📁 इतिहास (History) 📖 प्राचीन भारत: अश्मयुग, सिंधू संस्कृती, वैदिक काळ व महाजनपदे ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 125 views
मौर्य साम्राज्य, सातवाहन घराणे, गुप्त सुवर्णकाळ व हर्षवर्धन: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
चंद्रगुप्त मौर्य व चाणक्य (अर्थशास्त्र, मेगॅस्थनीज इंडिका), सम्राट अशोक (कलिंग युद्ध, शिलालेख जेम्स प्रिन्सेप), सातवाहन (सिमुक, गौतमीपुत्र सातकर्णी, राजा हाल गाथासप्तशती), गुप्त साम्राज्य (समुद्रगुप्त नेपोलियन, विक्रमादित्य नवरत्न) व हर्षवर्धन (बाणभट्ट, ह्युएन त्संग, पुलकेशी २ पराभव) MPSC नोट्स.
लेखक: Mahasarav Exam Research Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
👑 मौर्य साम्राज्य, सातवाहन घराणे, गुप्त सुवर्णकाळ व हर्षवर्धन:
भारताच्या प्राचीन इतिहासातील राजकीय एकात्मतेचा कालखंड म्हणजे मौर्य साम्राज्य (इ.स.पूर्व ३२२ ते १८५) आणि सांस्कृतिक-वैज्ञानिक समृद्धीचा गुप्त काळ (सुवर्णकाळ) होय. तसेच महाराष्ट्रातील पहिले ऐतिहासिक साम्राज्य म्हणून सातवाहन घराणे (प्रतिष्ठान/पैठण) चे स्थान अनन्यसाधारण आहे. सम्राट अशोक, कलिंग युद्ध, शिलालेख, गौतमीपुत्र सातकर्णी, समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त विक्रमादित्य व हर्षवर्धन या सर्व महत्त्वाच्या राज्यकर्त्यांचा अभ्यास खाली सविस्तर दिला आहे.
१. मौर्य साम्राज्य: प्रशासन, अर्थशास्त्र व सम्राट अशोक (इ.स.पूर्व ३२२ ते १८५)
👑 चंद्रगुप्त मौर्य व चाणक्य (३२२-२९८ BC):
- स्थापना: आपले गुरू चाणक्य (विष्णुगुप्त / कौटिल्य) यांच्या साहाय्याने नंद घराण्याचा शेवटचा क्रूर राजा धनानंद याचा पराभव करून मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली.
- 'अर्थशास्त्र' (Arthashastra): कौटिल्य यांनी लिहिलेला राज्यशास्त्र, गुप्तहेर यंत्रणा, प्रशासन व सप्तांग सिद्धांतावरील (राजा, अमात्य, जनपद, दुर्ग, कोश, दंड, मित्र) जगातील सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ. यात १८ वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचा (तीर्थ) उल्लेख आहे - मुख्य कर संकलक: समाहर्ता, मुख्य खजिनदार: सन्निधाता, गुप्तहेर यंत्रणा: संस्था (स्थिर गुप्तहेर) व संचारा (भ्रमण करणारे गुप्तहेर).
- सेल्युकस निकेटरचा पराभव (३०५ BC): अलेक्झांडरचा सेनापती सेल्युकस निकेटरचा पराभव केला. सेल्युकसने हेरात, कंदाहार, काबूल व बलुचिस्तान हे ४ प्रांत चंद्रगुप्ताला दिले. आपली मुलगी हेलेना हिचा विवाह चंद्रगुप्ताशी केला व मेगॅस्थनीज (Megasthenes) या ग्रीक राजदूताला पाटलीपुत्र दरबारात पाठवले.
- 'इंडिका' (Indica): मेगॅस्थनीजने लिहिलेला ग्रंथ; यात पाटलीपुत्र शहराचे प्रशासन पाहणाऱ्या ६ समित्यांचे (प्रत्येकी ५ सदस्य = ३० सदस्य) वर्णन आहे: १. शिल्पकला व औद्योगिक समिती, २. परदेशी नागरिकांची देखभाल समिती, ३. जन्म-मृत्यू नोंदणी समिती, ४. व्यापार, वाणिज्य व वजनमापे समिती, ५. तयार वस्तूंची विक्री व गुणवत्ता समिती, ६. विक्रीकर वसुली समिती (किमतीच्या १/१० भाग कर).
- सुदर्शन तलाव (जुनागढ, गुजरात): चंद्रगुप्ताचा प्रांतीय राज्यपाल पुष्यगुप्त वैश्य याने जलसिंचनासाठी गिरनार येथे सुदर्शन तलावाची निर्मिती केली (ज्याची दुरुस्ती पुढे तुषास्फ, रुद्रदामन व स्कंदगुप्त यांनी केली).
- जैन धर्माचा स्वीकार: अखेरच्या काळात जैन मुनी भद्रबाहू यांच्यासह कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ (चंद्रगिरी टेकडी) येथे जाऊन संलेखना (कायाक्लेश / उपोषण) व्रताने प्राण त्यागले.
👑 चक्रवर्ती सम्राट अशोक (२६८ ते २३२ BC):
- उपाधी: शिलालेखांमध्ये 'देवानामपिय पियदस्सी' (देवांचा प्रिय आणि सुंदर दिसणारा राजा) असा उल्लेख आढळतो. मास्की व गुर्जर शिलालेखात त्याचे प्रत्यक्ष 'अशोक' नाव आढळते.
- कलिंग युद्ध (इ.स.पूर्व २६१ - राज्याभिषेकाच्या ८ व्या वर्षी): कलिंगच्या (ओडिशा - दया नदीकाठ) भीषण युद्धात १ लाख लोक मारले गेले व दीड लाख बंदी झाले. या अमानुष रक्तपाताने व्यथित होऊन अशोकाने 'भेरीघोष' (युद्धनाद) सोडून 'धम्मघोष' (धम्मनाद) चा मार्ग स्वीकारला.
- बौद्ध धर्माची दीक्षा: बौद्ध भिक्षू उपगुप्त यांनी अशोकाला बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली. मुलगा महेंद्र व मुलगी संघमित्रा यांना धर्मप्रचारासाठी सिलोन (श्रीलंका) येथे पाठवले.
- धम्म महामात्र: समाजातील नैतिक मूल्यांचा प्रसार करण्यासाठी अशोकाने राज्याभिषेकाच्या १४ व्या वर्षी 'धम्म महामात्र' या विशेष अधिकाऱ्यांची नियुक्ती केली.
- शिलालेख व लिपी: १८३७ मध्ये ब्रिटिश संशोधक जेम्स प्रिन्सेप (James Prinsep) याने सर्वप्रथम अशोकाचे ब्राह्मी लिपीतील शिलालेख वाचले (लिपी: ब्राह्मी, खरोष्टी, ग्रीक व अरामाईक). १३ व्या मुख्य शिलालेखात कलिंग युद्धाचे हृदयद्रावक वर्णन आहे, तर रुम्मिनदेई (लुंबिनी) शिलालेखात बुद्धांच्या जन्मस्थानामुळे कर माफ केल्याची नोंद आहे.
- सारनाथ सिंहस्तंभ व राष्ट्रीय चिन्ह: सारनाथ येथील अशोक स्तंभाची चार सिंहांची प्रतिकृती भारताचे 'राष्ट्रीय चिन्ह' असून त्याखालील २४ आऱ्यांचे अशोकचक्र भारताच्या 'राष्ट्रध्वजात' स्वीकारले आहे.
२. सातवाहन घराणे: महाराष्ट्रातील पहिले साम्राज्य (Satavahana Dynasty)
मौर्यांच्या ऱ्हासानंतर महाराष्ट्रात व दख्खनमध्ये इ.स.पूर्व २३० ते इ.स. २२० (सुमारे ४५० वर्षे) सातवाहनांनी राज्य केले:
🏛️ स्थापना, राजधानी व नाणेघाट:
- संस्थापक: सिमुक (Simuka) याने सातवाहन घराण्याची स्थापना केली. पुराणांमध्ये त्यांना 'आंध्र' किंवा 'आंध्रभृत्य' म्हटले आहे.
- राजधानी: प्रतिष्ठान / पैठण (छत्रपती संभाजीनगर - गोदावरी नदीकाठ). उप-राजधानी व लष्करी केंद्र: जुन्नर (पुणे).
- नाणेघाट शिलालेख (जुन्नर, पुणे): प्रथम सातकर्णीची पत्नी राणी नागनिका हिने कोरवला. यात सातकर्णीच्या अश्वमेध व राजसूय यज्ञांचे वर्णन असून, ब्राह्मणांना जमिनी दान देण्याची (अग्रहार) भारतातील पहिली ऐतिहासिक नोंद या शिलालेखात आढळते.
- राजा हाल (१७ वा राजा): याने महाराष्ट्री प्राकृत भाषेत 'गाथासप्तशती' (Gatha Saptashati - ७०० शृंगारिक, निसर्ग व ग्रामीण जीवनावरील कवितांचा संग्रह) हा प्रसिद्ध ग्रंथ रचला. हालचा सेनापती विजयानंद याने श्रीलंका जिंकली. बृहत्कथाकार गुणाढ्य हा हालच्या दरबारात होता (पैशाची प्राकृत भाषेत 'बृहत्कथा' लिहिली).
- नाणी व धातू: सातवाहनांनी पोटीन (कथील, तांबे व शिसे यांचे मिश्रण), शिसे (Lead), तांबे व चांदीची नाणी पाडली. नाण्यांवर जहाजांचे चित्र सागरी व्यापाराचा पुरावा देते.
- स्थापत्य व लेणी: कार्ल्याचे भव्य चैत्यगृह (भारतातील सर्वात मोठे चैत्यगृह), नाशिकची पांडवलेणी, पितळखोरा व भाजे लेणी सातवाहन काळात कोरली गेली.
⚔️ गौतमीपुत्र सातकर्णी व इतर राजे:
- महान पराक्रम: सातवाहन घराण्यातील सर्वात महान व पराक्रमी राजा (इ.स. १०६ ते १३०). याने शक क्षत्रप नहपान याचा पराभव केला (जोगलथंबी, नाशिक येथे नहपानाची १३,२५० हून अधिक फेरमुद्रित नाणी सापडली).
- गौरव पदवी: 'त्रि-समुद्र-तोय-पीत-वाहन' (ज्याच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे - अरबी समुद्र, बंगालचा उपसागर व हिंदी महासागर - पाणी प्यायले आहे), 'एक ब्राह्मण', 'आगम निलय' (वेदांचे आश्रयस्थान) आणि 'क्षत्रियांचे गर्वहरण करणारा'.
- नाशिक शिलालेख: त्याची आई गौतमी बालश्री हिने नाशिकच्या पांडवलेणीत कोरवून ठेवला आहे. राजांच्या नावासमोर आईचे नाव लावण्याची (Matronymic) प्रथा सातवाहनांनी सुरू केली (उदा. गौतमीपुत्र, वाशिष्ठीपुत्र पुळुमावी).
- वाशिष्ठीपुत्र पुळुमावी: याने अमरावती (आंध्र प्रदेश) येथील स्तूप पूर्ण केला आणि राजधानी अमरावती (धान्यकटक) येथे हलवली.
- यज्ञश्री सातकर्णी: शेवटचा कर्तबगार राजा; याच्या नाण्यांवर दुहेरी डोलकाठी असलेल्या जहाजांची प्रतिमा कोरलेली आढळते.
३. गुप्त साम्राज्य (सुवर्णकाळ) व सम्राट हर्षवर्धन (Gupta Empire & Harsha)
✨ गुप्त साम्राज्य (इ.स. ३१९ ते ५५० - 'भारताचा सुवर्णकाळ'):
- संस्थापक: श्रीगुप्त; वास्तविक संस्थापक: चंद्रगुप्त प्रथम (गुप्त संवत ३१९-३२० सुरू केले, लिच्छवी राजकुमारी कुमारदेवीशी विवाह करून 'महाराजाधिराज' पदवी घेतली).
- समुद्रगुप्त (३३५-३७५): इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांनी त्याला 'भारताचा नेपोलियन' (Napoleon of India) म्हटले. दरबारी कवी हरिषेण याने संस्कृतमध्ये लिहिलेला 'प्रयाग प्रशस्ती / अलाहाबाद स्तंभलेख' त्याच्या १२ दक्षिणापथ व ९ आर्यावर्त विजयांची माहिती देतो. नाण्यांवर वीणा वाजवताना चित्र (कविराज पदवी).
- चंद्रगुप्त द्वितीय / विक्रमादित्य (३७५-४१५): शकांचा समूळ पराभव करून 'शकारी' व 'विक्रमादित्य' पदवी घेतली. आपली कन्या प्रभावती गुप्ता हिचा विवाह महाराष्ट्रातील वाकाटक राजा रुद्रसेन द्वितीय याच्याशी केला.
- नवरत्न दरबार: कालिदास (अभिज्ञान शाकुंतल, मेघदूत, रघुवंश, कुमारसंभव, मालविकाग्निमित्रम्), वराहमिहिर (बृहत्संहिता, पंचसिद्धान्तिका), धन्वंतरी (आयुर्वेद), अमरसिंह (अमरकोश), वरुची, शंकू, बेतालभट्ट, घटकरपर, क्षपणक.
- फा-हियान (Fa-Hien): गुप्त काळात भारतात आलेला पहिला चीनी बौद्ध प्रवासी (ग्रंथ: 'फो-क्यो-की' - गुप्त काळातील समृद्धी व गुन्हेगारी नसलेल्या समाजाचे वर्णन).
- महरौली लोहस्तंभ (दिल्ली): १६०० वर्षांनंतरही गंज न चढलेला धातुशास्त्राचा अद्वितीय चमत्कार ('चंद्र' राजाचा उल्लेख).
- नालंदा विद्यापीठ: गुप्त सम्राट कुमारगुप्त प्रथम (महेंद्रादित्य) याने बिहारमधील नालंदा येथे जागतिक दर्जाच्या बौद्ध विद्यापीठाची स्थापना केली.
- आर्यभट्ट: गुप्तकालीन थोर खगोलशास्त्रज्ञ व गणितज्ञ (शून्याचा शोध, दशांश पद्धत, पाय चे अचूक मूल्य ३.१४१६, पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते हा सिद्धांत मांडला; ग्रंथ: 'आर्यभटीय' व 'सूर्यसिद्धांत').
👑 सम्राट हर्षवर्धन (६०६ ते ६४७ - वर्धन घराणे):
- राजधानी: ठाणेश्वरवरून कन्नौज (उत्तर प्रदेश) येथे हलवली. दर ५ वर्षांनी प्रयाग येथे महामोक्ष परिषद भरवून सर्व संपत्ती दान करत असे.
- साहित्यिक सम्राट: हर्षवर्धन स्वतः उत्तम लेखक व नाटककार होता; त्याने संस्कृतमध्ये ३ प्रसिद्ध नाटके लिहिली: १. रत्नावली, २. प्रियदर्शिका, ३. नागानंद.
- दरबारी कवी बाणभट्ट: यांनी 'हर्षचरित' (हर्षवर्धनाचे चरित्र) आणि 'कादंबरी' (जगातील पहिली गद्य कादंबरी) हे ग्रंथ लिहिले. मयूरभट्ट यांनी सूर्यशतक लिहिले.
- ह्युएन त्संग (युआन श्वांग - ६२९ ते ६४५): हर्षवर्धनाच्या काळात आलेला चीनी प्रवासी; याला 'प्रवाशांचा राजकुमार' व 'वर्तमान शाक्यमुनी' म्हणतात. याने 'सी-यू-की' (Si-Yu-Ki) ग्रंथ लिहिला. याने नालंदा विद्यापीठात आचार्य शीलभद्र यांच्याकडे शिक्षण घेतले व महाराष्ट्रातील लोकांचे 'स्वाभिमानी, उपकाराची जाणीव ठेवणारे व शत्रूवर दया न दाखवणारे' असे वर्णन केले.
- नर्मदा लढाई (इ.स. ६१८): हर्षवर्धनाने दक्षिणेत साम्राज्य विस्तार करण्याचा प्रयत्न केला असता बादामीचा चालुक्य राजा पुलकेशी द्वितीय (Pulakeshin II) याने नर्मदा नदीकाठी हर्षवर्धनाचा दारुण पराभव केला. (या विजयाची नोंद रविकीर्ती लिखित 'ऐहोळे शिलालेख' मध्ये आहे).
🏛️ गुप्त व सातवाहन काळातील स्थापत्य व कला वारसा (MPSC हमखास प्रश्न):
देवगडचे दशावतार मंदिर (झाशी, UP): गुप्तकालीन भारतातील पहिले शिखरयुक्त दगडी मंदिर.
अजिंठा गुंफा (१६, १७ व १९): गुप्त व वाकाटक कालीन जगप्रसिद्ध बौद्ध भित्तीचित्रे (पद्मपाणी व वज्रपाणी बोधिसत्त्व).
कार्ले चैत्यगृह (पुणे): सातवाहन काळातील कातळात कोरलेले भारतातील सर्वात भव्य चैत्यगृह (सिंहस्तंभ).
📌 साम्राज्य व घराणी: परीक्षेसाठी १००% विचारले जाणारे पॉईंट्स
- भारताचा नेपोलियन: समुद्रगुप्त (प्रयाग प्रशस्ती - हरिषेण).
- गाथासप्तशती ग्रंथ: सातवाहन राजा हाल (महाराष्ट्री प्राकृत).
- त्रि-समुद्र-तोय-पीत-वाहन: गौतमीपुत्र सातकर्णी (नाशिक शिलालेख - गौतमी बालश्री).
- अशोकाचे शिलालेख सर्वप्रथम वाचणारा: जेम्स प्रिन्सेप (१८३७).
- हर्षवर्धनाचा पराभव करणारा चालुक्य राजा: पुलकेशी द्वितीय (ऐहोळे शिलालेख - रविकीर्ती).
- नालंदा विद्यापीठ संस्थापक: कुमारगुप्त प्रथम.
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: मौर्य साम्राज्याची स्थापना कोणाचा पराभव करून झाली?
उत्तर: नंद घराण्याचा शेवटचा राजा धनानंद याचा पराभव करून (चंद्रगुप्त मौर्य व चाणक्य यांनी).
उत्तर: नंद घराण्याचा शेवटचा राजा धनानंद याचा पराभव करून (चंद्रगुप्त मौर्य व चाणक्य यांनी).
२. प्रश्न: 'अर्थशास्त्र' हा ग्रंथ कोणी लिहिला आणि त्याचा विषय कोणता?
उत्तर: आचार्य चाणक्य (कौटिल्य/विष्णुगुप्त) - हा ग्रंथ राजकारण व प्रशासनावर आहे.
उत्तर: आचार्य चाणक्य (कौटिल्य/विष्णुगुप्त) - हा ग्रंथ राजकारण व प्रशासनावर आहे.
३. प्रश्न: मेगॅस्थनीज या ग्रीक राजदूताने मौर्य काळावर कोणता ग्रंथ लिहिला?
उत्तर: 'इंडिका' (Indica - सेल्युकस निकेटरचा राजदूत).
उत्तर: 'इंडिका' (Indica - सेल्युकस निकेटरचा राजदूत).
४. प्रश्न: कलिंगचे घनघोर युद्ध कोणत्या वर्षी झाले?
उत्तर: इ.स.पूर्व २६१ मध्ये (सम्राट अशोकाच्या राज्याभिषेकाच्या ८ व्या वर्षी).
उत्तर: इ.स.पूर्व २६१ मध्ये (सम्राट अशोकाच्या राज्याभिषेकाच्या ८ व्या वर्षी).
५. प्रश्न: महाराष्ट्रातील पहिले ऐतिहासिक साम्राज्य कोणते?
उत्तर: सातवाहन साम्राज्य (संस्थापक: सिमुक - राजधानी: प्रतिष्ठान / पैठण).
उत्तर: सातवाहन साम्राज्य (संस्थापक: सिमुक - राजधानी: प्रतिष्ठान / पैठण).
६. प्रश्न: नाणेघाट (जुन्नर) शिलालेख कोणाच्या कारकिर्दीतील आहे?
उत्तर: सातवाहन राणी नागनिका (राजा सातकर्णी प्रथमची पत्नी).
उत्तर: सातवाहन राणी नागनिका (राजा सातकर्णी प्रथमची पत्नी).
७. प्रश्न: 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' (ज्याच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले) ही पदवी कोणाची?
उत्तर: गौतमीपुत्र सातकर्णी (सातवाहनांचा २३ वा महान राजा - नाशिक शिलालेख).
उत्तर: गौतमीपुत्र सातकर्णी (सातवाहनांचा २३ वा महान राजा - नाशिक शिलालेख).
८. प्रश्न: "भारताचा नेपोलियन" कोणाला म्हणतात?
उत्तर: समुद्रगुप्त (इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी म्हटले - प्रयाग प्रशस्ती हरीषेणने लिहिली).
उत्तर: समुद्रगुप्त (इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी म्हटले - प्रयाग प्रशस्ती हरीषेणने लिहिली).
९. प्रश्न: चंद्रगुप्त द्वितीय (विक्रमादित्य) च्या दरबारातील 'नवरत्नां'मध्ये कोण होते?
उत्तर: महाकवी कालिदास, वराहमिहिर, धन्वंतरी, अमरसिंह, इत्यादी.
उत्तर: महाकवी कालिदास, वराहमिहिर, धन्वंतरी, अमरसिंह, इत्यादी.
१०. प्रश्न: सम्राट हर्षवर्धनच्या दरबारात आलेला प्रसिद्ध चिनी प्रवासी कोण?
उत्तर: ह्युएन त्संग (Xuanzang - ग्रंथ: 'सी-यू-की', नालंदा येथे अध्ययन).
उत्तर: ह्युएन त्संग (Xuanzang - ग्रंथ: 'सी-यू-की', नालंदा येथे अध्ययन).
११. प्रश्न: हर्षवर्धनाचा नर्मदा नदीकाठच्या लढाईत कोणी पराभव केला?
उत्तर: चालुक्य सम्राट पुलकेशी द्वितीय (ऐहोळे शिलालेख - रवीकीर्ती).
उत्तर: चालुक्य सम्राट पुलकेशी द्वितीय (ऐहोळे शिलालेख - रवीकीर्ती).
📊 प्राचीन राजवंश, संस्थापक, राजधान्या व नाणी (रिव्हिजन तक्ता)
| राजवंश | संस्थापक | राजधानी | प्रसिद्ध राजे | विशेष नाणी / साहित्य |
|---|---|---|---|---|
| मौर्य साम्राज्य | चंद्रगुप्त मौर्य | पाटलीपुत्र | चंद्रगुप्त, बिंदुसार, अशोक | आहत नाणी (Punch-marked coins), ब्राह्मी व खरोष्टी शिलालेख. |
| सातवाहन घराणे | सिमुक | प्रतिष्ठान (पैठण) | सातकर्णी १, हाल, गौतमीपुत्र सातकर्णी | शिसे (Lead) व पोटीनची नाणी, 'गाथासप्तशती' (प्राकृत ग्रंथ - राजा हाल). |
| कुषाण घराणे | कुजुल कडफिसेस | पुरुषपूर (पेशावर) व मथुरा | कनिष्क प्रथम (शकसंवत ७८ सुरू) | शुद्ध सोन्याची नाणी (Gold coins), गांधार व मथुरा कलाशैली. |
| गुप्त साम्राज्य | श्रीगुप्त / चंद्रगुप्त १ | पाटलीपुत्र व उज्जैन | समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त २, स्कंदगुप्त | 'दिनार' (सोन्याची नाणी), विणा वाजवणारी मुद्रा (समुद्रगुप्त), अजंठा लेणी चित्रे. |
| वर्धन घराणे | पुष्यभूती | थानेश्वर, नंतर कन्नौज | सम्राट हर्षवर्धन (६०६-६४७) | 'रत्नावली', 'प्रियदर्शिका', 'नागानंद' (नाटके), बाणभट्टाचे 'हर्षचरित'. |
📝 MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: सातवाहन घराण्याबाबत खालील विधाने तपासा:
१. सातवाहन राजांनी ब्राह्मणांना आणि बौद्ध भिक्षूंना करमुक्त जमिनी (भूमीदान) देण्याची प्रथा सुरू केली.
२. सातवाहन हे मातृसत्ताक नव्हते; परंतु राजांनी आपल्या नावामागे मातेचे नाव (उदा. गौतमीपुत्र, वसिष्ठीपुत्र) लावण्याची पद्धत होती.
पर्याय: १) फक्त १ बरोबर | २) फक्त २ बरोबर | ३) १ आणि २ दोन्ही सत्य.
उत्तर: पर्याय (३) १ आणि २ दोन्ही सत्य. भारतात भूमीदानाचे सर्वात जुने शिलालेखीय पुरावे सातवाहन राणी नागनिका यांच्या नाणेघाट शिलालेखात मिळतात. तसेच सातवाहन समाज पितृसत्ताक असला तरी मातेचा सन्मान म्हणून मातेचे नाव लावले जात असे.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
प्राचीन भारत: अश्मयुग, सिंधू संस्कृती व महाजनपदे सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.