📁 इतिहास (History) 📖 महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक व सामाजिक प्रबोधन ⏱️ 20 मिनिटे वाचन 👁️ 94 views

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महाड सत्याग्रह, वृत्तपत्रे व संविधान निर्मिती: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

जन्म (१४ एप्रिल १८९१ - ज्ञान दिन), कोलंबिया व LSE पदव्या (The Problem of the Rupee), बहिष्कृत हितकारिणी सभा १९२४, महाड सत्याग्रह (२० मार्च १९२७), मनुस्मृती दहन, काळाराम मंदिर लढा १९३०, येवला घोषणा १९३५, पुणे करार १९३२, मूकनायक व बहिष्कृत भारत, मसुदा समिती अध्यक्ष (संविधान निर्मिती), हिंदू कोड बिल, धम्मदीक्षा १९५६ व भारतरत्न १९९० MPSC नोट्स.

लेखक: Mahasarav Exam Research Team• ५ सप्टेंबर, २०२६

⚖️ भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१८९१-१९५६): महाड सत्याग्रह, मसुदा समिती व संविधान निर्मिती: भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, आधुनिक भारताचे जनक आणि दलित-शोषित, कामगार व महिलांच्या हक्कांचे महामानव भारतरत्न डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (१४ एप्रिल १८९१ ते ६ डिसेंबर १९५६) यांनी भारताच्या सामाजिक, राजकीय व घटनात्मक इतिहासात युगप्रवर्तक क्रांती घडवून आणली. बहिष्कृत हितकारिणी सभा (१९२४), २० मार्च १९२७ चा ऐतिहासिक महाड चवदार तळे सत्याग्रह, मनुस्मृती दहन, काळाराम मंदिर लढा (१९३०), गोलमेज परिषदा, पुणे करार (१९३२), स्वतंत्र मजूर पक्ष, मसुदा समितीचे अध्यक्षपद, हिंदू कोड बिल आणि १४ ऑक्टोबर १९५६ ची धम्मदीक्षा या सर्व विषयांचा परिपूर्ण अभ्यास खाली दिला आहे.

१. जन्म, जागतिक शिक्षण व पदव्या (Education & Intellect)

🌱 जन्म व प्राथमिक शिक्षण:

जन्म: १४ एप्रिल १८९१ रोजी महू (लष्करी छावणी, इंदूर जवळ, मध्य प्रदेश) येथे झाला. (हा दिवस भारतात 'ज्ञान दिन' / आंबेडकर जयंती म्हणून साजरा केला जातो). मूळ गाव: आंबडवे (ता. मंडणगड, जि. रत्नागिरी). महार समाजात जन्म; १४ वे अपत्य.
आई-वडील: वडील: सुभेदार रामजी मालोजी सकपाळ (कबीरपंथी), आई: भीमाबाई. शिक्षक कृष्णाजी केशव आंबेडकर यांनी आपले 'आंबेडकर' आडनाव भीमरावांना दिले.
विवाह: १९०६ मध्ये भायखळा भाजी मार्केटमध्ये रमाबाई (रमाई) यांच्याशी बालविवाह झाला. रमाईंच्या निधनानंतर (१९३५) पुढे १९४८ मध्ये डॉ. शारदा कबीर (सविता आंबेडकर / माई) यांच्याशी विवाह झाला.
पदवी शिक्षण: १९१२ मध्ये मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून बी.ए. (अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र) पूर्ण केले.

🎓 उच्च शिक्षण व डॉक्टरेट पदव्या (जागतिक विक्रम):

कोलंबिया विद्यापीठ (न्यू यॉर्क, अमेरिका - १९१३ ते १९१६): बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या शिष्यवृत्तीवर अमेरिकेला गेले.
- M.A. (१९१५) प्रबंध: 'Ancient Indian Commerce'.
- Ph.D. (१९१७) प्रबंध: 'The Evolution of Provincial Finance in British India' (नॅशनल डिव्हिडंड ऑफ इंडिया). मार्गदर्शक: प्रा. एडविन सेलिगमन.
- प्रसिद्ध शोधनिबंध: 'Castes in India: Their Mechanism, Genesis and Development' (१९१६).
लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स (LSE, लंडन) व ग्रेज इन (Gray's Inn):
- M.Sc. (१९२१) प्रबंध: 'Provincial Decentralization of Imperial Finance in British India'.
- D.Sc. (Doctor of Science - १९२३) प्रबंध: 'The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution' (रुपयाची समस्या - या ग्रंथातील सिद्धांतांवरूनच पुढे १९३५ मध्ये रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाची (RBI) स्थापना झाली - हिल्टन यंग कमिशन).
- बार-ॲट-लॉ (Barrister-at-Law): १९२३ मध्ये ग्रेज इनमधून बॅरिस्टर पदवी पूर्ण केली.
- जर्मनीच्या बॉन विद्यापीठातही अर्थशास्त्राचा उच्च अभ्यास केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे जगातील 'सर्वात उच्चविद्याविभूषित अर्थतज्ज्ञ व कायदेपंडित' (Symbol of Knowledge) मानले जातात.

२. संघटना, महाड चवदार तळे सत्याग्रह (१९२७) व ऐतिहासिक लढे

🏛️ बहिष्कृत हितकारिणी सभा (२० जुलै १९२४):

स्थापना: २० जुलै १९२४ रोजी मुंबईतील दामोदर हॉल (परळ) येथे स्थापना केली.
ब्रीदवाक्य: "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा!" (Educate, Agitate, Organise!).
उद्दिष्ट: अस्पृश्यांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार करणे, वसतिगृहे काढणे व आर्थिक सुधारणा करणे. (अध्यक्ष: सर चिमणलाल सेटलवाड).
समता सैनिक दल (१९२७): सत्याग्रहाच्या वेळी स्वयंसेवकांची शिस्तबद्ध संघटना स्थापन केली.

💧 महाड चवदार तळे सत्याग्रह (२० मार्च १९२७):

पार्श्वभूमी: मुंबई कायदेमंडळात एस. के. बोले यांनी १९२३ मध्ये मंजूर करवून घेतलेला ठराव (सार्वजनिक पाणवठे अस्पृश्यांसाठी खुले करणे) महाड नगरपालिकेने लागू केला नव्हता.
सत्याग्रह: २० मार्च १९२७ रोजी महाड (जि. रायगड) येथे परिषदेनंतर डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः चवदार तळ्याचे पाणी प्राशन करून अस्पृश्यांच्या मानवी हक्कांचा लढा पुकारला. (हा दिवस भारतात 'सामाजिक सबलीकरण दिन' म्हणून साजरा होतो).
मनुस्मृती दहन (२५ डिसेंबर १९२७): विषमतेचा पुरस्कार करणाऱ्या 'मनुस्मृती' ग्रंथाचे महाड येथे सहस्रबुद्धे यांच्या हस्ते जाहीर दहन केले (स्त्री मुक्ती दिन).

🛕 काळाराम मंदिर सत्याग्रह, नाशिक (१९३०-३५):

२ मार्च १९३० रोजी नाशिकच्या काळाराम मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळावा म्हणून अहिंसक सत्याग्रह सुरू केला.
सत्याग्रहाचे स्थानिक नेतृत्व कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी केले. हा लढा ५ वर्षे चालला.
येवला घोषणा (१३ ऑक्टोबर १९३५): नाशिक जिल्ह्यातील येवला परिषदेत डॉ. आंबेडकरांनी ऐतिहासिक सिंहगर्जना केली: "मी हिंदू म्हणून जन्मलो असलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही!"

📜 गोलमेज परिषदा व पुणे करार (१९३२):

३ गोलमेज परिषदा (१९३०, १९३१, १९३२): लंडन येथील तिन्ही परिषदांमध्ये अस्पृश्यांचे अधिकृत प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित राहून दलितांसाठी राजकीय हक्कांची जोरदार मागणी केली.
पुणे करार (२४ सप्टेंबर १९३२): जातीय निवाड्याविरुद्ध गांधीजींनी येरवडा जेलमध्ये उपोषण केल्यावर, गांधीजी व डॉ. आंबेडकर यांच्यात पुणे करार झाला; स्वतंत्र मतदारसंघांऐवजी प्रांतिक कायदेमंडळात १४८ राखीव जागा मिळवल्या.

३. राजकीय पक्ष, ५ वृत्तपत्रे व पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी

वृत्तपत्र (Newspaper)	सुरुवात दिनांक / वर्ष	ब्रीदवाक्य / वैशिष्ट्य
१. मूकनायक (Mooknayak)	३१ जानेवारी १९२० (पाक्षिक)	शीर्षभागी संत तुकारामांचे अभंग (शाहू महाराजांनी २५०० रु. दिले; पहिले संपादक: पांडुरंग भटकर).
२. बहिष्कृत भारत (Bahishkrit Bharat)	३ एप्रिल १९२७ (पाक्षिक)	शीर्षभागी संत ज्ञानेश्वरांच्या ओव्या; अग्रलेख स्वतः डॉ. आंबेडकर लिहित असत.
३. समता व जनता	१९२८ / २४ नोव्हेंबर १९३०	'समता' (संपादक: देवराव नाईक); 'जनता' (१९३० ते १९५६ पर्यंत चाललेले दीर्घकालीन मुखपत्र).
४. प्रबुद्ध भारत (Prabuddha Bharat)	४ फेब्रुवारी १९५६	धम्मदीक्षेच्या पार्श्वभूमीवर जनता वृत्तपत्राचे रूपांतर 'प्रबुद्ध भारत' मध्ये केले.

🚩 राजकीय पक्ष:

१. स्वतंत्र मजूर पक्ष (Independent Labour Party - १९३६): कामगार व शेतकऱ्यांच्या हक्कांसाठी; १९३७ च्या निवडणुकीत १७ पैकी १४ जागा जिंकल्या.
२. शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन (SCF - १९४२): अस्पृश्यांचा राजकीय हक्क मिळवण्यासाठी नागपूर येथे स्थापना.
३. रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (RPI): स्थापनेची घोषणा डॉ. आंबेडकरांनी केली (३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी प्रत्यक्ष स्थापना).

🏫 पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी (१९४५):

८ जुलै १९४५ रोजी मुंबईत स्थापना केली.
सिद्धार्थ कॉलेज (मुंबई - १९४६): कला, विज्ञान व वाणिज्य महाविद्यालय आणि सिद्धार्थ लॉ कॉलेज सुरू केले.
मिलिंद कॉलेज (औरंगाबाद - १९५०): मराठवाड्यात उच्च शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली (नागसेनवन परिसर).

४. मसुदा समिती अध्यक्ष (संविधान निर्मिती), हिंदू कोड बिल व धम्मदीक्षा

📜 मसुदा समिती अध्यक्ष व भारताचे पहिले कायदेमंत्री:

मसुदा समिती अध्यक्ष (Drafting Committee): २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली. सलग २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवस अहोरात्र परिश्रम घेऊन भारताची लोकशाही राज्यघटना (Constitution of India) तयार केली. २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान स्वीकारले गेले (संविधान दिन).
पहिले कायदेमंत्री: स्वतंत्र भारताचे पहिले केंद्रीय कायदेमंत्री बनले. कामगारांसाठी ८ तासांचा कामाचा दिवस, मातृत्व रजा (Maternity Benefit) व किमान वेतन कायदे आणले.
हिंदू कोड बिल (Hindu Code Bill): महिलांना संपत्तीत समान हक्क, घटस्फोटाचा अधिकार व बहुपत्नीत्व बंदी घालणारे क्रांतिकारक विधेयक मांडले; संसदेत विरोध झाल्यामुळे सप्टेंबर १९५१ मध्ये कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा दिला.

☸️ बौद्ध धर्म दीक्षा व महापरिनिर्वाण:

धम्मदीक्षा (१४ ऑक्टोबर १९५६ - विजयादशमी): दीक्षाभूमी (नागपूर) येथे महास्थवीर चंद्रमणी यांच्या हस्ते आपल्या सुमारे ५ लाख अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली आणि २२ प्रतिज्ञा दिल्या.
अंतिम ग्रंथ: 'The Buddha and His Dhamma' (भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म). इतर ग्रंथ: 'Annihilation of Caste' (जातीचा विनाश), 'Who Were the Shudras?', 'Thoughts on Pakistan', 'Riddle in Hinduism'.
महापरिनिर्वाण: ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्लीतील २६ अलीपूर रोड निवासस्थानी महापरिनिर्वाण झाले. अंत्यसंस्कार चैत्यभूमी (दादर चौपाटी, मुंबई) येथे झाले. (हा दिवस 'महापरिनिर्वाण दिन' म्हणून पाळला जातो).
'भारतरत्न' सन्मान: १९९० मध्ये मरणोत्तर भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार 'भारतरत्न' देऊन गौरव करण्यात आला.

📌 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

महाड सत्याग्रह: २० मार्च १९२७ (चवदार तळे - सामाजिक सबलीकरण दिन).
बहिष्कृत हितकारिणी सभा: २० जुलै १९२४ (शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा).
मसुदा समिती अध्यक्ष: २९ ऑगस्ट १९४७ (भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार).
पुणे करार: २४ सप्टेंबर १९३२ (गांधीजी व आंबेडकर - १४८ जागा).
धम्मदीक्षा: १४ ऑक्टोबर १९५६ (दीक्षाभूमी, नागपूर).
भारतरत्न सन्मान: १९९० (मरणोत्तर).
D.Sc प्रबंध: 'The Problem of the Rupee' (RBI चे मूळ).

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

१. प्रश्न: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म कधी व कुठे झाला?
उत्तर: १४ एप्रिल १८९१ रोजी महू (मध्य प्रदेश - रामजी सकपाळ व भीमाबाई यांचे १४ वे अपत्य).

२. प्रश्न: 'बहिष्कृत हितकारिणी सभा' कधी स्थापन झाली व तिचे ब्रीदवाक्य काय होते?
उत्तर: २० जुलै १९२४ (मुंबई) - 'शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा'.

३. प्रश्न: महाडचा प्रसिद्ध 'चवदार तळे सत्याग्रह' कोणत्या दिवशी झाला?
उत्तर: २० मार्च १९२७ (हा दिवस भारतात 'सामाजिक समता दिन' म्हणून पाळला जातो).

४. प्रश्न: बाबासाहेबांनी विषमतेचे प्रतीक असलेल्या 'मनुस्मृती'चे दहन कधी केले?
उत्तर: २५ डिसेंबर १९२७ रोजी महाड येथे (सहकारी गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे यांच्या हस्ते).

५. प्रश्न: नाशिकचा काळाराम मंदिर सत्याग्रह कधी सुरू झाला?
उत्तर: २ मार्च १९३० (कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड यांच्या नेतृत्वाखाली).

६. प्रश्न: तिन्ही गोलमेज परिषदांना (१९३०, १९३१, १९३२) उपस्थित राहणारे भारतीय नेते कोण?
उत्तर: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व सर तेज बहादूर सप्रू.

७. प्रश्न: बाबासाहेबांनी १९३६ मध्ये कोणता राजकीय पक्ष स्थापन केला?
उत्तर: स्वतंत्र मजूर पक्ष (Independent Labour Party - ILP - निवडणूक चिन्ह: लाल दिवा).

८. प्रश्न: घटना मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून डॉ. आंबेडकरांची निवड कधी झाली?
उत्तर: २९ ऑगस्ट १९४७ (भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार).

९. प्रश्न: स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदा मंत्री कोण होते?
उत्तर: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (हिंदू कोड बिलाच्या मुद्द्यावरून त्यांनी १९५१ मध्ये राजीनामा दिला).

१०. प्रश्न: ऐतिहासिक धम्मदीक्षा कधी व कुठे झाली?
उत्तर: १४ ऑक्टोबर १९५६ (विजयादशमी) - दीक्षाभूमी नागपूर येथे महास्थवीर चंद्रमणी यांच्याकडून बौद्ध धम्माची दीक्षा. महापरिनिर्वाण: ६ डिसेंबर १९५६.

📊 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे व संस्था (मास्टर टेबल)

वृत्तपत्र / संस्था	स्थापना वर्ष	स्वरूप / घोषवाक्य / उद्दिष्ट
मूकनायक (पाक्षिक)	३१ जानेवारी १९२०	पहिले वृत्तपत्र; तुकाराम महाराजांचे बोधवाक्य: "काय करू आता धरूनिया भीड...". संपादक: पांडुरंग भटकर.
बहिष्कृत भारत (पाक्षिक)	३ एप्रिल १९२७	ज्ञानेश्वर महाराजांचे वचन: "आता कोदंड घेऊनी हाती...". महाड सत्याग्रहाचे हक्क मांडले.
समता / जनता / प्रबुद्ध भारत	१९२८ / १९३० / १९५६	'जनता' हे सर्वाधिक काळ चाललेले पत्र (२६ वर्षे); धम्मदीक्षेनंतर 'प्रबुद्ध भारत' नामकरण.
समता सैनिक दल (SSD)	१९२७	सत्याग्रहांचे संरक्षण व सामाजिक शिस्त राखण्यासाठी स्वयंसेवकांची संघटना.
पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी (PES)	८ जुलै १९४५	मुंबईत सिद्धार्थ कॉलेज (१९४६) व छत्रपती संभाजीनगर येथे मिलिंद कॉलेज (१९५०) ची स्थापना.

📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह

प्रश्न १: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या डॉक्टरेट प्रबंधांविषयी योग्य जोड्या जुळवा:

अ) कोलंबिया विद्यापीठ (Ph.D. - १९१७) - १) The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution
ब) लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स (D.Sc. - १९२३) - २) The Evolution of Provincial Finance in British India
उत्तर: अ-२, ब-१. 'The Problem of the Rupee' या ग्रंथाच्या आधारे हिल्टन यंग कमिशनने १९३५ मध्ये 'रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया' (RBI) ची स्थापना करण्याची शिफारस केली होती.

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)

महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक व सामाजिक प्रबोधन सराव चाचणी ०१

या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.

← मागील नोट

राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज: आरक्षण, कायदे व बहुजन उद्धार: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

पुढील नोट →

गोपाळ गणेश आगरकर: बुद्धिप्रामाण्यवाद, सुधारक वृत्तपत्र व विचार: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक व सामाजिक प्रबोधन⏱️ 19 min