भारतातील सशस्त्र क्रांतीपर्व: भगतसिंग, आझाद ते सुभाषचंद्र बोस व आझाद हिंद सेना: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

🌍 परदेशातील भारतीय क्रांतीकेंद्रे व गदर चळवळ:

• इंडिया हाऊस (लंडन - १९०५): पंडित श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी लंडनमध्ये भारतीय विद्यार्थ्यांसाठी 'इंडिया हाऊस' वसतिगृह व 'इंडियन होमरूल सोसायटी' स्थापन केली. 'द इंडियन सोशालॉजिस्ट' हे वृत्तपत्र चालवले. येथे स्वातंत्र्यवीर सावरकर, लाला हरदयाळ, मदनलाल धिंग्रा एकत्र आले. १९०९ मध्ये मदनलाल धिंग्रा यांनी कर्झन वायलीचा वध करून लंडनमध्ये हौतात्म्य पत्करले.
• गदर पार्टी (१ नोव्हेंबर १९१३, सॅन फ्रान्सिस्को - अमेरिका): लाला हरदयाळ, सोहनसिंग भकना (पहिले अध्यक्ष), भाई परमानंद आणि करतारसिंग सराभा यांनी अमेरिकेत 'पॅसिफिक कोस्ट हिंदुस्थान असोसिएशन' स्थापन केली, जी नंतर 'गदर पार्टी' म्हणून प्रसिद्ध झाली. 'गदर' या साप्ताहिकाच्या मुखपृष्ठावर "अंगरेजी राज का कच्चा चिट्ठा" आणि "अंगरेजी राज का दुश्मन" छापले जात असे.
• कामागाटामारू घटना (१९१४): कॅनडाच्या वर्णद्वेषी इमिग्रेशन कायद्याविरुद्ध बाबा गुरदित्त सिंग यांनी ३७६ भारतीयांना 'कामागाटामारू' या जपानी जहाजातून व्हँकुव्हर (कॅनडा) येथे नेले. कॅनडा सरकारने प्रवाशांना उतरू न देता जहाज परत पाठवले. कलकत्त्याजवळील बजबज बंदरावर ब्रिटीश पोलिसांनी गोळीबार करून २२ प्रवाशांना ठार केले, ज्यामुळे जगभरात ब्रिटिशांविरुद्ध क्रांतीची लाट उसळली.
• पॅरिस व बर्लिन केंद्र: पॅरिसमध्ये मॅडम भिकाजी कामा यांनी क्रांतीची धुरा सांभाळली. त्यांनी २१ ऑगस्ट १९०७ रोजी जर्मनीतील स्टुटगार्ट येथील आंतरराष्ट्रीय समाजवादी परिषदेत भारताचा पहिला तिरंगा राष्ट्रध्वज (हिरवा, पिवळा, तांबडा) फडकवला. बर्लिनमध्ये वीरेंद्रनाथ चट्टोपाध्याय आणि भूपेंद्रनाथ दत्त यांनी 'बर्लिन समिती' स्थापन केली.

🚩 २. हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA - १९२८):

८-९ सप्टेंबर १९२८ रोजी दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला मैदानावर क्रांतिकारकांची गुप्त बैठक झाली. समाजवादी विचारांचा प्रभाव पडल्यामुळे भगतसिंग यांच्या आग्रहावरून संघटनेचे नाव बदलून हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) करण्यात आले. याचे कमांडर-इन-चीफ चंद्रशेखर आझाद बनले, तर विचारवंत भगतसिंग, सुखदेव आणि भगवतीचरण व्होरा (ग्रंथ: 'The Philosophy of the Bomb') हे होते.

💥 प्रमुख ऐतिहासिक कारवाया:

1. जॉन साँडर्स वध (लाहोर कट - १७ डिसेंबर १९२८): ऑक्टोबर १९२८ मध्ये लाहोर येथे सायमन कमिशनविरोधी मोर्चावर पोलीस अधीक्षक जेम्स स्कॉट याने निर्घृण लाठीहल्ला केला, ज्यात पंजाबकेसरी लाला लजपत राय शहीद झाले. या हत्येचा बदला घेण्यासाठी १७ डिसेंबर १९२८ रोजी भगतसिंग, राजगुरू आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी स्कॉट समजून सहाय्यक पोलीस अधीक्षक जॉन साँडर्सवर गोळ्या झाडून त्याचा वध केला.
2. मध्यवर्ती विधिमंडळ बॉम्बस्फोट (८ एप्रिल १९२९, दिल्ली): कामगारविरोधी 'ट्रेड डिस्प्युट्स बिल' आणि नागरिक स्वातंत्र्याचा संकोच करणारे 'पब्लिक सेफ्टी बिल' या जुलमी कायद्यांच्या निषेधार्थ भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीच्या सेंट्रल लेजिस्लेटिव्ह असेंब्लीत रिकाम्या बाकांवर दोन कमी तीव्रतेचे बॉम्ब फेकले. त्यांचा उद्देश कोणाला ठार मारणे नसून "बहिऱ्या झालेल्या सरकारला ऐकू जावे" हा होता. त्यांनी लाल रंगाची हस्तपत्रके उधळली आणि "इंकलाब जिंदाबाद!", "साम्राज्यवाद का नाश हो!" अशा गगनभेदी घोषणा देत स्वेच्छेने अटक पत्करली.
3. जतीन दास यांचे ऐतिहासिक बलिदान: राजकीय कैद्यांचे हक्क मिळवण्यासाठी तुरुंगात केलेल्या ऐतिहासिक उपोषणात ६३ दिवसांच्या प्रदीर्घ उपोषणानंतर १३ सप्टेंबर १९२९ रोजी जतीन दास हुतात्मा झाले.
4. चंद्रशेखर आझाद यांचे हौतात्म्य (२७ फेब्रुवारी १९३१): अलाहाबादच्या अल्फ्रेड पार्कमध्ये (आताचे आझाद पार्क) पोलिसांशी झालेल्या एकट्याच्या चकमकीत शेवटची गोळी शिल्लक राहिल्यावर "मी मरेन तर स्वतःच्याच गोळीने, इंग्रजांच्या हाती जिवंत सापडणार नाही" या प्रतिज्ञेनुसार स्वतःवर गोळी झाडून आझाद अमर झाले.
5. २३ मार्च १९३१ - सर्वोच्च बलिदान (शहीद दिन): लाहोर कट खटल्याचा निकाल देऊन ब्रिटिश सरकारने नियोजित वेळेच्या ११ तास आधीच, २३ मार्च १९३१ रोजी संध्याकाळी ७:३० वाजता लाहोर मध्यवर्ती कारागृहात भगतसिंग, सुखदेव आणि शिवराम हरी राजगुरू यांना फाशी दिली. सतलज नदीकाठी हुसैनीवाला (फिरोजपूर) येथे त्यांच्या पार्थिवावर गुप्तपणे अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

महान पलायन (The Great Escape - १६ जानेवारी १९४१): ब्रिटिशांनी कोलकाता येथील एल्गिन रोडवरील घरात नजरकैदेत ठेवले असताना, १६ जानेवारी १९४१ रोजी मध्यरात्री 'मोहम्मद जियाउद्दीन' या पठाणी वेषात नेताजी घरातून निसटले. पेशावर, काबूल, मॉस्को मार्गे ते २८ मार्च १९४१ रोजी बर्लिन (जर्मनी) येथे पोहोचले आणि हिटलरची भेट घेऊन 'फ्री इंडिया सेंटर' स्थापन केले.

⚔️ आझाद हिंद सेना (Indian National Army - INA):

दुसऱ्या महायुद्धात जपानने ब्रिटिशांचा पराभव करून हजारो भारतीय सैनिकांना युद्धकैदी बनवले होते. या युद्धकैद्यांमधून स्वातंत्र्यलढ्यासाठी सैन्य उभारण्याची मूळ कल्पना कॅप्टन मोहन सिंग आणि ज्ञानी प्रितम सिंग यांची होती. मार्च १९४२ मध्ये तोक्यो येथे रासबिहारी बोस यांनी 'इंडियन इंडिपेंडन्स लीग' स्थापन केली.

• नेतृत्व हस्तांतरण: २ जुलै १९४३ रोजी नेताजी सिंगापूरला पोहोचले. रासबिहारी बोस यांनी आझाद हिंद सेनेचे सर्वोच्च नेतृत्व नेताजींकडे सोपवले. नेताजींनी सैन्याला 'चलो दिल्ली' आणि 'तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आझादी दूंगा!' हा क्रांतिकारी मंत्र दिला.
• आझाद हिंद सरकारची स्थापना (२१ ऑक्टोबर १९४३, सिंगापूर): नेताजींनी 'आरझी हुकुमत-ए-आझाद हिंद' (Provisional Government of Free India) ची स्थापना केली, ज्याला जपान, जर्मनी, इटलीसह ९ राष्ट्रांनी मान्यता दिली. नेताजी स्वतः पंतप्रधान व युद्धमंत्री बनले.
• झाशीची राणी रेजिमेंट: आशियातील पहिली महिला सशस्त्र लष्करी तुकडी. याचे नेतृत्व कॅप्टन लक्ष्मी स्वामीनाथन (लक्ष्मी सहगल) यांनी केले. सैन्याच्या इतर ब्रिगेड्स: गांधी ब्रिगेड, नेहरू ब्रिगेड, सुभाष ब्रिगेड, आणि आझाद ब्रिगेड.
• शहीद व स्वराज्य बेटे: जपानने जिंकून घेतलेली अंदमान व निकोबार बेटे आझाद हिंद सरकारच्या स्वाधीन केली. नेताजींनी ३० डिसेंबर १९४३ रोजी पोर्ट ब्लेअर येथे तिरंगा फडकवून अंदमानचे नाव 'शहीद बेट' आणि निकोबारचे नाव 'स्वराज्य बेट' ठेवले.
• कोहिमा व इम्फाळ मोहीम (१९४४): आझाद हिंद सेनेने कर्नल शौकत मलिक यांच्या नेतृत्वाखाली मणिपूरमधील मोईरांग येथे भारताच्या भूमीवर पहिल्यांदा तिरंगा फडकवला. परंतु जपानचा महायुद्धात पराभव झाल्यामुळे रसद तुटून सेनेला माघार घ्यावी लागली. १८ ऑगस्ट १९४५ रोजी तैवान (तैहोकू) विमान अपघातात नेताजींचे निधन झाल्याचे मानले जाते.

⚓ मुंबईतील रॉयल इंडियन नेव्हीचा उठाव (RIN Mutiny - १८ फेब्रुवारी १९४६):

१८ फेब्रुवारी १९४६ रोजी मुंबई बंदरातील 'HMIS तलवार' (HMIS Talwar) या ब्रिटिश नौदल युद्धनौकेवरील भारतीय नाविकांनी (रेटिंग्स) संप पुकारला. निकृष्ट दर्जाचे अन्न, गोऱ्या अधिकाऱ्यांचा वंशद्वेषी अपमान आणि 'भारत छोडो' व 'जय हिंद' लिहिण्यावरून बी. सी. दत्त (बालाई चंद्र दत्त) यांना झालेली अटक ही या संपाची तात्कालिक कारणे होती. अल्पावधीतच ७८ जहाजे, २० किनाऱ्यावरील तळ आणि २०,००० नाविकांनी बंड पुकारून युनियन जॅक उतरवून काँग्रेस, मुस्लिम लीग व कम्युनिस्ट पक्षाचे तिन्ही झेंडे एकत्र फडकावले. सरदार वल्लभभाई पटेल आणि मोहम्मद अली जिना यांच्या आवाहनावरून २३ फेब्रुवारी १९४६ रोजी नाविकांनी आत्मसमर्पण केले. या उठावाने ब्रिटिश सत्तेच्या लष्करी पायावर शेवटचा आघात केला.