राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (१८८५), मवाळ कालखंड व नेते: संपूर्ण अभ्यास नोट्स PDF

🏛️ भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (१८८५), काँग्रेसपूर्व संस्था व मवाळ कालखंड (१८८५-१९०५): भारतीय राष्ट्रवादाच्या विकासातून आणि विविध प्रांतीय संघटनांच्या एकत्रीकरणातून २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबई येथे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची (INC) स्थापना झाली. सुरुवातीच्या २० वर्षांच्या कालखंडाला 'मवाळ कालखंड' (Moderates Era - १८८५ ते १९०५) म्हटले जाते. दादाभाई नौरोजी (संपत्तीच्या वहनाचा सिद्धांत), न्यायमूर्ती रानडे, गोपाळ कृष्ण गोखले (भारत सेवक समाज), फिरोजशाह मेहता, बद्रुद्दीन तय्यबजी आणि सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी यांसारख्या मवाळ नेत्यांनी अर्ज-विनंत्या, भाषणे व वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून ब्रिटिश आर्थिक शोषणाचा बुरखा फाडला. या घटकावरील सर्व ऐतिहासिक तथ्ये खाली सविस्तर दिली आहेत.

१. काँग्रेसपूर्व राजकीय संघटना (Pre-Congress Organizations - MPSC टेबल)

संघटना (Organization)	स्थापना वर्ष व स्थान	संस्थापक / प्रमुख नेते	उद्दिष्ट व महत्त्व
१. लँडहोल्डर्स सोसायटी (Landholders Society)	१८३८ (कोलकाता)	द्वारकानाथ टागोर, प्रसन्नकुमार टागोर	भारतातील पहिली औपचारिक राजकीय संघटना; जमीनदारांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी स्थापन झाली.
२. बॉम्बे असोसिएशन (Bombay Association)	२६ ऑगस्ट १८५२ (मुंबई)	जगन्नाथ (नाना) शंकरशेट, दादाभाई नौरोजी, डॉ. भाऊ दाजी लाड	महाराष्ट्रातील / मुंबई प्रांतातील पहिली राजकीय संघटना; लोकांच्या तक्रारी सरकारपर्यंत पोहोचवणे. पहिले अध्यक्ष: सर जमशेटजी जिजीभाई; चिटणीस: डॉ. भाऊ दाजी लाड.
३. पूना सार्वजनिक सभा (Poona Sarvajanik Sabha)	२ एप्रिल १८७० (पुणे)	गणेश वासुदेव जोशी (सार्वजनिक काका), न्या. महादेव गोविंद रानडे, एस. एच. साठे	जनता व सरकार यांच्यातील दुवा; १८७६-७७ च्या दुष्काळात शेतकऱ्यांना मदत व हक्कांची जाणीव करून दिली; 'सार्वजनिक सभा पत्रिका' त्रैमासिक सुरू केले.
४. इंडियन असोसिएशन (Indian Association)	२६ जुलै १८७६ (कोलकाता)	सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी व आनंदमोहन बोस	काँग्रेसपूर्व काळातील सर्वात महत्त्वाची अखिल भारतीय संघटना; ICS परीक्षेची वयोमर्यादा २१ वरून १९ वर्षे करण्याविरुद्ध देशव्यापी आंदोलन उभारले. १८८३ मध्ये 'अखिल भारतीय राष्ट्रीय परिषद' भरवली.
५. बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन	३१ जानेवारी १८८५ (मुंबई)	फिरोजशाह मेहता, बदरुद्दीन तय्यबजी व के. टी. तेलंग ('बॉम्बेचे त्रिमूर्ती')	लॉर्ड रिपन यांच्या स्थानिक स्वराज्य संस्था धोरणाला पाठिंबा देणे व राजकीय जागृती निर्माण करणे.
६. मद्रास महाजन सभा व ईस्ट इंडिया असोसिएशन	१८८४ (मद्रास) / १८६६ (लंडन)	एम. वीरराघवाचारी, जी. सुब्रमण्यम अय्यर / दादाभाई नौरोजी	दक्षिण भारतात व लंडनमध्ये भारताच्या राजकीय हक्कांचा प्रचार केला.

२. राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना: पहिले अधिवेशन व सुरुवातीची अधिवेशने (१८८५-१८९५)

🏛️ काँग्रेसची स्थापना व पहिले अधिवेशन:

जनक / संस्थापक: ॲलन ऑक्टाव्हियन ह्यूम (A. O. Hume) - निवृत्त ब्रिटिश ICS अधिकारी (पक्षीमित्र). ह्यूम यांनी १८८३ मध्ये कलकत्ता विद्यापीठाच्या पदवीधरांना देशाच्या सेवेसाठी एकत्र येण्याचे खुले पत्र लिहिले होते.
समकालीन व्हाईसरॉय: लॉर्ड डफरिन (Lord Dufferin). सुरुवातीला डफरिनने काँग्रेसला 'सुरक्षा झडप' (Safety Valve Theory - लाला लजपत राय यांचा सिद्धांत) म्हणून मान्यता दिली. नंतर काँग्रेसवर टीका करताना "काँग्रेस ही केवळ सूक्ष्म अल्पसंख्याकांचे (Microscopic Minority) प्रतिनिधित्व करते" असा टोमणा मारला.
पहिले नियोजित स्थान: पुणे येथे अधिवेशन होणार होते, परंतु पुण्यात कॉलऱ्याची (Cholera) साथ पसरल्याने ऐनवेळी अधिवेशन मुंबईला हलवले.
पहिले अधिवेशन ठिकाण: गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज (ग्वालिया टँक जवळ, मुंबई). दिनांक: २८ ते ३१ डिसेंबर १८८५.
पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W. C. Bonnerjee) - कलकत्त्याचे प्रख्यात वकील. सरचिटणीस: ए. ओ. ह्यूम.
उपस्थित प्रतिनिधी: देशभरातून एकूण ७२ प्रतिनिधी उपस्थित होते (मुंबई प्रांतातून सर्वाधिक ३८ प्रतिनिधी, मद्रासमधून २१, बंगालमधून ३, उत्तर प्रदेशातून ७ व पंजाबमधून ३). पहिल्या अधिवेशनात ९ ठराव मंजूर झाले.

📜 काँग्रेसचे सुरुवातीचे प्रमुख अधिवेशने (MPSC वारंवार विचारते):

१ ले अधिवेशन (१८८५, मुंबई): अध्यक्ष व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (७२ प्रतिनिधी; ९ ठराव मंजूर).
२ रे अधिवेशन (१८८६, कोलकाता): अध्यक्ष दादाभाई नौरोजी (पहिले पारशी अध्यक्ष); ४३६ प्रतिनिधी. व्हाईसरॉय डफरिनने प्रतिनिधींना 'गार्डन पार्टी' दिली. इंडियन असोसिएशनचे काँग्रेसमध्ये विलीनीकरण झाले.
३ रे अधिवेशन (१८८७, मद्रास): अध्यक्ष बद्रुद्दीन तय्यबजी (पहिले मुस्लिम अध्यक्ष); ६०७ प्रतिनिधी. "काँग्रेसमध्ये सामील व्हा" असा संदेश दिला. विषय नियामक समिती (Subject Committee) सुरू झाली.
४ थे अधिवेशन (१८८८, अलाहाबाद): अध्यक्ष जॉर्ज युल (George Yule - पहिले ब्रिटिश/युरोपियन अध्यक्ष); १,२४८ प्रतिनिधी. दरभंगाच्या महाराजांनी लोथर किल्ला विकत घेऊन अधिवेशनासाठी जागा दिली.
५ वे अधिवेशन (१८८९, मुंबई): अध्यक्ष सर विल्यम वेडरबर्न; यात पहिल्यांदा १० महिला प्रतिनिधींनी भाग घेतला - पंडिता रमाबाई, कादंबिनी गांगुली, स्वर्णकुमारी देवी. चार्ल्स ब्रॅडला उपस्थित होते.
१८९५ (पुणे अधिवेशन): अध्यक्ष सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी; यात काँग्रेसच्या मंडपात सामाजिक परिषद घेण्यावरून टिळक व रानडे यांच्यात तीव्र वाद झाला.

३. मवाळ कालखंडातील प्रमुख नेते, कार्य व संपत्ती वहन सिद्धांत (१८८५-१९०५)

👴 दादाभाई नौरोजी ('भारताचे पितामह' - Grand Old Man of India):

३ वेळा काँग्रेस अध्यक्ष: १८८६ (कोलकाता), १८९३ (लाहोर) आणि १९०६ (कोलकाता). १९०६ च्या अधिवेशनात सर्वप्रथम 'स्वराज्य' (Swaraj) शब्दाचा वापर अध्यक्षीय भाषणात केला.
ब्रिटिश संसदेचे सदस्य (MP): १८९२ मध्ये लंडनच्या 'फिन्सबरी' मतदारसंघातून ब्रिटिश हाऊस ऑफ कॉमन्सवर निवडून जाणारे पहिले भारतीय बनले (लिबरल पार्टी). वेलबी कमिशन (Welby Commission १८९५) वर भारताचे प्रतिनिधी म्हणून काम केले.
संपत्ती वहनाचा सिद्धांत (Drain of Wealth Theory): १८६७ मध्ये लंडनमध्ये सर्वप्रथम हा सिद्धांत मांडला. भारताची संपत्ती ब्रिटनमध्ये विविध मार्गांनी (होम चार्जेस, अधिकाऱ्यांचे पगार, पेन्शन, नफा) वाहून जात असल्याचे दाखवून दिले. 'Poverty and Un-British Rule in India' (१९०१) हा ऐतिहासिक ग्रंथ लिहिला. भारताचे राष्ट्रीय उत्पन्न व दरडोई उत्पन्न (२० रुपये) सर्वप्रथम मोजले.
वृत्तपत्र: मुंबईत 'रास्त गोफ्तार' (Rast Goftar - खरी बातमी) हे गुजराती पाक्षिक सुरू केले (पारशी सुधारणा चळवळ - रहनुमाई मजदायसन सभा १८४१).

⚖️ गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशाह मेहता व न्या. रानडे:

गोपाळ कृष्ण गोखले: महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू.
- भारत सेवक समाज (Servants of India Society): १२ जून १९०५ रोजी पुण्यात स्थापना केली. देशसेवेसाठी समर्पित प्रचारक तयार करणे हे उद्दिष्ट होते.
- १९०५ बनारस काँग्रेस अधिवेशन अध्यक्ष: वंगभंग आंदोलनाला पाठिंबा दिला.
- इम्पेरियल लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलमध्ये बजेटवर अत्यंत अभ्यासपूर्ण भाषणे; प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे करण्याचे विधेयक (१९११) मांडले. वृत्तपत्र: 'सुधारक' चे इंग्रजी संपादन; 'हितवाद' नागपूर.
सर फिरोजशाह मेहता ('बॉम्बेचा सिंह' - Lion of Bombay): मुंबई महानगरपालिकेचे जनक (Bombay Municipal Act 1888 चे शिल्पकार); १८९० कलकत्ता काँग्रेसचे अध्यक्ष; 'बॉम्बे क्रॉनिकल' (Bombay Chronicle) इंग्रजी वृत्तपत्र सुरू केले (१९१३).
सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी ('राष्ट्रगुरू' - Rashtraguru): 'द बंगाली' वृत्तपत्र चालवले; 'A Nation in Making' हे आत्मचरित्र लिहिले; १८९५ व १९०२ चे काँग्रेस अध्यक्ष.
न्या. महादेव गोविंद रानडे: 'महाराष्ट्राचे सॉक्रेटिस'; १८८७ मध्ये काँग्रेस अधिवेशनासोबत 'भारतीय सामाजिक परिषद' (National Social Conference) सुरू केली. १८९० मध्ये औद्योगिक परिषद भरवली. ग्रंथ: 'Essays on Indian Economics' आणि 'Rise of the Maratha Power' (मराठी सत्तेचा उत्कर्ष).

📌 मवाळ नेत्यांची कार्यपद्धती (3Ps) व यश: मवाळ नेत्यांचा ब्रिटिशांच्या न्यायबुद्धीवर व ब्रिटिश घटनेवर विश्वास होता. त्यांनी ३Ps - Prayer (प्रार्थना), Petition (अर्ज-विनंत्या) आणि Protest (घटनात्मक निदर्शने) या सनदशीर मार्गांचा अवलंब केला. मवाळांच्या प्रयत्नांमुळेच 'भारतीय कायदेमंडळ सुधारणा कायदा १८९२' (Indian Councils Act 1892) संमत झाला, ज्याने भारतीयांना बजेटवर चर्चा करण्याचा व प्रश्न विचारण्याचा मर्यादित अधिकार दिला. तसेच लंडन आणि भारतात एकाच वेळी ICS परीक्षा घेण्याचा ठराव संमत झाला.

📌 काँग्रेस स्थापना व मवाळ कालखंड: परीक्षोपयोगी मुद्दे

काँग्रेस स्थापना: २८ डिसेंबर १८८५ (गोकुळदास तेजपाल कॉलेज, मुंबई - ७२ प्रतिनिधी).
पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी; पहिले मुस्लिम अध्यक्ष: बद्रुद्दीन तय्यबजी (१८८७).
काँग्रेसचे पहिले ब्रिटिश अध्यक्ष: जॉर्ज युल (१८८८ अलाहाबाद).
'Poverty and Un-British Rule in India' ग्रंथ: दादाभाई नौरोजी (Drain of Wealth).
भारत सेवक समाज (१९०५): गोपाळ कृष्ण गोखले (पुणे).
बॉम्बे असोसिएशनचे पहिले अध्यक्ष व सचिव: सर जमशेटजी जिजीभाई व डॉ. भाऊ दाजी लाड.
बॉम्बे क्रॉनिकल वृत्तपत्र: सर फिरोजशाह मेहता (१९१३).

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

१. प्रश्न: राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना कोणत्या दिवशी व कुठे झाली?
उत्तर: २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेजमध्ये.

२. प्रश्न: काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण होते आणि किती प्रतिनिधी उपस्थित होते?
उत्तर: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W. C. Bonnerjee) - ७२ प्रतिनिधी उपस्थित होते.

३. प्रश्न: काँग्रेसचे संस्थापक मुख्य सूत्रधार कोण होते?
उत्तर: ॲलन ऑक्टाव्हियन ह्यूम (A. O. Hume - निवृत्त ब्रिटिश ICS अधिकारी).

४. प्रश्न: काँग्रेस स्थापनेच्या वेळी भारताचे व्हाईसरॉय कोण होते?
उत्तर: लॉर्ड डफरिन (Lord Dufferin).

५. प्रश्न: "भारताचे पितामह" (Grand Old Man of India) कोणाला म्हणतात?
उत्तर: दादाभाई नौरोजी (काँग्रेसचे तीन वेळा अध्यक्ष: १८८६, १८९३, १९०६).

६. प्रश्न: दादाभाई नौरोजींनी संपत्तीच्या वहनाचा सिद्धांत (Drain of Wealth) कोणत्या ग्रंथात मांडला?
उत्तर: 'Poverty and Un-British Rule in India' (१९०१).

७. प्रश्न: ब्रिटिश संसदेवर (हाउस ऑफ कॉमन्स) निवडून गेलेले पहिले भारतीय कोण?
उत्तर: दादाभाई नौरोजी (१८९२ - फिन्सबरी मतदारसंघातून लिबरल पक्षातर्फे).

८. प्रश्न: गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी 'भारत सेवक समाज' (Servants of India Society) कधी स्थापन केला?
उत्तर: १२ जून १९०५ रोजी पुणे येथे.

९. प्रश्न: महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू कोण होते?
उत्तर: नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले.

१०. प्रश्न: 'मुंबईचा अनभिषिक्त राजा' (Uncrowned King of Bombay) कोणाला म्हटले जायचे?
उत्तर: फिरोजशाह मेहता.

📊 काँग्रेसचे सुरुवातीचे पहिले ४ ऐतिहासिक अधिवेशने

अधिवेशन व वर्ष	स्थळ	अध्यक्ष	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे वैशिष्ट्य
१ ले (१८८५)	मुंबई	व्योमेशचंद्र बॅनर्जी	पहिले ख्रिस्ती अध्यक्ष; ७२ प्रतिनिधी. (पुण्यात प्लेग/कॉलरामुळे मुंबईला हलवले).
२ रे (१८८६)	कलकत्ता	दादाभाई नौरोजी	पहिले पारशी अध्यक्ष; ४३६ प्रतिनिधी. नॅशनल कॉन्फरन्स काँग्रेसमध्ये विलीन.
३ रे (१८८७)	मद्रास	बद्रुद्दीन तय्यबजी	काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष; ६०७ प्रतिनिधी. सर्वसामान्य जनतेला सहभागाचे आवाहन.
४ थे (१८८८)	अलाहाबाद	जॉर्ज युल (George Yule)	काँग्रेसचे पहिले युरोपीय/ब्रिटिश अध्यक्ष; दरभंग्याच्या राजाने जागा उपलब्ध करून दिली.

📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह

प्रश्न १: मवाळ कालखंडातील नेत्यांच्या कार्यपद्धतीविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:

अ) मवाळ नेत्यांचा ब्रिटिश न्यायबुद्धीवर आणि सनदशीर मार्गांवर पूर्ण विश्वास होता.
ब) त्यांनी ३-P पद्धतीचा (Prayers, Petitions and Protests - अर्ज, विनंत्या व निषेध) अवलंब केला.
क) लाला लजपत राय यांनी काँग्रेसच्या स्थापनेला 'डफरिनच्या मेंदूची उपज' आणि 'सेफ्टी व्हॉल्व्ह सिद्धांत' म्हटले.
पर्याय: १) फक्त अ व ब सत्य | २) सर्व विधाने (अ, ब, क) सत्य आहेत.

उत्तर: पर्याय (२) सर्व विधाने सत्य आहेत. मवाळ नेत्यांनी सनदशीर मार्गाने घटनात्मक सुधारणांची मागणी केली आणि भारतीय जनतेत राजकीय जाणिवांची पहिली पायाभरणी केली.

राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (१८८५), मवाळ कालखंड व नेते: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

१. काँग्रेसपूर्व राजकीय संघटना (Pre-Congress Organizations - MPSC टेबल)

२. राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना: पहिले अधिवेशन व सुरुवातीची अधिवेशने (१८८५-१८९५)

🏛️ काँग्रेसची स्थापना व पहिले अधिवेशन:

📜 काँग्रेसचे सुरुवातीचे प्रमुख अधिवेशने (MPSC वारंवार विचारते):

३. मवाळ कालखंडातील प्रमुख नेते, कार्य व संपत्ती वहन सिद्धांत (१८८५-१९०५)

👴 दादाभाई नौरोजी ('भारताचे पितामह' - Grand Old Man of India):

⚖️ गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशाह मेहता व न्या. रानडे:

📌 काँग्रेस स्थापना व मवाळ कालखंड: परीक्षोपयोगी मुद्दे

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

📊 काँग्रेसचे सुरुवातीचे पहिले ४ ऐतिहासिक अधिवेशने

📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह

भारतीय राष्ट्रीय चळवळ: काँग्रेस स्थापना, जहाल-मवाळ कालखंड व गांधी युग सराव चाचणी ०१

या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

जहाल कालखंड, लोकमान्य टिळक व होमरूल चळवळ: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

कर्मवीर भाऊराव पाटील व डॉ. पंजाबराव देशमुख: शिक्षण व शेतकरी क्रांती: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

छत्रपती संभाजी महाराज, २७ वर्षांचे मराठा स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज व मराठा स्वराज्य: पराक्रम, प्रशासन व अष्टप्रधान मंडळ: संपूर्ण नोट्स