📁 इतिहास (History) 📖 महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक व सामाजिक प्रबोधन ⏱️ 19 मिनिटे वाचन 👁️ 322 views

महर्षी धोंडो केशव कर्वे: स्त्री शिक्षण, SNDT विद्यापीठ व संस्था: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

जन्म (१८ एप्रिल १८५८ मुरुड), आनंदीबाई पुनर्विवाह १८९३, अनाथ बालिकाश्रम हिंगणे १८९६, निष्काम कर्म मठ १९१०, भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ (SNDT १९१६ - सर विठ्ठलदास ठाकरसी १५ लाख देणगी), ग्राम प्राथमिक शिक्षण मंडळ १९३६, समता संघ १९४४, आत्मवृत्त व १०० व्या वाढदिवशी भारतरत्न १९५८ MPSC नोट्स.

लेखक: Mahasarav Team• ५ सप्टेंबर, २०२६

🌸 भारतरत्न महर्षी धोंडो केशव कर्वे (१८५८-१९६२): स्त्री शिक्षण, हिंगणे आश्रम व SNDT विद्यापीठ: स्त्री शिक्षणाचे तपस्वी आणि विधवा महिलांच्या उद्धारासाठी आयुष्य समर्पित करणारे महर्षी धोंडो केशव (अण्णासाहेब) कर्वे (१८५८-१९६२) हे महाराष्ट्रातील अद्वितीय कर्मयोगी होते. १८९३ मध्ये विधवा गोदुबाईंशी पुनर्विवाह, १८९६ मध्ये हिंगणे (पुणे) येथे 'अनाथ बालिकाश्रम' ची स्थापना, निष्काम कर्म मठ (१९१०) आणि १९१६ मध्ये भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाची (SNDT Women's University) स्थापना यांसारखी अजरामर कार्ये त्यांनी केली. वयाच्या १०० व्या वर्षी १९५८ मध्ये त्यांना 'भारतरत्न' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. संपूर्ण अभ्यास खाली दिला आहे.

१. जन्म, शिक्षण, आदर्श पुनर्विवाह व हिंगणे आश्रम (१८५८ ते १८९९)

🌱 जन्म, शिक्षण व गणिताचे प्राध्यापक:

जन्म: १८ एप्रिल १८५८ रोजी शेरवली (ता. खेड) / मुरुड (जि. रत्नागिरी) येथे झाला. (त्यांना तब्बल १०४ वर्षांचे शतायुषी दीर्घायुष्य लाभले; वडील: केशवपंत, आई: लक्ष्मीबाई).
शिक्षण: मुंबईच्या विल्सन कॉलेजमधून १८८४ मध्ये बी.ए. (गणित) पूर्ण केले. एलफिन्स्टन हायस्कूलमध्ये काही काळ शिक्षक म्हणून काम केले.
प्राध्यापक: गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या आग्रहावरून १८९१ ते १९१४ या काळात पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये गणिताचे प्राध्यापक म्हणून सेवा दिली. (डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे आजीव सदस्य).
पहिली पत्नी: राधाबाई (१८९१ मध्ये वयाच्या २७ व्या वर्षी निधन).

💍 आदर्श पुनर्विवाह (११ मार्च १८९३):

विधवा पुनर्विवाहाचा केवळ प्रचार न करता स्वतः कृती करून दाखवली.
पंडिता रमाबाईंच्या 'शारदा सदन' मधील पहिल्या विधवा विद्यार्थिनी गोदुबाई (आनंदीबाई / बाया कर्वे - वय २८ वर्षे, वयाच्या ८ व्या वर्षी विधवा झालेल्या, मि. नातू यांच्या कन्या) यांच्याशी ११ मार्च १८९३ रोजी पुण्यात पुनर्विवाह केला.
या पुनर्विवाहामुळे सनातन्यांनी त्यांच्यावर कडक सामाजिक बहिष्कार टाकला (मुरुड गावात जाण्यास १० वर्षे बंदी घातली).
विधवा विवाह प्रतिबंध निवारक मंडळी (१८९३): विधवा पुनर्विवाहाला चालना देण्यासाठी पुण्यात ही संस्था स्थापन केली.

🏠 अनाथ बालिकाश्रम, हिंगणे (Hingne Ashram - १८९६):

१४ जून १८९६ रोजी सदाशिव पेठ, पुणे येथे 'अनाथ बालिकाश्रम' ची स्थापना केली. १८९९ मध्ये प्लेगच्या साथीमुळे हा आश्रम पुण्याजवळील हिंगणे बुद्रुक (कर्वेनगर) येथे हलवला.
हिंगणे येथे रावबहादूर गणेश गोविंद गोखले यांनी दिलेली जमीन व स्वतः झोपडी बांधून विधवा व अनाथ मुलींना शिक्षण, नर्सिंग व स्वावलंबनाचे धडे दिले. प्रा. कर्वे रोज फर्ग्युसन कॉलेजमधून हिंगणे येथे पायी जात असत. पार्वतीबाई आठवले (कर्वे यांच्या मेहुणी) यांनी या आश्रमाच्या पहिल्या अधीक्षिका म्हणून आयुष्य समर्पित केले आणि अमेरिकेत जाऊन निधी गोळा केला.
महिला विद्यालय (१९०७): हिंगणे येथे महिलांसाठी स्वतंत्र हायस्कूल सुरू केले.

२. निष्काम कर्म मठ (१९१०) व SNDT महिला विद्यापीठ (१९१६)

🧘 निष्काम कर्म मठ (४ नोव्हेंबर १९१०):

आश्रमाचे कार्य कायमस्वरूपी चालण्यासाठी आणि समाजसेवेसाठी आयुष्य समर्पित करणाऱ्या कार्यकर्त्यांची फळी निर्माण करण्यासाठी 'निष्काम कर्म मठ' ची स्थापना केली.
ब्रीद: "तन, मन, धन समाजसेवेसाठी अर्पण करणे आणि मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवणे."
१९१२ मध्ये अनाथ बालिकाश्रम आणि निष्काम कर्म मठ यांचे एकत्रीकरण करून 'हिंगणे स्त्री शिक्षण संस्था' (महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था) असे नामकरण केले.

🎓 SNDT महिला विद्यापीठ (१९१६ - भारतातील पहिले):

प्रेरणा: जपानमधील 'जपान वुमेन्स युनिव्हर्सिटी' (Japan Women's University) च्या माहिती पुस्तिकेवरून भारतात स्वतंत्र महिला विद्यापीठ स्थापन करण्याचा संकल्प केला.
स्थापना: ३ जून १९१६ रोजी पुणे येथे 'भारतीय महिला विद्यापीठ' (Indian Women's University) स्थापन झाले. पहिले कुलपती: डॉ. सर रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर; कुलगुरू: डॉ. धोंडो केशव कर्वे.
सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांची देणगी (१९२०): मुंबईचे प्रसिद्ध उद्योगपती सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी आपल्या मातोश्रींच्या स्मरणार्थ १५ लाख रुपयांची भव्य देणगी दिली. त्यामुळे विद्यापीठाचे नाव 'श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ' (SNDT Women's University) करण्यात आले (मुख्यालय मुंबईला हलवले). हे भारतातील व दक्षिण आशियातील पहिले महिला विद्यापीठ ठरले.

३. ग्रामीण शिक्षण, समता संघ, 'भारतरत्न' सन्मान व जीवनगौरव

🌾 ग्राम शिक्षण व समता संघ:

महाराष्ट्र ग्राम प्राथमिक शिक्षण मंडळ (१९३६): ग्रामीण व दुर्गम भागात शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी ५० हून अधिक प्राथमिक शाळा सुरू केल्या.
समता संघ (१९४४): अस्पृश्यता निवारण आणि जातिभेद निर्मूलनासाठी पुण्यात 'समता संघ' स्थापन केला आणि 'मानवी समता' हे मासिक सुरू केले. आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन दिले.
जागतिक दौरा (१९२९): वयाच्या ७१ व्या वर्षी युरोप, अमेरिका, जपान व आफ्रिका देशांचा दौरा करून महिला शिक्षणासाठी निधी गोळा केला; जगप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आईन्स्टाईन (Albert Einstein) आणि रोमेन रोलँड यांची भेट घेतली.
आत्मचरित्र: 'आत्मवृत्त' (मराठी - १९१५, व इंग्रजीत 'Looking Back' - १९३६) हे आत्मचरित्र लिहिले.

🎖️ 'भारतरत्न' व सर्वोच्च सन्मान:

भारतरत्न (१९५८): महर्षी कर्वे यांच्या १०० व्या वाढदिवशी (शताब्दी महोत्सव) भारत सरकारने त्यांना 'भारतरत्न' हा देशाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान केला. (१०० व्या वाढदिवशी हयात असताना भारतरत्न मिळवणारे ते एकमेव व्यक्तिमत्त्व आहेत).
इतर सन्मान: 'पद्मविभूषण' (१९५५), पुणे, मुंबई, बनारस व SNDT विद्यापीठांकडून डी.लिट (D.Litt) पदव्या. जनतेने त्यांना 'महर्षी' ही पदवी दिली.
महानिर्वाण: ९ नोव्हेंबर १९६२ रोजी वयाच्या १०४ व्या वर्षी पुण्यात निधन झाले.

४. पार्वतीबाई आठवले यांचे योगदान, ग्रामीण शिक्षण विस्तार व संस्थात्मक वाटचाल

🌸 पार्वतीबाई आठवले (Parvatibai Athavale):

महर्षी कर्व्यांच्या पत्नी आनंदीबाई यांच्या विधवा भगिनी पार्वतीबाई आठवले यांनी हिंगणे अनाथ बालिकाश्रमाच्या पहिल्या पूर्णवेळ अधीक्षक (Superintendent) म्हणून कार्य केले.
स्वतः वयाच्या २७ व्या वर्षी विधवा झाल्यावर त्यांनी हिंगणे आश्रमात शिक्षण घेतले व नंतर संपूर्ण आयुष्य आश्रमातील विधवांच्या संगोपनासाठी वेचले.
१९१८ मध्ये त्या एकट्या अमेरिकेला गेल्या आणि इंग्रजी भाषा शिकून तेथे हिंगणे आश्रमासाठी देणग्या गोळा केल्या. त्यांनी 'माझे पुराण' (My Story) हे आत्मचरित्र लिहिले.

🏫 SNDT विद्यापीठाचा विस्तार व अभ्यासक्रम:

मातृभाषेतून उच्च शिक्षण: महिला विद्यापीठात मराठी व गुजराती माध्यमातून उच्च शिक्षणाची सोय केली, जेणेकरून जास्तीत जास्त महिलांना पदवी घेता येईल.
अभ्यासक्रमाची वैशिष्ट्ये: गृहविज्ञान (Home Science), बालसंगोपन, नर्सिंग, साहित्य, इतिहास आणि समाजशास्त्र यांसारख्या विषयांचा समावेश केला.
पुणे, मुंबई, सुरत, अहमदाबाद आणि बडोदा येथे SNDT ची संलग्न महाविद्यालये स्थापन केली. आज SNDT हे देशातील अग्रगण्य स्वायत्त महिला विद्यापीठ म्हणून कार्यरत आहे.

🤝 जाती निर्मूलन संस्था व समता संघाचे कार्य:

महर्षी कर्वे यांनी केवळ स्त्री शिक्षणावर न थांबता सामाजिक समतेसाठी १९४४ मध्ये स्थापन केलेल्या 'समता संघ' द्वारे अस्पृश्यता निवारण आणि आंतरजातीय विवाहांना सक्रिय प्रोत्साहन दिले. त्यांनी स्वतःच्या मुलांच्या (रघुनाथराव कर्वे - संतती नियमनाचे आद्य प्रणेते) पुरोगामी विचारांना सदैव पाठबळ दिले. रघुनाथरावांनी 'समाजस्वास्थ्य' मासिकातून लैंगिक शिक्षण व कुटुंब नियोजनाचा प्रचार केला. महर्षी कर्वे यांची निःस्वार्थ कर्मयोगाची परंपरा महाराष्ट्राच्या प्रबोधनात दीपस्तंभासारखी आहे. त्यांच्या शताब्दी महोत्सवावेळी पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी त्यांचे पाय धरून नमन केले होते आणि भारत सरकारने त्यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट जारी केले होते.

📅 महर्षी कर्वे: संस्थात्मक कालपट व परीक्षेतील हमखास प्रश्न:

१८९३: विधवा विवाह प्रतिबंध निवारक मंडळी स्थापना व गोदुबाईंशी आदर्श पुनर्विवाह.
१८९६: अनाथ बालिकाश्रम (सदाशिव पेठ, पुणे); १८९९ मध्ये हिंगणे येथे स्थलांतर.
१९१०: निष्काम कर्म मठाची स्थापना (त्यागी कार्यकर्त्यांची फळी निर्माण करणे).
१९१६: भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाची स्थापना (३ जून १९१६, पुणे); पुढे १९२० मध्ये सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांच्या १५ लाख रुपयांच्या देणगीनंतर मातोश्रींच्या स्मरणार्थ 'श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (SNDT) महिला विद्यापीठ' असे नामकरण.
१९३६: महाराष्ट्र ग्राम प्राथमिक शिक्षण मंडळाची स्थापना (ग्रामीण भागातील ५० हून अधिक प्राथमिक शाळा).
१९४४: समता संघ व 'मानवी समता' मासिक (जातीभेद निर्मूलन व आंतरजातीय विवाह प्रचार).
१९५८: वयाच्या १०० व्या वाढदिवशी भारत सरकारकडून देशाचा सर्वोच्च 'भारतरत्न' पुरस्कार प्रदान.

📌 महर्षी धोंडो केशव कर्वे: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

पुनर्विवाह: ११ मार्च १८९३ (गोदुबाई / आनंदीबाई).
अनाथ बालिकाश्रम हिंगणे: १८९६ (पुणे).
निष्काम कर्म मठ: १९१०.
भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ (SNDT): ३ जून १९१६ (१५ लाख रु. देणगी सर विठ्ठलदास ठाकरसी).
भारतरत्न पुरस्कार: १९५८ (१०० व्या वाढदिवशी).
आत्मचरित्र: 'आत्मवृत्त' (मराठी, १९१५) / 'Looking Back' (इंग्रजी, १९३६).

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

१. प्रश्न: महर्षी कर्वे यांचा जन्म कधी व कुठे झाला?
उत्तर: १८ एप्रिल १८५८ रोजी मुरुड (जि. रत्नागिरी - पूर्ण नाव: धोंडो केशव कर्वे / 'अण्णासाहेब').

२. प्रश्न: त्यांनी स्वतः कोणत्या विधवेशी पुनर्विवाह केला?
उत्तर: गोदुबाई (आनंदीबाई / बाळूबाई - पंडिता रमाबाईंच्या शारदा सदनातील पहिली विधवा विद्यार्थिनी - १८९३).

३. प्रश्न: हिंगणे (पुणे) येथे 'अनाथ बालिकाश्रम' कधी स्थापन केले?
उत्तर: १८९६ मध्ये (सुरुवातीला सदाशिव पेठेत, नंतर १८९९ मध्ये हिंगणे येथे हलवले).

४. प्रश्न: भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ कोणी व कधी स्थापन केले?
उत्तर: महर्षी कर्वे यांनी १९१६ मध्ये पुणे येथे (जपान महिला विद्यापीठाच्या धर्तीवर).

५. प्रश्न: या महिला विद्यापीठाला 'SNDT' नाव का दिले गेले?
उत्तर: सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी आपल्या मातोश्री नाथीबाई यांच्या स्मरणार्थ १५ लाख रुपयांची देणगी दिली (SNDT महिला विद्यापीठ).

६. प्रश्न: महर्षी कर्वे यांनी समाजसेवेसाठी कोणता मठ स्थापन केला?
उत्तर: 'निष्काम कर्ममठ' (४ नोव्हेंबर १९१० - हिंगणे).

७. प्रश्न: कर्वे यांनी ग्रामीण शिक्षणासाठी कोणती संस्था स्थापन केली?
उत्तर: महाराष्ट्र ग्राम प्राथमिक शिक्षण मंडळ (१९३६).

८. प्रश्न: महर्षी कर्व्यांचे आत्मचरित्र कोणत्या नावाने प्रसिद्ध आहे?
उत्तर: 'आत्मवृत्त' (मराठी) व 'Looking Back' (इंग्रजी).

९. प्रश्न: महर्षी कर्वे यांना कोणत्या वर्षी 'भारतरत्न' सन्मान मिळाला?
उत्तर: १९५८ मध्ये (त्यांच्या १०० व्या वाढदिवशी - भारतरत्न मिळवणारे पहिले महाराष्ट्रीयन समाजसुधारक).

१०. प्रश्न: महर्षी कर्वे यांचे निधन वयाच्या कितव्या वर्षी झाले?
उत्तर: वयाच्या १०४ व्या वर्षी (९ नोव्हेंबर १९६२).

📊 महर्षी कर्वे यांनी स्थापन केलेल्या संस्था (कालक्रम तक्ता)

वर्ष	संस्थेचे नाव	उद्दिष्ट व स्वरूप
१८९३	विधवा विवाह उत्तेजक मंडळी	विधवा विवाहाला प्रोत्साहन देणे व पुनर्विवाहित कुटुंबांना सामाजिक संरक्षण देणे.
१८९६	अनाथ बालिकाश्रम (हिंगणे)	निराधार, अनाथ व विधवा मुलींना मोफत शिक्षण व स्वावलंबनाचे धडे देणे.
१९०७	महिला विद्यालय	स्त्रियांना सुशिक्षित व सुसंस्कृत गृहिणी बनवण्यासाठी विशेष अभ्यासक्रम.
१९१०	निष्काम कर्ममठ	स्वार्थत्याग करून पूर्ण वेळ समाजसेवेला वाहून घेणारे कार्यकर्ते तयार करणे.
१९१६	SNDT महिला विद्यापीठ	भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ; मातृभाषेतून पदवी शिक्षण देण्याची व्यवस्था.
१९४४	समता संघ (समानता मंडळ)	जातीभेद निर्मूलन व अस्पृश्यतानिवारण यासाठी स्थापन; 'मानवी समता' मासिक चालवले.

📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह

प्रश्न १: महर्षी कर्वे यांना मिळालेल्या सन्मानांचा योग्य क्रम ओळखा:

१. पद्मविभूषण (१९५५) ➔ भारतरत्न (१९५८). (त्यापूर्वी पुणे व बनारस हिंदू विद्यापीठाने त्यांना D.Litt. पदवी दिली होती). १०० वर्षे जगून देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान मिळवणारे ते एकमेव समाजसुधारक आहेत.

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)