📁 इतिहास (History) 📖 महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक व सामाजिक प्रबोधन ⏱️ 19 मिनिटे वाचन 👁️ 197 views

बाळशास्त्री जांभेकर, नाना शंकरशेट व भाऊ दाजी लाड: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

बाळशास्त्री जांभेकर (मराठी वृत्तपत्रसृष्टी जनक, दर्पण ६ जाने १८३२, दिग्दर्शन १८४०, शेषाद्री प्रकरण), नाना शंकरशेट (मुंबईचे शिल्पकार, बॉम्बे असोसिएशन १८५२, पहिली रेल्वे १८५३ GIP संचालक, मुंबई विद्यापीठ) व डॉ. भाऊ दाजी लाड (कुष्ठरोग चाऊलमोगरा तेल शोध, धन्वंतरी, शिलालेख संशोधक) MPSC नोट्स.

लेखक: Mahasarav Team• ५ सप्टेंबर, २०२६

🏛️ मुंबईतील आद्य प्रबोधन त्रिमूर्ती: बाळशास्त्री जांभेकर, नाना शंकरशेट व डॉ. भाऊ दाजी लाड: १९ व्या शतकाच्या पूर्वार्धात आधुनिक मुंबई व महाराष्ट्राच्या पायाभरणीत तीन महान युगपुरुषांचे योगदान अग्रगण्य राहिले: १. बाळशास्त्री जांभेकर (मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक - 'दर्पण' १८३२), २. जगन्नाथ (नाना) शंकरशेट ('मुंबईचे शिल्पकार' व 'अनभिषिक्त सम्राट') आणि ३. डॉ. भाऊ दाजी लाड (प्रख्यात संशोधक व 'धन्वंतरी'). या तिघांच्या शिक्षण, पत्रकारिता, पहिली रेल्वे, वैद्यक आणि राजकीय जागृतीतील सर्व योगदानाचा सविस्तर अभ्यास खाली दिला आहे.

१. बाळशास्त्री जांभेकर (१८१२-१८४६) - 'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक'

🌱 जन्म, विद्वत्ता व पदव्या:

जन्म: ६ जानेवारी १८१२ रोजी पोंबुर्ले (ता. देवगड, जि. सिंधुदुर्ग) येथे झाला. (वडील: गंगाधरशास्त्री).
विद्वत्ता: गणित, भौतिकशास्त्र, इतिहास, खगोलशास्त्र आणि संस्कृत, इंग्रजी, गुजराती, बंगाली, फारसी, लॅटिन व ग्रीक या ८ भाषांवर प्रभुत्व असणारे 'पहिले मराठी आद्य इतिहास संशोधक व वृत्तपत्रकार'.
प्राध्यापक: मुंबईच्या एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमध्ये पहिले भारतीय असिस्टंट प्रोफेसर (१८३४) बनले (त्यांचे विद्यार्थी: दादाभाई नौरोजी, डॉ. भाऊ दाजी लाड, सोराबजी बंगाली).
उपाधी व पदे: ब्रिटिश सरकारने १८४० मध्ये त्यांना 'जस्टीस ऑफ पीस' (JP) पदवी दिली. कुलाबा वेधशाळेचे (Colaba Observatory) पहिले भारतीय संचालक म्हणून काम पाहिले. तसेच त्यांनी नेटिव्ह शाळांचे सुपरिटेंडंट (व्हिजिटिंग इन्स्पेक्टर) आणि अध्यापक प्रशिक्षण शाळेचे (नॉर्मल स्कूल) संचालक म्हणूनही महत्त्वपूर्ण कार्य केले (ब्रिटिश भारतात सर्वसमावेशक 'Director of Public Instruction - DPI' पद १८५५ च्या वूड्स खलितानंतर निर्माण झाले).

📰 'दर्पण', 'दिग्दर्शन' व शेषाद्री प्रकरण:

'दर्पण' (Darpan - ६ जानेवारी १८३२): भारतातील पहिले मराठी वृत्तपत्र (द्विभाषिक - डाव्या बाजूला इंग्रजी व उजव्या बाजूला मराठी). (६ जानेवारी हा दिवस महाराष्ट्रात 'पत्रकार दिन' म्हणून साजरा होतो). सहकारी: भाऊ महाजन. (२६ जून १८४० रोजी दर्पण बंद झाले).
'दिग्दर्शन' (Digdarshan - १८४०): मराठीतील पहिले मासिक सुरू केले; यात इतिहास, भूगोल, विज्ञान व निसर्गावरील सचित्र माहिती दिली जाई.
बॉम्बे नेटिव्ह जनरल लायब्ररी (१८४५): १८४५ मध्ये मुंबईत पहिले सार्वजनिक वाचनालय (General Library) सुरू करण्यात पुढाकार घेतला (१८३० मध्ये जांभेकर बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटीमध्ये डेप्युटी सेक्रेटरी झाले होते आणि १८४५ मध्ये त्यांनी 'नेटिव्ह इम्प्रुव्हमेंट सोसायटी' स्थापन केली होती). (टीप: ज्ञानप्रसारक सभेची स्थापना १८४८ मध्ये दाडोबा पांडुरंग तर्खडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली एलफिन्स्टनच्या विद्यार्थ्यांनी केली; बाळशास्त्रींचे निधन मे १८४६ मध्येच झाले होते).
शेषाद्री प्रकरण (१८४३): ख्रिस्ती मिशनऱ्यांनी धर्मांतरित केलेल्या श्रीपती शेषाद्री या हिंदू बालकाला काशीच्या ब्राह्मणांकडून शुद्ध करून पुन्हा हिंदू धर्मात प्रवेश मिळवून दिला (धर्मांतरितांच्या शुद्धीकरणाचे पहिले ऐतिहासिक उदाहरण).
ग्रंथसंपदा: 'हिंदुस्थानचा इतिहास', 'इंग्लंडचा इतिहास', 'शून्यलब्धी' (Differential Calculus - मराठीतील पहिला गणित ग्रंथ), 'बालव्याकरण', 'सारसंग्रह'. निधन: १७ मे १८४६ (अवघ्या ३४ व्या वर्षी बनेश्वर येथे).

२. जगन्नाथ (नाना) शंकरशेट (१८०३-१८६५) - 'मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट'

👑 जन्म, व्यक्तिमत्त्व व राजकीय नेतृत्व:

जन्म व घराणे: १० फेब्रुवारी १८०३ रोजी मुंबईत एका दैवज्ञ सोनार कुटुंबात झाला. त्यांचे आडनाव 'मुरकुटे' होते आणि त्यांचे मूळ घराणे ठाणे जिल्ह्यातील मुरबाड येथील होते. वडील शंकरशेट हे मोठे दानशूर व प्रतिष्ठीत व्यापारी होते.
'मुंबईचे शिल्पकार': आचार्य प्र. के. अत्रे यांनी त्यांना 'मुंबईचे शिल्पकार' आणि 'मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट' (Uncrowned King of Bombay) म्हटले.
बॉम्बे असोसिएशन (२६ ऑगस्ट १८५२): मुंबई प्रांतातील पहिली राजकीय संघटना स्थापन करण्यात पुढाकार; पहिले अध्यक्ष सर जमशेटजी जिजीभाई व नाना उपाध्यक्ष होते.
मुंबई कायदेमंडळ (१८६१): ब्रिटिश सरकारने १८६१ च्या कौन्सिल कायद्यानुसार मुंबई लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलवर नामनिर्देशित केलेले पहिले भारतीय सदस्य नाना शंकरशेट होते.

🚂 पहिली रेल्वे, शिक्षण संस्था व समाजकार्य:

भारतात पहिली रेल्वे धावली (१६ एप्रिल १८५३): मुंबई ते ठाणे (३४ किमी) पहिली रेल्वे सुरू करणाऱ्या ग्रेट इंडियन पेनिनसुला (GIP) रेल्वे कंपनीच्या संचालक मंडळावर नाना शंकरशेट व सर जमशेटजी जिजीभाई हे भारतीय संचालक होते (या प्रकल्पाचे मुख्य प्रवर्तक नाना शंकरशेट होते आणि पहिल्या रेल्वे डब्यातून त्यांनीच प्रवास केला).
बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी (BNES): १८२२ मध्ये एलफिन्स्टन यांच्या सहकार्याने 'बॉम्बे नेटिव्ह स्कूल बुक अँड स्कूल सोसायटी' स्थापन झाली. तिचेच अधिकृत रूपांतर १८२७ मध्ये 'बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी'मध्ये करण्यात आले; नाना या संस्थेचे प्रमुख आधारस्तंभ व सेक्रेटरी होते.
एलफिन्स्टन कॉलेज (१८३४) व मुंबई विद्यापीठ (१८५७): स्थापनेसाठी प्रचंड निधी दिला; मुंबई विद्यापीठाचे पहिले फेलो बनले.
सतीबंदी कायद्याला पाठिंबा (१८२९): लॉर्ड विल्यम बेंटिक यांच्या सतीबंदी कायद्याला मुंबईतून नानांनी जाहीर पाठिंबा दिला. ग्रँट मेडिकल कॉलेज (१८४५) व सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स (१८५७) च्या स्थापनेत योगदान दिले.
सोनापूर स्मशानभूमी: मुंबईतील हिंदू स्मशानभूमी हटवण्याचा ब्रिटिशांचा प्रयत्न हाणून पाडला आणि स्वतःच्या खर्चाने जागा दिली. निधन: ३१ जुलै १८६५ रोजी मुंबईत.

३. डॉ. भाऊ दाजी लाड (१८२२-१८७४) - 'धन्वंतरी व शिलालेख संशोधक'

🩺 वैद्यकीय क्रांती व 'धन्वंतरी' पदवी:

जन्म: १८२२ रोजी मांजरे (ता. पेडणे, गोवा) येथे (मूळ नाव: रामकृष्ण विठ्ठल लाड).
शिक्षण: १८४५ मध्ये ग्रँट मेडिकल कॉलेजच्या पहिल्याच बॅचमधून पदवी मिळवून मुंबईतील पहिले पदवीधर डॉक्टर (Surgeon) बनले.
कुष्ठरोगावर संशोधन: दुर्धर मानल्या जाणाऱ्या कुष्ठरोगावर (Leprosy) भारतीय 'चाऊलमोगरा' (Chaulmoogra) वनस्पतीच्या तेलाचा यशस्वी उपचार शोधून काढला. गरीब रुग्णांवर मोफत उपचार केल्यामुळे जनतेने त्यांना 'धन्वंतरी' (Dhanvantari) ही पदवी दिली.

🏛️ इतिहास संशोधन व सामाजिक कार्य:

प्राचीन इतिहास व नाणी संशोधक: अजिंठा, वेरूळ, कार्ले व नाशिक येथील प्राचीन शिलालेख व नाणी यांचे वाचन करून जागतिक कीर्ती मिळवली. रॉयल एशियाटिक सोसायटीचे उपाध्यक्ष बनले. कालिदासाच्या नाटकांचा कालखंड निश्चित केला.
बॉम्बे असोसिएशनचे पहिले सचिव (१८५२): नाना शंकरशेट यांच्यासोबत काम केले. ईस्ट इंडिया असोसिएशनच्या मुंबई शाखेचे अध्यक्ष होते.
व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट म्युझियम: मुंबईतील जिजामाता उद्यानातील या वस्तुसंग्रहालयाला पुढे 'डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालय' असे नाव देण्यात आले. मुंबईचे शेरीफ (Sheriff) म्हणूनही गौरव झाले. निधन: ३१ मे १८७४.

४. मुंबईतील आद्य सुधारकांचे बहुआयामी योगदान (MPSC तुलनात्मक तक्ता)

सुधारक	प्रमुख क्षेत्र व संस्था	ऐतिहासिक ग्रंथ / शोध	विशेष पदवी / सन्मान
बाळशास्त्री जांभेकर	वृत्तपत्रसृष्टी, ग्रंथालये, शिक्षण (दर्पण १८३२, दिग्दर्शन १८४०, नेटिव्ह जनरल लायब्ररी).	'शून्यलब्धी' (गणित), 'हिंदुस्थानचा इतिहास', शिलालेख वाचन.	'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक', जस्टीस ऑफ पीस (१८४०).
जगन्नाथ (नाना) शंकरशेट	पहिली रेल्वे (GIP १८५३), बॉम्बे असोसिएशन १८५२, मुंबई विद्यापीठ, जे.जे. हॉस्पिटल.	मुंबई महानगरपालिका कायदा पायाभरणी, सतीबंदी पाठिंबा.	'मुंबईचे शिल्पकार', 'मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट', लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिल सदस्य.
डॉ. भाऊ दाजी लाड	वैद्यकीय सेवा, बॉम्बे असोसिएशन सचिव, रॉयल एशियाटिक सोसायटी.	कुष्ठरोगावर चाऊलमोगरा तेल उपचार, अजिंठा-वेरूळ शिलालेख वाचन.	'धन्वंतरी', मुंबईचे शेरीफ, भाऊ दाजी लाड संग्रहालय.

🏛️ मुंबईच्या आधुनिक पायाभरणीत या तिघांचे महत्त्व:

१९ व्या शतकाच्या पूर्वार्धात जेव्हा भारतात आधुनिक शिक्षणाची सुरुवात होत होती, तेव्हा या तिघांनी मुंबईला देशाची आर्थिक व सांस्कृतिक राजधानी बनवले. बाळशास्त्री जांभेकरांनी वैचारिक व वृत्तपत्रीय पाया घातला; नाना शंकरशेट यांनी शिक्षण संस्था, रेल्वे व राजकीय व्यासपीठ उभे केले; तर डॉ. भाऊ दाजी लाड यांनी प्राचीन इतिहासाचे संशोधन करून भारताची प्राचीन संस्कृती जगासमोर मांडली आणि वैद्यकशास्त्रात ऐतिहासिक कामगिरी केली. या तिन्ही विभूतींच्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे महाराष्ट्रात प्रबोधनाचे एक नवे युग सुरू झाले आणि पुढील पिढीतील समाजसुधारकांना भक्कम पाया मिळाला. त्यांच्या कार्यकर्तृत्वाचा गौरव आजही आधुनिक महाराष्ट्राच्या इतिहासात आदरपूर्वक केला जातो.

📅 मुंबईतील आद्य प्रबोधन: ऐतिहासिक कालपट व प्रश्न:

६ जानेवारी १८३२: बाळशास्त्री जांभेकरांचे 'दर्पण' वृत्तपत्र सुरू (मराठी पत्रकारितेचा आरंभ - महाराष्ट्रात 'पत्रकार दिन').
१८४०: मराठीतील पहिले मासिक 'दिग्दर्शन' सुरू (बाळशास्त्री जांभेकर).
१८४३: श्रीपती शेषाद्री शुद्धीकरण प्रकरण (धर्मांतरितांचे हिंदू धर्मात पुनरागमन).
२६ ऑगस्ट १८५२: बॉम्बे असोसिएशनची स्थापना (पहिले अध्यक्ष: सर जमशेटजी जिजीभाई, उपाध्यक्ष: नाना शंकरशेट, सचिव: डॉ. भाऊ दाजी लाड).
१६ एप्रिल १८५३: भारतातील पहिली रेल्वे (मुंबई ते ठाणे ३४ किमी, GIP रेल्वे संचालक नाना शंकरशेट व जमशेटजी जिजीभाई).
१८५७: मुंबई विद्यापीठाची स्थापना (नाना शंकरशेट पहिले भारतीय फेलो व देणगीदार).
कुष्ठरोग संशोधन: डॉ. भाऊ दाजी लाड यांनी देशी 'चाऊलमोगरा' वनस्पतीच्या तेलाचा जागतिक कीर्तीचा औषधी शोध लावून कुष्ठरोग्यांना नवीन जीवन दिले, ज्यामुळे जनतेने त्यांना 'धन्वंतरी' ही पदवी दिली.

📌 मुंबईतील आद्य सुधारक: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक: बाळशास्त्री जांभेकर ('दर्पण' ६ जानेवारी १८३२).
पहिले मराठी मासिक: 'दिग्दर्शन' (१८४० - बाळशास्त्री जांभेकर).
मुंबईचे शिल्पकार व अनभिषिक्त सम्राट: नाना शंकरशेट.
पहिली रेल्वे (१८५३) संचालक: नाना शंकरशेट व जमशेटजी जिजीभाई.
कुष्ठरोगावर चाऊलमोगरा औषध शोधणारे: डॉ. भाऊ दाजी लाड ('धन्वंतरी').
बॉम्बे असोसिएशनचे पहिले सचिव: डॉ. भाऊ दाजी लाड (१८५२).

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

१. प्रश्न: "मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक" कोणाला म्हटले जाते?
उत्तर: बाळशास्त्री गंगाधर जांभेकर.

२. प्रश्न: मराठीतील पहिले वृत्तपत्र 'दर्पण' कोणत्या दिवशी सुरू झाले?
उत्तर: ६ जानेवारी १८३२ रोजी (म्हणून ६ जानेवारी हा महाराष्ट्रात 'पत्रकार दिन' म्हणून साजरा केला जातो).

३. प्रश्न: मराठीतील पहिले मासिक कोणते व ते कोणी सुरू केले?
उत्तर: 'दिग्दर्शन' (१८४०) - बाळशास्त्री जांभेकर.

४. प्रश्न: बाळशास्त्री जांभेकरांनी धर्मांतरित व्यक्तीला पुन्हा हिंदू धर्मात घेण्यासाठी कोणते प्रकरण लढवले?
उत्तर: शेषाद्री प्रकरण (श्रीपती शेषाद्री शुद्दीकरण - १८४३).

५. प्रश्न: "मुंबईचे शिल्पकार" (Architect of Modern Mumbai) कोणाला म्हणतात?
उत्तर: जगन्नाथ (नाना) शंकरशेट (१८०३ ते १८६५).

६. प्रश्न: मुंबईतील पहिली राजकीय संस्था 'बॉम्बे असोसिएशन' (२६ ऑगस्ट १८५२) चे पहिले अध्यक्ष कोण होते?
उत्तर: सर जमशेटजी जिजीभाई (उपाध्यक्ष: नाना शंकरशेट, सचिव: डॉ. भाऊ दाजी लाड).

७. प्रश्न: मुंबई लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलचे पहिले भारतीय सदस्य कोण बनले?
उत्तर: नाना शंकरशेट.

८. प्रश्न: १८५३ ची मुंबई-ठाणे पहिली रेल्वे सुरू करण्यात कोणाचे महत्त्वाचे योगदान होते?
उत्तर: नाना शंकरशेट (ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वेचे भारतीय संचालक).

९. प्रश्न: कुष्ठरोगावर 'चाऊलमोगरा' (Chaulmoogra) तेलाचा यशस्वी शोध कोणी लावला?
उत्तर: डॉ. भाऊ दाजी लाड (रामकृष्ण विठ्ठल लाड - 'धन्वंतरी' म्हणून प्रसिद्ध).

१०. प्रश्न: मुंबईतील ऐतिहासिक नाणी व पुरातन शिलालेखांचे वाचन करणारे प्राच्यविद्या संशोधक कोण?
उत्तर: डॉ. भाऊ दाजी लाड (राणीच्या बागेतील वस्तुसंग्रहालयाला त्यांचे नाव दिले आहे).

📊 मुंबईच्या आद्य समाजसुधारकांचे योगदान (तुलनात्मक तक्ता)

सुधारक	गौरव / उपाधी	प्रमुख संस्था / निर्मिती	ऐतिहासिक योगदान
बाळशास्त्री जांभेकर	आद्य वृत्तपत्रकार, इतिहास संशोधक	दर्पण (१८३२), दिग्दर्शन (१८४०), बॉम्बे नेटिव्ह जनरल लायब्ररी	मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचा पाया घातला; शिलालेख व ताम्रपटांचे पहिले वाचक.
नाना शंकरशेट	मुंबईचे शिल्पकार, मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट	बॉम्बे असोसिएशन (१८५२), जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट, मुंबई विद्यापीठ सिंडिकेट	पहिली रेल्वे, गर्ल्स स्कूलसाठी स्वतःचे घर दान, सतीबंदी कायद्याला पाठिंबा.
डॉ. भाऊ दाजी लाड	धन्वंतरी, प्राच्यविद्या संशोधक	ग्रँट मेडिकल कॉलेजचे पहिले डॉक्टर, रॉयल एशियाटिक सोसायटीचे उपाध्यक्ष	कुष्ठरोगावर औषध शोधले; गरीब रुग्णांवर मोफत औषधोपचार.