्स | अभिधम्मपिटक जोडले गेले; परदेशात धर्मप्रचारक पाठवले. |
| ४ थी | इ.स. ७२ (कुंडलवन, काश्मीर) | कनिष्क (कुशाण घराणे) | वसुमित्र (उपाध्यक्ष: अश्वघोष) | बौद्ध धर्माचे 'हीनयान' व 'महायान' पंथात विभाजन (संस्कृत भाषेचा वापर सुरू). |
🔯 भगवान महावीर व जैन धर्म:
- २४ तीर्थंकर: पहिले तीर्थंकर: ऋषभदेव (आदिनाथ); २३ वे तीर्थंकर: पार्श्वनाथ (चार महाव्रते दिली: १. सत्य, २. अहिंसा, ३. अस्तेय - चोरी न करणे, ४. अपरिग्रह - संपत्तीचा संचय न करणे).
- २४ वे तीर्थंकर - वर्धमान महावीर: जन्म: इ.स.पूर्व ५४० (कुंडलपूर/वैशाली - ज्ञातृक क्षत्रिय कुल); वडील: सिद्धार्थ, आई: त्रिशला; पत्नी: यशोदा, कन्या: प्रियदर्शना (अनोज्जा).
- कैवल्य ज्ञानप्राप्ती: वयाच्या ४२ व्या वर्षी जृंभिक ग्राम येथे ऋजुपालिका नदीकाठी साल वृक्षाखाली सर्वोच्च ज्ञान (कैवल्य) प्राप्त झाले (त्यांना 'जिन' - इंद्रियांवर विजय मिळवणारा, आणि 'महावीर' म्हटले गेले).
- पाचवे महाव्रत: महावीरांनी पाचवे महाव्रत 'ब्रह्मचर्य' जोडले.
- त्रिरत्ने: १. सम्यक दर्शन (योग्य श्रद्धा), २. सम्यक ज्ञान (योग्य ज्ञान), ३. सम्यक चारित्र्य (योग्य आचरण).
- पंथ: चंद्रगुप्त मौर्याच्या काळात दुष्काळ पडल्याने जैन धर्माचे २ पंथ पडले:
- दिगंबर (वस्त्रहीन): भद्रबाहू यांच्या नेतृत्वाखाली दक्षिणेत (श्रवणबेळगोळ, कर्नाटक) गेले.
- श्वेतांबर (पांढरे वस्त्र धारण करणारे): स्थूलभद्र यांच्या नेतृत्वाखाली उत्तरेत राहिले.
- जैन परिषदा: पहिली परिषद: पाटलीपुत्र (इ.स.पूर्व ३०० - अध्यक्ष स्थूलभद्र - १२ अंगांचे संकलन); दुसरी परिषद: वल्लभी (गुजरात - इ.स. ५१२ - अध्यक्ष देवर्धिगणी क्षमाश्रमण).
📌 वैदिक काळ व धर्म: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे रिव्हिजन मुद्दे
- 'सत्यमेव जयते': मुंडक उपनिषद मधून घेतले आहे.
- गायत्री मंत्र: ऋग्वेदाच्या ३ ऱ्या मंडलात (विश्वामित्र).
- महाराष्ट्रातील एकमेव महाजनपद: अश्मक (प्राचीन राजधानी: पोतन/पोतली; नंतर सातवाहन काळात पैठण - गोदावरी नदी खोरे).
- हीनयान व महायान विभाजन: चौथी बौद्ध परिषद (काश्मीर - राजा कनिष्क, अध्यक्ष वसुमित्र).
- जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर: वर्धमान महावीर (त्रिरत्ने: सम्यक दर्शन, ज्ञान, चारित्र्य).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: जगातील सर्वात जुना ग्रंथ कोणता मानला जातो?
उत्तर: ऋग्वेद (१० मंडले, १०२८ सूक्ते).
उत्तर: ऋग्वेद (१० मंडले, १०२८ सूक्ते).
२. प्रश्न: प्रसिद्ध 'गायत्री मंत्र' ऋग्वेदाच्या कोणत्या मंडलात आहे?
उत्तर: तिसऱ्या मंडलात (ऋषी विश्वामित्रांनी सूर्यदेव सवितृसाठी रचला).
उत्तर: तिसऱ्या मंडलात (ऋषी विश्वामित्रांनी सूर्यदेव सवितृसाठी रचला).
३. प्रश्न: भारताचे राष्ट्रीय ब्रीदवाक्य 'सत्यमेव जयते' कोणत्या उपनिषदातून घेतले आहे?
उत्तर: मुंडक उपनिषद (Mundaka Upanishad).
उत्तर: मुंडक उपनिषद (Mundaka Upanishad).
४. प्रश्न: संगीताचा जनक कोणत्या वेदाला मानले जाते?
उत्तर: सामवेद.
उत्तर: सामवेद.
५. प्रश्न: १६ महाजनपदांपैकी महाराष्ट्रातील एकमेव महाजनपद कोणते?
उत्तर: अश्मक / अस्सक (राजधानी: पोतन / प्रतिष्ठान - पैठण).
उत्तर: अश्मक / अस्सक (राजधानी: पोतन / प्रतिष्ठान - पैठण).
६. प्रश्न: गौतम बुद्धांनी आपले पहिले धर्मोपदेश (धर्मचक्रप्रवर्तन) कुठे दिले?
उत्तर: सारनाथ (वाराणसीजवळ, हरणांच्या वनात).
उत्तर: सारनाथ (वाराणसीजवळ, हरणांच्या वनात).
७. प्रश्न: बौद्ध धर्माचे पवित्र धर्मग्रंथ कोणत्या नावाने ओळखले जातात?
उत्तर: त्रिपिटक (विनयपिटक, सुत्तपिटक, अभिधम्मपिटक - पाली भाषा).
उत्तर: त्रिपिटक (विनयपिटक, सुत्तपिटक, अभिधम्मपिटक - पाली भाषा).
८. प्रश्न: जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर कोण होते?
उत्तर: भगवान महावीर (चिन्ह: सिंह).
उत्तर: भगवान महावीर (चिन्ह: सिंह).
९. प्रश्न: जैन धर्मातील 'त्रिरत्ने' कोणती?
उत्तर: सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान, सम्यक चारित्र्य.
उत्तर: सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान, सम्यक चारित्र्य.
१०. प्रश्न: चौथी बौद्ध संगीत (परिषद) कोणाच्या काळात व कुठे भरली?
उत्तर: सम्राट कनिष्कच्या काळात कुंडलवन (काश्मीर) येथे (अध्यक्ष: वसुमित्र).
उत्तर: सम्राट कनिष्कच्या काळात कुंडलवन (काश्मीर) येथे (अध्यक्ष: वसुमित्र).
📊 चारही बौद्ध परिषदा (Buddhist Councils) - MPSC मास्टर टेबल
| परिषद | वर्ष | स्थळ | शासक (राजा) | अध्यक्ष | प्रमुख निष्पत्ती |
|---|---|---|---|---|---|
| पहिली परिषद | ४८३ BC | राजगृह (सप्तपर्णी गुहा) | अजातशत्रू (हर्यक घराणे) | महाकस्सप | आनंदने सुत्तपिटक व उपालीने विनयपिटकाचे संकलन केले. |
| दुसरी परिषद | ३८३ BC | वैशाली | कालाशोक (शिशुनाग घराणे) | सबकामी | भिक्षूंमध्ये फूट - थेरवादी (स्थवीर) व महासांघिक निर्माण. |
| तिसरी परिषद | २५० BC | पाटलीपुत्र | सम्राट अशोक (मौर्य घराणे) | मोग्गलीपुत्त तिस्स | तिसऱ्या 'अभिधम्मपिटक'ची भर घालण्यात आली; धर्मप्रसारक परदेशात पाठवले. |
| चौथी परिषद | इ.स. ७२ | कुंडलवन (काश्मीर) | सम्राट कनिष्क (कुषाण घराणे) | वसुमित्र (उपाध्यक्ष: अश्वघोष) | बौद्ध धर्मात महायान व थेरवाद (पारंपरिक) संप्रदायांची तात्त्विक विभागणी अधिक स्पष्ट झाली. |
📝 MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: १६ महाजनपदे व त्यांच्या राजधान्यांच्या जोड्या लावा:
अ) मगध - १) चंपा
ब) कोसल - २) राजगृह / पाटलीपुत्र
क) अंग - ३) श्रावस्ती
ड) अवंती - ४) उज्जैन / महिष्मती
योग्य पर्याय: अ-२, ब-३, क-१, ड-४.
स्पष्टीकरण: मगधाची सुरुवातीची राजधानी गिरिव्रज (राजगृह) आणि नंतर पाटलीपुत्र बनली. कोसलची राजधानी श्रावस्ती, अंगची चंपा आणि अवंतीची उत्तर राजधानी उज्जैन व दक्षिण राजधानी महिष्मती होती.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
प्राचीन भारत: अश्मयुग, सिंधू संस्कृती व महाजनपदे सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
1 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
प्राचीन भारत: अश्मयुग, सिंधू संस्कृती व महाजनपदे सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत