अश्मयुग, ताम्रपाषाण काळ व सिंधू संस्कृती: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
पुराश्मयुग, मध्याश्मयुग, नवाश्मयुग (मेहरगड), महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाण स्थळे (इनामगाव, दायमाबाद), सिंधू संस्कृती (हडप्पा, मोहेंजोदडो, लोथल गोदी, धोलाविरा जलव्यवस्थापन, कालीबंगन नांगरलेली शेतजमीन) MPSC संपूर्ण नोट्स.
🏺 प्राचीन भारताचा इतिहास: अश्मयुग, ताम्रपाषाण काळ व सिंधू संस्कृती: प्राचीन भारतीय इतिहासाची सुरुवात मानवाच्या अश्मयुगीन संस्कृतीपासून होते. भारताच्या उपखंडात सुमारे ५ लाख वर्षांपूर्वी मानवाचे वास्तव्य सुरू झाले. पाषाणाची (दगडाची) ओबडधोबड हत्यारे बनवण्यापासून ते कांस्ययुगीन प्रगत नागरी संस्कृती असलेल्या सिंधू (हडप्पा) संस्कृतीपर्यंतचा प्रवास हा मानवी इतिहासातील अत्यंत क्रांतिकारक टप्पा आहे. MPSC, पोलीस भरती व राज्यसेवा परीक्षांसाठी अश्मयुगीन स्थळे (भीमबेटका, इनामगाव), हडप्पा, मोहेंजोदडो, लोथल, धोलाविरा व राखीगढी यावरील सर्व तथ्ये खाली सविस्तर दिली आहेत.
१. अश्मयुगाचे ४ टप्पे व प्रागैतिहासिक संस्कृती (Stone Age Stages)
🪨 अ. पुराश्मयुग (Palaeolithic Age - इ.स.पूर्व ५,००,००० ते १०,०००):
मानवी जीवन: मानव पूर्णतः भटका (Nomadic) होता; शिकार करणे व जंगलातील कंदमुळे-फळे गोळा करणे (Hunter-Gatherer) हाच मुख्य व्यवसाय होता.
हत्यारे: क्वार्टझाईट खडकापासून बनवलेली ओबडधोबड दगडी हत्यारे (हातकुऱ्हाड - Handaxe, तासण्या, क्लीव्हर, स्क्रॅपर).
महत्त्वाचा शोध: अग्नीचा (आगीचा) शोध लागला.
प्रमुख स्थळे: भीमबेटका (मध्य प्रदेश - रायसेन जिल्हा) - युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ, प्रागैतिहासिक गुहाचित्रे (रॉक शेल्टर्स); बोरी (पुणे - कुकडी नदीकाठ, भारतातील प्राचीनतम पुराश्मयुगीन स्थळ); नेवासे (अहिल्यानगर/अहमदनगर - प्रवरा नदीकाठ); हुणसगी (कर्नाटक); पाटणे (ता. चाळीसगाव, जि. जळगाव - उत्तर पुराश्मयुगात [Upper Palaeolithic, सुमारे २५,००० ते ४०,००० वर्षे पूर्व] येथे शहामृगाच्या अंड्यांची नक्षीदार कवचे व मणी सापडले; डॉ. एस. ए. साळी यांनी उत्खनन केले - MPSC वारंवार विचारला जाणारा प्रश्न).
🪨 ब. मध्याश्मयुग (Mesolithic Age - इ.स.पूर्व १०,००० ते ६,०००):
सूक्ष्म अश्म हत्यारे (Microliths): लांबी १ ते ५ सेमी असणारी अत्यंत टोकदार, लहान दगडी पाती, बाणांची टोके व विळे तयार करण्यात आले.
पशूपालनाची सुरुवात: मानवाने प्राणी पाळण्यास सुरुवात केली. कुत्रा हा मानवाचा पहिला पाळीव प्राणी ठरला.
प्रमुख स्थळे: बागोर (राजस्थान - कोठारी नदीकाठ, भारतातील सर्वात मोठे मध्याश्मयुगीन स्थळ); लांघणज (गुजरात - प्राण्यांची हाडे व मानवी सांगाडे); आदमगड व भीमबेटका (मध्य प्रदेश - पशुपालनाचे सुरुवातीचे पुरावे).
🌾 क. नवाश्मयुग (Neolithic Age - इ.स.पूर्व ६,००० ते १,०००):
मानवी संस्कृतीची क्रांती (३ शोध): १. शेतीचा शोध (Agriculture), २. चाकाचा शोध (Wheel), ३. मातीची भांडी (Pottery) बनवणे व अग्नीत भाजणे.
स्थिर समाजजीवन: शेतीमुळे मानवी भटकंती थांबून नदीकाठी स्थिर वस्त्या (पहिल्या खेड्यांची निर्मिती) सुरू झाली. पॉलिश केलेली गुळगुळीत दगडी हत्यारे वापरली जाऊ लागली.
प्रमुख स्थळे: मेहरगड (बलुचिस्तान, पाकिस्तान - दक्षिण आशियातील सर्वात प्राचीन शेतीच्या पुराव्यांपैकी एक); बुर्झहोम (काश्मीर) - गर्तावास (जमिनीतील खड्ड्यातील घरे) आणि कुत्र्यासह मानवाचे दफन; कोल्दिहवा (उत्तर प्रदेश - तांदळाचे प्राचीनतम पुरावे); चिरंद (बिहार - हरणाच्या शिंगांपासून बनवलेली हाडांची हत्यारे).
🏺 ड. ताम्रपाषाण संस्कृती (Chalcolithic Age - महाराष्ट्र विशेष):
वैशिष्ट्य: मानवाने सर्वप्रथम तांबे (Copper) या धातूचा वापर सुरू केला. तांबे व दगड या दोन्हींचा एकत्र वापर.
महाराष्ट्रातील प्रमुख ताम्रपाषाण संस्कृती स्थळे:
इनामगाव (पुणे - घोड नदीकाठ): कुंभारकाम, गोलाकार घरे, बाळंतपणाची देवता मूर्ती व विशाल धान्याची कोठारे.
दायमाबाद (अहिल्यानगर [अहमदनगर] - प्रवरा नदीकाठ): कांस्याचा रथ चालवणारा माणूस, हत्ती, गेंडा व म्हैस या प्रसिद्ध कांस्यमूर्ती सापडल्या.
जोरवे व नेवासे (अहिल्यानगर [अहमदनगर]): जोरवे संस्कृती (तोटीची लाल-काळ्या रंगाची भांडी).
चांडोली (पुणे) व प्रकाशे (नंदुरबार): तांब्याची हत्यारे व कुऱ्हाडी सापडल्या.
२. सिंधू संस्कृती / हडप्पा संस्कृती (Indus Valley Civilization)
• परिपक्व हडप्पा (Mature Harappan Phase): इ.स.पूर्व २६०० ते १९०० (NCERT व आधुनिक पुरातत्त्वीय संदर्भ)
• पारंपरिक C-14 कालखंड (डॉ. डी. पी. अगरवाल / जुनी पाठ्यपुस्तके): इ.स.पूर्व २५०० ते १७५०
• एकूण हडप्पा टप्पे: पूर्व-हडप्पा (इ.स.पू. ३३००–२६००), परिपक्व हडप्पा (इ.स.पू. २६००–१९००), उत्तर-हडप्पा (इ.स.पू. १९००–१३००).
(टीप: MPSC स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'नागरी / परिपक्व हडप्पा' कालखंडासाठी इ.स.पू. २६००–१९०० हा आधुनिक व NCERT संदर्भ ग्राह्य धरला जातो).
सिंधू संस्कृती ही भारताची पहिली नागरी संस्कृती (First Urbanization) आणि जगातील सर्वात मोठी कांस्ययुगीन संस्कृती मानली जाते. १८५३ मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी हडप्पाची पाहणी केली, तर १९२१ मध्ये सर जॉन मार्शल यांच्या नेतृत्वाखाली या संस्कृतीचा पद्धतशीर शोध लागला:
🌐 सिंधू संस्कृतीच्या ४ टोकांच्या भौगोलिक सीमा (MPSC हमखास प्रश्न):
उत्तर टोक: मांडा (Manda - चिनाब नदी, अखनूर, जम्मू-काश्मीर).
दक्षिण टोक: दायमाबाद (Daimabad - प्रवरा नदी, अहिल्यानगर [अहमदनगर], महाराष्ट्र).
पूर्व टोक: आलमगीरपूर (Alamgirpur - हिंडन नदी, मेरठ, उत्तर प्रदेश).
पश्चिम टोक: सुतकागेनडोर (Sutkagen Dor - दाश्त नदी, मकरान किनारा, बलुचिस्तान, पाकिस्तान).
शहर (City) | नदी व स्थान | उत्खननकर्ते व वर्ष | शोधलेले महत्त्वाचे अवशेष व पुरावे |
|---|---|---|---|
१. हडप्पा (Harappa) | रावी नदी (मोंटगोमेरी, पंजाब-पाकिस्तान) | दयाराम साहनी (१९२१) | ६ धान्याची कोठारे (Granaries), मातृदेवतेची मूर्ती, तांब्याची बैलगाडी (इक्का), कामगारांची निवासस्थाने, आर-३७ दफनभूमी, शंखाचा बैल. |
२. मोहेंजोदडो (Mohenjo-daro) | सिंधू नदी (लारकाना, सिंध-पाकिस्तान) | राखालदास बॅनर्जी (१९२२) | विशाल महास्नानगृह (Great Bath - ३९x२३x८ फूट), धान्याचे सर्वात मोठे कोठार, नग्न नर्तकीची कांस्यमूर्ती (Dancing Girl), दाढी असलेल्या पुरोहिताचा दगडी पुतळा, तथाकथित "पशुपती" मुद्रा / शिंगधारी ध्यानस्थ आकृती (हत्ती, वाघ, गेंडा, म्हैस व पायाशी २ हरणे), सुती कापडाचा तुकडा. |
३. लोथल (Lothal) | भोगवा नदी (अहमदाबाद, गुजरात) | एस. आर. राव (१९५४) | हडप्पाकालीन गोदी / बंदररचना (Dockyard), तांदळाचे (भात) प्राचीनतम अवशेष, पर्शियन आखातातील मुद्रा, बुद्धिबळासारखा खेळ, दुहेरी दफन (स्त्री-पुरुष एकाच थडग्यात), अग्निकुंड, जहाजाचे मातीचे मॉडेल. |
४. कालीबंगन (Kalibangan) | घग्गर नदी (हनुमानगड, राजस्थान) | अमलानंद घोष व बी. बी. लाल (१९६१) | नांगरलेल्या शेतीचा (Ploughed Field) जगातील पहिला पुरावा, काळ्या बांगड्यांचे कारखाने, ७ आयताकृती अग्निकुंडे, उंटाची हाडे, भूकंपामुळे नष्ट झाल्याचे पुरावे, लाकडी नाली. |
५. धोलाविरा (Dholavira) | खडीर बेट (कच्छचे रण, गुजरात; मानसर-मनहर नाले व प्रगत जलव्यवस्थापन) | जे. पी. जोशी व आर. एस. बिश्त (१९९०) | अद्वितीय पाणी साठवणूक व जलव्यवस्थापन प्रणाली (Water Harvesting Reservoirs); तीन भागांत विभागलेले एकमेव शहर (दुर्ग, मध्यम नगर, कनिष्ठ नगर); १० मोठ्या अक्षरांचा साइनबोर्ड/फलक; क्रीडांगण (स्टेडियम); युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (२०२१). |
६. राखीगढी (Rakhigarhi) | दृषद्वती/घग्गर नदी (हिसार, हरियाणा) | अमरेंद्रनाथ (१९९७) | भारतातील सिंधू संस्कृतीचे सर्वात मोठे क्षेत्र (Largest Harappan Site in India - ३५० हेक्टर); भव्य कोठारे, सोन्याच्या दागिन्यांचे कारखाने व मानवी सांगाडे DNA संशोधन केंद्र. |
७. चन्हुदडो (Chanhudaro) | सिंधू नदी (सिंध-पाकिस्तान) | एन. जी. मजुमदार (१९३१) | एकमेव शहर जेथे कोणताही किल्ला/दुर्ग (Citadel) नव्हता; मणी, सील व बांगड्या बनवण्याचा औद्योगिक कारखाना; सौंदर्यप्रसाधने (लिपस्टिक, काजळ, कंगवा); मांजराचा पाठलाग करणाऱ्या कुत्र्याच्या पावलांचे ठसे. |
८. बनावली व सुरकोटडा | हरियाणा व गुजरात | आर. एस. बिश्त / जे. पी. जोशी | बनावली (हरियाणा): मातीचा खेळण्यातील नांगर व चांगल्या प्रतीचे बार्ली/जवस; सुरकोटडा (गुजरात): येथे घोडा म्हणून ओळखले गेलेले अश्वसदृश (equid) प्राण्याचे अवशेष आढळले (मात्र त्यांची खरी ओळख पुरातत्त्वज्ञांमध्ये वादग्रस्त आहे; 'एकमेव' असा दावा सुरक्षित नाही). |
३. हडप्पा संस्कृतीची नगररचना, समाज, शेती, लिपी व ऱ्हासाची कारणे
🏗️ नगररचना व सांडपाणी व्यवस्था:
ग्रीड पद्धत (Grid System / बुद्धिबळ पद्धत): शहरे काटकोनात छेदणाऱ्या रुंद रस्त्यांनी आयताकृती चौकांमध्ये विभागलेली होती.
दोन प्रमुख भाग: पश्चिमेकडील उंच भाग (किल्ला / सिटाडेल - प्रशासक वर्गासाठी) आणि पूर्वेकडील सखल भाग (सर्वसामान्य व्यापारी व कामगारांच्या वस्त्या).
भाजलेल्या विटांचा वापर: विटांचे प्रमाण ४:२:१ (लांबी:रुंदी:उंची) हे सर्व शहरांत तंतोतंत एकसमान होते.
सांडपाणी व्यवस्था: घराघरांतील सांडपाणी रस्त्यावरील दगडी लाद्यांनी झाकलेल्या बंदिस्त भूमिगत गटारांना जोडलेले होते.
📜 लिपी, पिके, धातू व व्यापार:
लिपी: भावचित्रात्मक (Pictographic) / बोस्ट्रोफेडॉन (Boustrophedon) - पहिली ओळ उजवीकडून डावीकडे व दुसरी ओळ डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाई. (अजूनही न उलगडलेली).
कापूस (Cotton): जगात सर्वप्रथम कापूस पिकवण्याचे श्रेय सिंधू संस्कृतीला जाते (ग्रीकांनी कापसाला 'सिंडॉन' - Sindon म्हटले).
अपरिचित धातू व प्राणी: हडप्पा संस्कृती कांस्ययुगीन असल्याने तांबे, कांस्य व सोन्याचा वापर जास्त होता; लोखंडाचा (Iron) वापर प्रचलित नव्हता (तांबे, कासे, सोने, चांदी परिचित). सिंह हा प्राणी अपरिचित होता.
परकीय व्यापार: मेसोपोटेमियाशी (इराक) व्यापार चालत असे. मेसोपोटेमियन शिलालेखांत सिंधू प्रदेशाचा उल्लेख 'मेलुहा' (Meluhha) असा आढळतो.
🍂 सिंधू संस्कृतीच्या ऱ्हासाची प्रमुख कारणे (इतिहासकारांचे मते):
महापूर (Floods): सर जॉन मार्शल, मॅके आणि एस. आर. राव (मोहेंजोदडो ७ वेळा पुरामुळे बुडाले).
भूकंप व भूगर्भीय हालचाली: रॉबर्ट रायक्स आणि एम. आर. साहनी.
हवामान बदल, दुष्काळ व घग्गर-हाक्रा नदी कोरडी पडणे: अमलानंद घोष व डी. पी. अग्रवाल.
आर्यांचे बाह्य आक्रमण (जुने मत): मॉर्टिमर व्हीलर व गार्डन चाईल्ड; आधुनिक संशोधनानुसार हवामान बदल, पर्यावरणीय ताण व घग्गर-हाक्रा नदी पात्रातील बदल ही प्रमुख कारणे मानली जातात.
📌 प्राचीन भारत भाग १: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे रिव्हिजन मुद्दे
सिंधू संस्कृतीचे दक्षिणेकडील टोक: दायमाबाद (अहिल्यानगर [अहमदनगर], महाराष्ट्र - प्रवरा नदीकाठ - कांस्य रथ सापडला).
मानवनिर्मित कृत्रिम बंदर: लोथल (गुजरात); नांगरलेली शेतजमीन: कालीबंगन (राजस्थान).
तीन भागांत विभागलेले शहर व जलव्यवस्थापन: धोलाविरा (कच्छ, गुजरात).
अपरिचित धातू: लोखंड (Iron); दक्षिण आशियातील सुरुवातीची शेती: मेहरगड (बलुचिस्तान).
भीमबेटका गुहाचित्रे: मध्य प्रदेश (पुराश्मयुग व मध्याश्मयुग).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
उत्तर: नर्मदा खोऱ्यातील हथनोरा (मध्य प्रदेश - अरुण सोनकिया १९८२).
उत्तर: इनामगाव (जि. पुणे - घोड नदीकाठ) व दायमाबाद (प्रवरा नदीकाठ).
उत्तर: मोहेंजोदडो येथे (लॉस्ट वॅक्स पद्धतीने बनवलेली).
उत्तर: कालीबंगन (राजस्थान - घग्गर नदीकाठ).
उत्तर: लोथल (गुजरात - भोगवा नदीकाठ).
उत्तर: गुजरात (कच्छचे रण - त्रिस्तरीय नगररचना व जलव्यवस्थापन).
उत्तर: राखीगढी (हरियाणा - प्रा. वसंत शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली उत्खनन).
उत्तर: स्टीएटाईट (Steatite - मऊ दगड/खडी).
उत्तर: मोरगाव (ता. मुळशी) व विदर्भातील गुहा (भीमबेटका हे मध्य प्रदेशातील रायसेन जिल्ह्यात आहे).
उत्तर: शेती (गहू, बार्ली) व परदेशी व्यापार (मेसोपोटेमियाशी - ज्याला 'मेलुहा' म्हटले जायचे).
📊 हडप्पा संस्कृतीची प्रमुख शहरे व उत्खननकर्ते (परीक्षोपयोगी चार्ट)
| शहर | नदी व राज्य/देश | उत्खनन वर्ष व संशोधक | सापडलेले महत्त्वाचे अवशेष |
|---|---|---|---|
| हडप्पा | रावी (पंजाब, पाकिस्तान) | १९२१ - दयाराम साहनी | धान्याची १२ कोठारे, R-37 दफनभूमी, तांब्याची इक्का गाडी. |
| मोहेंजोदडो | सिंधू (सिंध, पाकिस्तान) | १९२२ - राखालदास बॅनर्जी | महास्नानगृह (Great Bath), भव्य कोठार, दाढीवाल्या पुरोहिताची मूर्ती, पशुपती मुद्रा. |
| लोथल | भोगवा (गुजरात) | १९५७ - एस. आर. राव | जहाजांची गोदी (Dockyard), तांदळाचे दाणे, अग्निकुंड, बुद्धिबळासारखा खेळ. |
| कालीबंगन | घग्गर (राजस्थान) | १९५३ - अमलानंद घोष व बी. बी. लाल | काळ्या बांगड्या, नांगरलेले शेत, उंटाची हाडे, अग्निकुंडे. |
| धोलाविरा | खडीर बेट (कच्छ, गुजरात) | १९६७ - जे. पी. जोशी / आर. एस. बिश्त | भव्य जलसाठे (Water Reservoirs), १० अक्षरांचा साइनबोर्ड, तीन भागांत विभागलेले शहर. |
📝 MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: सिंधू संस्कृतीच्या वैशिष्ट्यांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) सिंधू संस्कृती ही आद्य-ऐतिहासिक (Proto-historic) व कांस्ययुगीन नागरी संस्कृती होती.
ब) हडप्पाकालीन नगरांमध्ये रस्ते एकमेकांना काटकोनात छेदत असत (Grid System).
क) हडप्पा संस्कृतीतील लोकांना लोखंड या धातूचा मोठ्या प्रमाणावर परिचय होता.
पर्याय: १) फक्त अ व ब बरोबर | २) फक्त ब व क बरोबर | ३) तिन्ही विधाने बरोबर.
स्पष्टीकरण: विधान (क) पूर्णतः चुकीचे आहे. सिंधू संस्कृतीतील लोकांना तांबे, कांस्य, सोने व चांदी माहित होते; परंतु त्यांना लोखंड (Iron) या धातूची अजिबात माहिती नव्हती. भारतात लोखंडाचा शोध उत्तर वैदिक काळात (इ.स.पूर्व १००० च्या सुमारास अतरंजीखेरा येथे) लागला.
प्राचीन भारत: अश्मयुग, सिंधू संस्कृती व महाजनपदे सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.