📁 इतिहास (History) 📖 भारतीय राष्ट्रीय चळवळ: काँग्रेस स्थापना, जहाल-मवाळ कालखंड व गांधी युग ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 296 views
जहाल कालखंड, लोकमान्य टिळक व होमरूल चळवळ: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
लाल-बाल-पाल, टिळकांची चतुःसूत्री (स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण, बहिष्कार), बंगालची फाळणी १९०५ (कर्झन, वंगभंग, आमार शोनार बांला), सुरत फूट १९०७, लोकमान्य टिळक (केसरी-मराठा, सार्वजनिक उत्सव, मंडाले कारावास गीतारहस्य), होमरूल चळवळ १९१६ (बेळगाव) व लखनौ करार MPSC नोट्स.
लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
🦁 जहाल कालखंड (१९०५-१९२०), लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक व होमरूल चळवळ:
मवाळांच्या अर्ज-विनंत्यांच्या राजकारणाला नकार देऊन जनतेच्या ताकदीवर प्रत्यक्ष कृतिशील आंदोलनाचा पुरस्कार करणाऱ्या विचारसरणीला 'जहाल कालखंड' (Extremists Era - १९०५ ते १९२०) म्हणतात. लाल-बाल-पाल (लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिन चंद्र पाल) आणि अरविंद घोष हे जहाल विचारसरणीचे प्रमुख प्रणेते होते. लोकमान्य टिळकांनी "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!" ही सिंहगर्जना करून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला जनआंदोलनाचे स्वरूप दिले. वंगभंग आंदोलन, सुरत फूट (१९०७), मंडालेचा ६ वर्षांचा कारावास, 'गीतारहस्य' ग्रंथ आणि १९१६ ची होमरूल लीग यावरील संपूर्ण तपशील खालीलप्रमाणे आहे.
१. जहाल विचारसरणीचा उदय व ४ सूत्री कार्यक्रम (Chatusutri)
🔥 जहाल विचारसरणीच्या उदयाची कारणे:
- मवाळांच्या सनदशीर मार्गांना ब्रिटिशांनी दिलेली तुच्छतेची वागणूक ('Political Mendicancy' - राजकीय भिक्षुकी).
- १८९६-९७ चा भीषण दुष्काळ आणि पुण्यात पसरलेली प्लेगची साथ; प्लेग कमिशनर रँडचा जुलूम.
- लॉर्ड कर्झनची साम्राज्यवादी धोरणे (१८९९-१९०५): कलकत्ता कॉर्पोरेशन ॲक्ट (१८९९), भारतीय विद्यापीठ कायदा (१९०४) आणि बंगालची फाळणी (१९०५). कर्झनचे विधान: "काँग्रेस ही तिच्या पतनाकडे झुकत आहे आणि तिला शांततेने मरण्यास मदत करणे ही माझी इच्छा आहे."
- आंतरराष्ट्रीय प्रेरणा: १८९६ मध्ये इथिओपियाने इटलीचा केलेला पराभव आणि १९०५ मध्ये चिमुकल्या जपानने बलाढ्य रशियाचा केलेला पराभव; यामुळे आशियाई देशांत आत्मविश्वास निर्माण झाला.
🚩 टिळकांची राष्ट्रीय चतुःसूत्री (४-Point Programme):
- १. स्वराज्य (Swaraj): परकीय सत्तेचे नियंत्रण झुगारून स्वतःचे शासन स्थापन करणे. केवळ सुधारणा नव्हे तर संपूर्ण स्वराज्य हे अंतिम ध्येय.
- २. स्वदेशी (Swadeshi): देशांतर्गत उत्पादित वस्तूंचा वापर करून देशातील उद्योगधंद्यांना व कारागिरांना संजीवनी देणे (पैसा फंड काच कारखाना तळेगाव).
- ३. राष्ट्रीय शिक्षण (National Education): देशाचा इतिहास, संस्कृती व मातृभाषेतून राष्ट्रभक्ती जागवणारे स्वाभिमानी शिक्षण देणे (पुण्यात न्यू इंग्लिश स्कूल १८८०, डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी १८८४, फर्ग्युसन कॉलेज १८८५ व समर्थ विद्यालय तळेगाव स्थापन).
- ४. बहिष्कार (Boycott): ब्रिटिश मालावर, सरकारी शाळांवर, न्यायालयांवर व नोकऱ्यांवर बहिष्कार टाकून ब्रिटिश प्रशासनाला असहकार्य करणे.
| जहाल त्रिमूर्ती नेते | उपाधी व कार्यक्षेत्र | वृत्तपत्रे, ग्रंथ व संस्था |
|---|---|---|
| १. लाला लजपत राय (पंजाब) | 'पंजाब केसरी' (Sher-e-Punjab); लाहोर | संस्था: 'सर्व्हंट्स ऑफ द पीपल सोसायटी' (Servants of the People Society); ग्रंथ: 'Unhappy India', 'Young India'; वृत्तपत्र: 'द पंजाबी', 'वंदे मातरम्' (उर्दू). १९२० कलकत्ता विशेष काँग्रेसचे अध्यक्ष. १९२८ मध्ये सायमन कमिशन विरोधात लाठीहल्ल्यात जखमी होऊन हुतात्मा. |
| २. बिपिन चंद्र पाल (बंगाल) | 'भारतातील क्रांतिकारक विचारांचे जनक'; बंगाल | वृत्तपत्रे: 'न्यू इंडिया' (New India), 'वंदे मातरम्', 'परिदर्शक'; ब्रह्मसमाजाचे कार्यकर्ते; जहाल राष्ट्रवादाचे मुख्य विचारवंत. |
| ३. अरविंद घोष (बंगाल/पुद्दुचेरी) | क्रांतिकारक तत्त्वज्ञानी व योगी | लेखमाला: 'New Lamps for Old' (इंदुप्रकाश वृत्तपत्रात मवाळांवर कठोर टीका); 'भवानी मंदिर' पुस्तिका; अलिपूर बॉम्ब खटल्यानंतर राजकारण सोडून पुद्दुचेरी येथे अध्यात्म साधना; ग्रंथ: 'The Life Divine', 'Savitri'. |
२. बंगालची फाळणी (१९०५), वंगभंग आंदोलन व सुरत फूट (१९०७)
⚔️ बंगालची फाळणी व वंगभंग आंदोलन (१९०५):
- फाळणीची घोषणा: २० जुलै १९०५ रोजी व्हाईसरॉय लॉर्ड कर्झन याने प्रशासकीय सोयीचे कारण दाखवून बंगालच्या फाळणीची घोषणा केली (मूळ हेतू: हिंदू व मुस्लिमांमध्ये फूट पाडणे).
- फाळणी लागू: १६ ऑक्टोबर १९०५ रोजी फाळणी अंमलात आली. हा दिवस देशभरात 'शोक दिन' (Day of Mourning) म्हणून पाळला गेला. लोकांनी उपावास केले व गंगेत स्नान केले.
- रक्षाबंधन व वंदे मातरम्: रवींद्रनाथ टागोर यांच्या आवाहनावरून हिंदू-मुस्लिमांनी ऐक्याचे प्रतीक म्हणून एकमेकांच्या मनगटावर राख्या बांधल्या. टागोरांनी 'आमार शोनार बांला' हे गीत लिहिले (जे पुढे बांगलादेशचे राष्ट्रगीत बनले). बंकिमचंद्र चटर्जींचे 'वंदे मातरम्' हे आंदोलनाचा महामंत्र बनले.
- फाळणी रद्द: प्रचंड जनआंदोलनापुढे नमते घेऊन १९११ च्या दिल्ली दरबारात राजा जॉर्ज पाचवा याने बंगालची फाळणी रद्द केली आणि भारताची राजधानी कोलकातावरून दिल्लीला हलवण्याची घोषणा केली.
⚡ सुरत काँग्रेस अधिवेशनातील फूट (Surat Split - १९०७):
- पार्श्वभूमी: १९०६ च्या कोलकाता अधिवेशनात दादाभाई नौरोजींच्या अध्यक्षतेखाली चतुःसूत्रीचे ठराव संमत झाले होते. परंतु मवाळांना हा कार्यक्रम बंगालबाहेर नेण्यास विरोध होता.
- सुरत अधिवेशन (डिसेंबर १९०७): तापी नदीकाठी सुरत येथे २३ वे अधिवेशन भरले. अध्यक्षपदावरून वाद निर्माण झाला. जहाल गटाचे उमेदवार लाला लजपत राय होते, तर मवाळ गटाने डॉ. राश बिहारी घोष (Dr. Rash Behari Ghosh) यांची अध्यक्षपदी निवड केली. (⚠️ MPSC परीक्षा अलर्ट: सुरत अधिवेशनाचे अध्यक्ष मवाळ नेते डॉ. राश बिहारी घोष होते; क्रांतिकारक रास बिहारी बोस [ज्यांनी लॉर्ड हार्डिंगवर बॉम्ब टाकला व आझाद हिंद सेनेची स्थापना केली] ते वेगळे क्रांतिकारक आहेत).
- फूट: अधिवेशनात प्रचंड गदारोळ झाला, व्यासपीठावर जोडे फेकले गेले आणि काँग्रेसमध्ये 'जहाल' व 'मवाळ' अशी उघड फूट पडली. जहाल नेत्यांना काँग्रेसमधून बाहेर काढण्यात आले. ब्रिटिशांनी जहाल नेत्यांवर कठोर दडपशाही सुरू केली.
३. लोकमान्य टिळक: जीवनकार्य, ग्रंथसंपदा, राजद्रोह खटले व होमरूल लीग
🦁 लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (१८५६-१९२०):
- जन्म: २३ जुलै १८५६ (चिखली, जि. रत्नागिरी); मूळ नाव: केशव गंगाधर टिळक.
- वृत्तपत्रे (२ जानेवारी १८८१):
- 'मराठा' (Mahratta): इंग्रजी वृत्तपत्र (संपादक: बाळ गंगाधर टिळक).
- 'केसरी' (Kesari): मराठी वृत्तपत्र (पहिले संपादक: गोपाळ गणेश आगरकर).
- सार्वजनिक उत्सव: जनतेमध्ये राष्ट्रीय एकात्मता निर्माण करण्यासाठी १८९३ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि १८९५ मध्ये शिवजयंती उत्सव (रायगड जीर्णोद्धार) सुरू केला.
- दुष्काळ व करबंदी (१८९६): दुष्काळात रयतेला हक्कांची जाणीव करून दिली; "सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?" आणि "राज्य करणे म्हणजे सूड उगवणे नव्हे" हे केसरीतील अग्रलेख गाजले. १८९७ मध्ये रँड वधानंतर १८ महिन्यांचा कारावास झाला; जनतेने त्यांना 'लोकमान्य' ही पदवी दिली.
- व्हॅलेंटाईन चिरोल: या ब्रिटिश लेखकाने 'Indian Unrest' पुस्तकात टिळकांना 'भारतीय असंतोषाचे जनक' (Father of Indian Unrest) म्हटले. टिळकांनी चिरोलवर लंडनमध्ये अब्रुनुकसानीचा खटला दाखल केला.
📖 मंडाले कारावास, ग्रंथ व होमरूल चळवळ (१९१६):
- मंडाले कारावास (१९०८ ते १९१४): खुदीराम बोस यांच्या मुझफ्फरपूर बॉम्बस्फोटाचे समर्थन करणारे लेख लिहिल्यामुळे टिळकांना ६ वर्षांची काळ्या पाण्याची शिक्षा होऊन म्यानमारमधील मंडाले कारागृहात पाठवले.
- 'गीतारहस्य' (Gita Rahasya): मंडाले कारागृहात टिळकांनी भगवद्गीतेवर कर्मयोगाचे महत्त्व सांगणारा अजरामर ग्रंथ लिहिला. इतर ग्रंथ: 'The Orion' (१८९३ - वेदांचा काळ) व 'The Arctic Home in the Vedas' (१९०३ - आर्यांचे मूळ स्थान उत्तर ध्रुव).
- होमरूल लीग चळवळ (Home Rule Movement - १९१६):
- टिळकांची होमरूल लीग: २८ एप्रिल १९१६ रोजी बेळगाव येथे स्थापना; कार्यक्षेत्र: महाराष्ट्र (मुंबई वगळून), कर्नाटक, मध्य प्रांत व बेरार. चिटणीस: न. चिं. केळकर. ब्रीद: "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!"
- डॉ. ॲनी बेझंट यांची होमरूल लीग: ३ सप्टेंबर १९१६ (अड्यार, मद्रास); कार्यक्षेत्र: उर्वरित संपूर्ण भारत व मुंबई शहर. वृत्तपत्रे: 'न्यू इंडिया' व 'कॉमनवील'.
- लखनौ करार (Lucknow Pact १९१६): टिळक व ॲनी बेझंट यांच्या प्रयत्नाने काँग्रेसमधील जहाल-मवाळ एकत्र आले आणि काँग्रेस व मुस्लिम लीगमध्ये ऐतिहासिक लखनौ करार झाला (काँग्रेस अध्यक्ष: अंबिकाचरण मुजुमदार).
- निधन: १ ऑगस्ट १९२० रोजी मुंबईत सरदारगृहात निधन झाले (त्याच दिवशी महात्मा गांधींनी असहकार चळवळ सुरू केली).
📌 जहाल कालखंड व टिळक: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे
- केसरी व मराठा वृत्तपत्रे: १८८१ (केसरी मराठी - आगरकर; मराठा इंग्रजी - टिळक).
- बंगालची फाळणी: १६ ऑक्टोबर १९०५ (लॉर्ड कर्झन - शोक दिन व रक्षाबंधन).
- सुरत फूट: १९०७ (अध्यक्ष: डॉ. राश बिहारी घोष - रास बिहारी बोस नव्हे).
- गीतारहस्य ग्रंथ: लोकमान्य टिळक (मंडाले कारागृह, बर्मा).
- होमरूल लीग बेळगाव: २८ एप्रिल १९१६ (लोकमान्य टिळक).
- भारतीय असंतोषाचे जनक: व्हॅलेंटाईन चिरोल यांनी टिळकांना म्हटले.
- सर्व्हंट्स ऑफ द पीपल सोसायटी: लाला लजपत राय (लाहोर).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: जहाल कालखंडातील 'लाल-बाल-पाल' त्रिमूर्ती म्हणजे कोण?
उत्तर: लाला लजपत राय (पंजाब), बाळ गंगाधर टिळक (महाराष्ट्र), बिपिनचंद्र पाल (बंगाल).
उत्तर: लाला लजपत राय (पंजाब), बाळ गंगाधर टिळक (महाराष्ट्र), बिपिनचंद्र पाल (बंगाल).
२. प्रश्न: टिळकांनी राष्ट्रजागृतीसाठी कोणती 'चतुःसूत्री' मांडली?
उत्तर: १) स्वदेशी २) बहिष्कार ३) राष्ट्रीय शिक्षण ४) स्वराज्य.
उत्तर: १) स्वदेशी २) बहिष्कार ३) राष्ट्रीय शिक्षण ४) स्वराज्य.
३. प्रश्न: बंगालची फाळणी कोणत्या व्हाईसरॉयने व कोणत्या दिवशी जाहीर केली?
उत्तर: लॉर्ड कर्झन - १६ ऑक्टोबर १९०५ (राष्ट्रीय शोक दिन / रक्षाबंधन दिन).
उत्तर: लॉर्ड कर्झन - १६ ऑक्टोबर १९०५ (राष्ट्रीय शोक दिन / रक्षाबंधन दिन).
४. प्रश्न: काँग्रेसमधील ऐतिहासिक 'सुरत फूट' कोणत्या वर्षी झाली?
उत्तर: १९०७ च्या २३ व्या अधिवेशनात (अध्यक्ष: डॉ. राश बिहारी घोष [Dr. Rash Behari Ghosh - मवाळ नेते; क्रांतिकारक रास बिहारी बोस नव्हे] - मवाळ व जहाल वेगळे झाले).
उत्तर: १९०७ च्या २३ व्या अधिवेशनात (अध्यक्ष: डॉ. राश बिहारी घोष [Dr. Rash Behari Ghosh - मवाळ नेते; क्रांतिकारक रास बिहारी बोस नव्हे] - मवाळ व जहाल वेगळे झाले).
५. प्रश्न: "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!" ही घोषणा कोणाची?
उत्तर: लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक.
उत्तर: लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक.
६. प्रश्न: टिळकांना "भारतीय असंतोषाचे जनक" (Father of Indian Unrest) कोणी म्हटले?
उत्तर: व्हॅलेंटाईन चिरोल (Valentine Chirol - 'Indian Unrest' पुस्तकात).
उत्तर: व्हॅलेंटाईन चिरोल (Valentine Chirol - 'Indian Unrest' पुस्तकात).
७. प्रश्न: मंडालेच्या (म्यानमार) तुरुंगात टिळकांनी कोणता अजरामर ग्रंथ लिहिला?
उत्तर: 'गीतारहस्य' (कर्मयोगशास्त्र - १९०८ ते १९१४ कारावासात).
उत्तर: 'गीतारहस्य' (कर्मयोगशास्त्र - १९०८ ते १९१४ कारावासात).
८. प्रश्न: महाराष्ट्रात 'होमरूल लीग'ची स्थापना कोणी व कधी केली?
उत्तर: लोकमान्य टिळक (२८ एप्रिल १९१६, बेळगाव येथे - अध्यक्ष: जोसेफ बॅप्टिस्टा).
उत्तर: लोकमान्य टिळक (२८ एप्रिल १९१६, बेळगाव येथे - अध्यक्ष: जोसेफ बॅप्टिस्टा).
९. प्रश्न: लखनौ करार (Lucknow Pact) कोणत्या वर्षी झाला?
उत्तर: १९१६ मध्ये (काँग्रेस व मुस्लिम लीगमध्ये एकी आणि मवाळ-जहाल पुन्हा एकत्र आले).
उत्तर: १९१६ मध्ये (काँग्रेस व मुस्लिम लीगमध्ये एकी आणि मवाळ-जहाल पुन्हा एकत्र आले).
१०. प्रश्न: लोकमान्य टिळकांचे निधन कोणत्या दिवशी झाले?
उत्तर: १ ऑगस्ट १९२० (त्याच दिवशी महात्मा गांधींनी असहकार चळवळ सुरू केली).
उत्तर: १ ऑगस्ट १९२० (त्याच दिवशी महात्मा गांधींनी असहकार चळवळ सुरू केली).
📊 टिळक व डॉ. ॲनी बेझंट यांच्या होमरूल लीगची तुलना
| मुद्दे | लोकमान्य टिळकांची होमरूल लीग | डॉ. ॲनी बेझंट यांची होमरूल लीग |
|---|---|---|
| स्थापना वर्ष व स्थळ | २८ एप्रिल १९१६, बेळगाव | सप्टेंबर १९१६, मद्रास (अड्यार) |
| कार्यक्षेत्र (भाग) | महाराष्ट्र (मुंबई शहर वगळून), कर्नाटक, मध्य प्रांत व वऱ्हाड (एकूण ६ शाखा) | टिळकांचे क्षेत्र सोडून उर्वरित संपूर्ण भारत (मुंबई शहरासह - २०० हून अधिक शाखा) |
| प्रमुख नेते व वृत्तपत्रे | जोसेफ बॅप्टिस्टा (अध्यक्ष), एन. सी. केळकर (सचिव) | केसरी व मराठा | जॉर्ज अरुंडेल (सचिव), बी. पी. वाडिया, सी. पी. रामास्वामी | न्यू इंडिया व कॉमनवील |
📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: १९०६ च्या कलकत्ता काँग्रेस अधिवेशनाचे ऐतिहासिक महत्त्व काय?
१. दादाभाई नौरोजी यांच्या अध्यक्षतेखाली पहिल्यांदा काँग्रेसच्या व्यासपीठावरून 'स्वराज्य' (Self-Government) हा शब्द उच्चारला गेला.
२. स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण आणि स्वराज्य हे चारही ठराव एकमुखाने मंजूर करण्यात आले.
पर्याय: १) फक्त १ सत्य | २) फक्त २ सत्य | ३) दोन्ही सत्य.
उत्तर: पर्याय (३) दोन्ही सत्य. जहाल-मवाळ मतभेद टाळण्यासाठी दादाभाईंना अध्यक्ष केले गेले आणि त्यांनी जहालांच्या चतुःसूत्रीला राष्ट्रीय धोरण म्हणून मान्यता दिली.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
भारतीय राष्ट्रीय चळवळ: काँग्रेस स्थापना, जहाल-मवाळ कालखंड व गांधी युग सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
5 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
भारतीय राष्ट्रीय चळवळ: काँग्रेस स्थापना, जहाल-मवाळ कालखंड व गांधी युग सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत
2
MPSC History - Topic 05: गांधी युग (असहकार, सविनय कायदेभंग, चले जाव)
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण
3
MPSC History - Topic 06: सशस्त्र क्रांतिकारक चळवळ (महाराष्ट्र व भारत)
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण
4
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस स्थापना, मवाळ व जहाल काळ - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत
5
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक व होम रूल चळवळ - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत