📁 इतिहास (History) 📖 महाराष्ट्रातील विशेष चळवळी, मुक्तीसंग्राम व संयुक्त महाराष्ट्र लढा ⏱️ 19 मिनिटे वाचन 👁️ 329 views
महाराष्ट्रातील कामगार चळवळ व लढा: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
नारायण मेघाजी लोखंडे (भारतीय कामगार चळवळीचे जनक, बॉम्बे मिलहँड्स असोसिएशन १८९०, रविवारची सुट्टी १० जून १८९०), AITUC स्थापना १९२० (लाला लजपत राय, एन. एम. जोशी), १९२८ चा गिरणी संप (डांगे, मिराजकर, लाल बावटा), डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वतंत्र मजूर पक्ष १९३६, ८ तासांचा दिवस व कामगार कायदे MPSC नोट्स.
लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
🏭 महाराष्ट्रातील कामगार चळवळ, गिरणी संप व कामगार कायदे:
भारताच्या औद्योगिक क्रांतीचे आणि कामगार चळवळीचे मुख्य केंद्र मुंबई होते. नारायण मेघाजी लोखंडे (१८४८-१८९७) यांना 'भारतीय कामगार चळवळीचे जनक' मानले जाते. त्यांनी १८९० मध्ये स्थापन केलेली 'बॉम्बे मिलहँड्स असोसिएशन' ही भारतातील पहिली संघटित कामगार संघटना (Workers' Association) मानली जाते. रविवारची साप्ताहिक सुट्टी, १२ तासांचा कामाचा दिवस, १९२८ चा ऐतिहासिक मुंबई गिरणी संप, कम्युनिस्ट नेते (डांगे, मिराजकर), एन. एम. जोशी (AITUC १९२०) आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' (१९३६) या सर्व पैलूंचा सविस्तर अभ्यास खाली दिला आहे.
१. नारायण मेघाजी लोखंडे (१८४८-१८९७) - 'भारतीय कामगार चळवळीचे आद्य जनक'
🌱 जीवन, सत्यशोधक कार्य व पदव्या:
- जन्म: १८४८ मध्ये ठाणे (कन्हेसर, ता. खेड, जि. पुणे) येथे माळी समाजात झाला.
- महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक समाजाचे निष्ठावान कार्यकर्ते; १८८० पासून सत्यशोधक मुखपत्र 'दीनबंधू' चे मुंबईतून संपादन सुरू केले आणि ते कामगारांचे अधिकृत व्यासपीठ बनवले.
- उपाधी: १८९५ मध्ये ब्रिटिश सरकारने त्यांना 'रावबहादूर' आणि १८९६ मध्ये 'जस्टीस ऑफ पीस' (JP) पदवी दिली. १८९३ च्या मुंबईतील हिंदू-मुस्लिम दंगलीच्या वेळी शांतता प्रस्थापित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. १८९७ मध्ये मुंबईत प्लेगग्रस्तांची सेवा करताना प्लेगची लागण होऊन ९ फेब्रुवारी १८९७ रोजी निधन झाले.
🏭 बॉम्बे मिलहँड्स असोसिएशन (२४ एप्रिल १८९०):
- भारतातील पहिली कामगार संघटना: २४ एप्रिल १८९० रोजी मुंबईत परळच्या मैदानावर सुमारे १०,००० गिरणी कामगारांची ऐतिहासिक सभा घेऊन 'बॉम्बे मिलहँड्स असोसिएशन' (Bombay Millhands Association) ची स्थापना केली.
- कामगारांच्या प्रमुख मागण्या: कामाचे तास निश्चित करावेत, दुपारी अर्धा तास जेवणाची सुट्टी मिळावी, पगार दरमहा वेळेवर मिळावा, अपघात झाल्यास नुकसानभरपाई मिळावी आणि प्रत्येक रविवारी साप्ताहिक सुट्टी मिळावी.
- १० जून १८९०: लोखंडे यांच्या प्रयत्नांमुळे ब्रिटिश सरकारने भारतात सर्वप्रथम गिरणी कामगारांना 'रविवारची साप्ताहिक सुट्टी' मंजूर केली.
- फॅक्टरी कमिशन (१८८४ व १८९०) समोर कामगारांचे प्रतिनिधित्व करून साक्ष दिली (यावरून १८९१ चा दुसरा फॅक्टरी ॲक्ट आला).
२. AITUC ची स्थापना (१९२०), मुंबईचे ऐतिहासिक गिरणी संप व कम्युनिस्ट नेते
🚩 AITUC ची स्थापना (३१ ऑक्टोबर १९२०, मुंबई):
- ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC): ३१ ऑक्टोबर १९२० रोजी मुंबईत स्थापना झाली.
- प्रमुख संस्थापक: नारायण मल्हार जोशी (N. M. Joshi - 'आधुनिक कामगार चळवळीचे पितामह'), लाला लजपत राय आणि जोसेफ बॅप्टिस्टा.
- पहिले अध्यक्ष: लाला लजपत राय; पहिले सरचिटणीस: दीवान चमनलाल.
- एन. एम. जोशी यांनी १९११ मध्ये 'सोशल सर्व्हिस लीग' (Social Service League) चीही स्थापना केली होती. ते आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेत (ILO) भारताचे प्रतिनिधी होते.
⚡ १९२८ चा मुंबई गिरणी संप व लाल बावटा:
- १९२८ चा संप: मालकांनी वेतनकपात व कामाचे तास वाढवल्यामुळे मुंबईतील सुमारे १,५०,००० कामगारांनी सलग ६ महिने ऐतिहासिक संप पुकारला.
- गिरणी कामगार युनियन (Girni Kamgar Union - 'लाल बावटा'): संपादरम्यान कम्युनिस्ट नेत्यांनी स्थापना केली.
- प्रमुख नेतृत्व: कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे (S. A. Dange), एस. एस. मिराजकर, बी. टी. रणदिवे, एस. व्ही. घाटे.
- मीरत कट खटला (Meerut Conspiracy Case १९२९-३३): कामगार चळवळ चिरडण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने डांगे, मिराजकर यांच्यासह ३१ कम्युनिस्ट नेत्यांवर राजद्रोहाचा खटला चालवला.
३. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व कामगार हक्क (स्वतंत्र मजूर पक्ष १९३६)
🚩 स्वतंत्र मजूर पक्ष (Independent Labour Party - १९३६):
- स्थापना: ऑगस्ट १९३६ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कामगार व शेतकऱ्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी स्थापन केला.
- १९३७ ची निवडणूक: मुंबई कायदेमंडळात १७ पैकी १४ जागा जिंकून ऐतिहासिक यश मिळवले (यात ३ खुल्या जागा जिंकल्या).
- काळा कायदा विरोध (१९३८): काँग्रेस सरकारने आणलेल्या कामगारांच्या संपाचा अधिकार हिरावून घेणाऱ्या 'औद्योगिक विवाद विधेयकाविरुद्ध' (Industrial Disputes Bill) ७ नोव्हेंबर १९३८ रोजी मुंबईत डॉ. आंबेडकर व कम्युनिस्टांनी संयुक्त ऐतिहासिक संप घडवून आणला.
⚖️ व्हाईसरॉय मंत्रिमंडळातील कामगार मंत्री (१९४२-१९४६):
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत कामगार मंत्री म्हणून ऐतिहासिक कायदे केले:
- ८ तासांचा कामाचा दिवस: कामाचे तास १२ वरून ८ तास केले (२७ नोव्हेंबर १९४२).
- मातृत्व लाभ कायदा (Maternity Benefit Act): खाणी व कारखान्यातील महिला कामगारांना बाळंतपणाची सवेतन रजा.
- किमान वेतन कायदा (Minimum Wages Act): कामगारांना सन्मानजनक किमान वेतन.
- कामगार राज्य विमा (ESI Act) व भविष्य निर्वाह निधी (PF).
- रोजगार विनिमय केंद्रे (Employment Exchanges): कामगारांना नोकऱ्या मिळवून देण्यासाठी देशभर केंद्रे सुरू केली.
📜 ब्रिटिश काळातील फॅक्टरी ॲक्ट्स (कारखाना कायदे) व रेल्वे संप:
- पहिला फॅक्टरी ॲक्ट (१८८१ - लॉर्ड रिपन): ७ ते १२ वर्षांच्या बालकांसाठी कामाचे तास दररोज ९ तास निश्चित; महिन्याला ४ सुट्ट्या.
- दुसरा फॅक्टरी ॲक्ट (१८९१ - लॉर्ड लॅन्सडाऊन): महिलांसाठी कामाचे तास ११ तास निश्चित; बालकांसाठी वयोमर्यादा ९ ते १४ वर्षे; रविवारी साप्ताहिक सुट्टी.
- तिसरा फॅक्टरी ॲक्ट (१९११): पुरुष मजुरांसाठी कामाचे तास १२ तास निश्चित.
- चौथा फॅक्टरी ॲक्ट (१९२२ व १९३४): कामाचे तास ६० तास/आठवडा वरून ५४ तास/आठवडा केले.
- १९७४ चा ऐतिहासिक रेल्वे संप: जॉर्ज फर्नांडिस यांच्या नेतृत्वाखाली देशभरातील लाखो रेल्वे कामगारांनी सलग २० दिवस संप पुकारून सरकारला हादरवून सोडले.
⚖️ कामगार चळवळ, घटनात्मक हक्क व महिलांचे योगदान:
महाराष्ट्रातील गिरणी कामगारांनी भारताच्या कामगार चळवळीला शिस्त, लढाऊ बाणा आणि राजकीय दिशा दिली. मुंबईच्या कापड गिरण्यांमध्ये हजारो महिला कामगारही राबत असत. उषाबेन मेहता, अहिल्याबाई रांगणेकर, तारा रेड्डी आणि विमल रानदिवे यांनी महिला कामगारांच्या हक्कांसाठी आणि बाळंतपणाच्या रजेसाठी मोठे मोर्चे काढले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कामगार मंत्री असताना कामगारांच्या हितासाठी केलेले कायदे स्वतंत्र भारताच्या राज्यघटनेत मार्गदर्शक तत्त्वे व मूलभूत हक्कांमध्ये समाविष्ट झाले.
- कलम २३: वेठबिगारी, मानवी व्यापार व सक्तीच्या मजुरीवर बंदी.
- कलम २४: १४ वर्षांखालील बालकांना कारखाने व खाणींमध्ये कामावर ठेवण्यास सक्त मनाई (बालमजुरी प्रतिबंध).
- कलम ३९ (घ): स्त्री आणि पुरुष दोघांनाही समान कामासाठी समान वेतन (Equal Pay for Equal Work).
- कलम ४१: कामाचा अधिकार, शिक्षण आणि बेकारीच्या वेळी सार्वजनिक मदतीचा हक्क.
- कलम ४२: कामाची न्याय्य व मानवी परिस्थिती आणि महिलांसाठी मातृत्व साहाय्याची (Maternity Relief) तरतूद.
- कलम ४३ व ४३ (अ): कामगारांसाठी सन्मानजनक जीवनमान देणारे किमान वेतन आणि कारखान्यांच्या व्यवस्थापनात कामगारांचा सक्रिय सहभाग.
🔍 कामगार चळवळीचे स्वरूप व MPSC परीक्षा विशेष:
महाराष्ट्रातील कामगार चळवळीने स्वातंत्र्यपूर्व काळात केवळ आर्थिक मागण्यांवर भर न देता राष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्यातही सक्रिय सहभाग घेतला. १९०८ मध्ये लोकमान्य टिळकांना ६ वर्षांची शिक्षा झाली तेव्हा मुंबईतील कामगारांनी सलग ६ दिवस ऐतिहासिक राजकीय संप पुकारला होता. रशियन क्रांतिकारक लेनिन यांनी या संपाचे "भारतातील कामगार वर्गाचा राजकीय उदय" म्हणून स्वागत केले होते. स्वातंत्र्योत्तर काळात दत्ता सामंत, जॉर्ज फर्नांडिस आणि कॉम्रेड डांगे यांनी कामगारांच्या हक्कांचे रक्षण केले.
📌 कामगार चळवळ परीक्षा दृष्टीक्षेप:
कामगारांना संघटित करून त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून देण्यात महाराष्ट्रातील वृत्तपत्रे, नेते आणि कामगार संघटनांनी दिलेले योगदान अतुलनीय आहे. यामुळेच मुंबई ही भारताची औद्योगिक व कामगार चळवळीची राजधानी म्हणून ओळखली जाऊ लागली.
📌 महाराष्ट्रातील कामगार चळवळ: परीक्षोपयोगी मुद्दे
- भारतीय कामगार चळवळीचे जनक: नारायण मेघाजी लोखंडे.
- पहिली कामगार संघटना: बॉम्बे मिलहँड्स असोसिएशन (१८९० - एन. एम. लोखंडे).
- रविवारची साप्ताहिक सुट्टी सुरू: १० जून १८९०.
- AITUC स्थापना: ३१ ऑक्टोबर १९२० (मुंबई - लाला लजपत राय अध्यक्ष, एन. एम. जोशी).
- स्वतंत्र मजूर पक्ष: १९३६ (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर).
- ८ तासांचा कामाचा दिवस व मातृत्व लाभ: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१९४२-४६).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: "भारतीय कामगार चळवळीचे जनक" कोणाला म्हटले जाते?
उत्तर: नारायण मेघाजी लोखंडे (१८४८-१८९७ - सत्यशोधक नेते).
उत्तर: नारायण मेघाजी लोखंडे (१८४८-१८९७ - सत्यशोधक नेते).
२. प्रश्न: भारतातील पहिली कामगार संघटना 'बॉम्बे मिलहँड्स असोसिएशन' कधी स्थापन झाली?
उत्तर: २४ एप्रिल १८९० रोजी (नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या नेतृत्वाखाली).
उत्तर: २४ एप्रिल १८९० रोजी (नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या नेतृत्वाखाली).
३. प्रश्न: कामगारांना रविवारची साप्ताहिक सुट्टी कोणाच्या प्रयत्नाने मिळाली?
उत्तर: नारायण मेघाजी लोखंडे (१० जून १८९० पासून ब्रिटिशांनी मान्यता दिली).
उत्तर: नारायण मेघाजी लोखंडे (१० जून १८९० पासून ब्रिटिशांनी मान्यता दिली).
४. प्रश्न: ब्रिटिशांनी लोखंडे यांना कोणता सन्मान दिला होता?
उत्तर: 'रावबहादूर' पदवी व 'जस्टिस ऑफ पीस' (JP).
उत्तर: 'रावबहादूर' पदवी व 'जस्टिस ऑफ पीस' (JP).
५. प्रश्न: अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC) ची स्थापना कधी व कुठे झाली?
उत्तर: ३१ ऑक्टोबर १९२० रोजी मुंबईत (पहिले अध्यक्ष: लाला लजपत राय, सरचिटणीस: दीवान चमनलाल).
उत्तर: ३१ ऑक्टोबर १९२० रोजी मुंबईत (पहिले अध्यक्ष: लाला लजपत राय, सरचिटणीस: दीवान चमनलाल).
६. प्रश्न: मुंबईतील ऐतिहासिक गिरणी कामगारांचा ६ महिन्यांचा प्रदीर्घ संप कधी झाला?
उत्तर: १९२८ मध्ये (मुंबई गिरणी कामगार युनियन - 'लाल बावटा').
उत्तर: १९२८ मध्ये (मुंबई गिरणी कामगार युनियन - 'लाल बावटा').
७. प्रश्न: कम्युनिस्ट नेत्यांवर गाजलेला 'मीरत कट खटला' कोणत्या वर्षी भरवला गेला?
उत्तर: १९२९ मध्ये (कॉम्रेड एस. ए. डांगे, मुजफ्फर अहमद, फिलिप स्प्राट यांच्यावर).
उत्तर: १९२९ मध्ये (कॉम्रेड एस. ए. डांगे, मुजफ्फर अहमद, फिलिप स्प्राट यांच्यावर).
८. प्रश्न: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत कामगार मंत्री असताना कोणता महत्त्वाचा बदल केला?
उत्तर: कामाचे तास १२ वरून ८ तास केले (१९४२).
उत्तर: कामाचे तास १२ वरून ८ तास केले (१९४२).
९. प्रश्न: स्त्रियांना प्रसूती रजा (Maternity Leave) चा कायदा कोणाच्या पुढाकाराने झाला?
उत्तर: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१९२९ चा बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलचा कायदा).
उत्तर: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१९२९ चा बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलचा कायदा).
१०. प्रश्न: १९८२ च्या मुंबई कापड गिरणी संपाचे नेतृत्व कोणी केले होते?
उत्तर: डॉ. दत्ता सामंत (सुमारे अडीच लाख कामगारांचा ऐतिहासिक संप).
उत्तर: डॉ. दत्ता सामंत (सुमारे अडीच लाख कामगारांचा ऐतिहासिक संप).
📊 कामगार कायदे व ऐतिहासिक टप्पे (तक्ता)
| वर्ष | कायदा / संघटना | कामगारांना मिळालेले हक्क / तरतुदी |
|---|---|---|
| १८८१ | पहिला कारखाना कायदा (लॉर्ड रिपन) | ७ वर्षांखालील बालमजुरीवर बंदी; ७ ते १२ वयोगटातील मुलांना ९ तास काम. |
| १८९१ | दुसरा कारखाना कायदा (लॉर्ड लॅन्सडाउन) | महिलांसाठी कामाचे तास ११ ठरवले; आठवड्यातून १ दिवस सुट्टी बंधनकारक. |
| १९२० | AITUC स्थापना | भारतातील कामगार चळवळीची पहिली राष्ट्रीय मध्यवर्ती शिखर संस्था. |
| १९२६ | ट्रेड युनियन्स ॲक्ट, १९२६ (कामगार संघटनांची नोंदणी व कायदेशीर मान्यता) | कामगार संघटनांची नोंदणी व त्यांना कायदेशीर संरक्षण बहाल केले. |
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
महाराष्ट्रातील विशेष चळवळी, मुक्तीसंग्राम व संयुक्त महाराष्ट्र लढा सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
3 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
महाराष्ट्रातील विशेष चळवळी, मुक्तीसंग्राम व संयुक्त महाराष्ट्र लढा सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत
2
3
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ, हुतात्मे व राज्य पुनर्रचना - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत