📁 इतिहास (History) 📖 मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ ⏱️ 18 मिनिटे वाचन 👁️ 228 views
छत्रपती संभाजी महाराज, २७ वर्षांचे मराठा स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
संभाजी महाराज (१२८ लढाया, बुधभूषणम्, तुळापूर बलिदान), २७ वर्षांचा लढा (राजाराम महाराज जिंजी, संताजी-धनाजी, ताराबाई), पेशवे काळ (बाजीराव प्रथम पालखेड, पानिपत ३ री लढाई १७६१ सदाशिवराव भाऊ, ३ इंग्रज-मराठा युद्धे व १८१८ पेशवाई अस्त) MPSC नोट्स.
लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
⚔️ छत्रपती संभाजी महाराज, २७ वर्षांचे मराठा स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ:
शिवरायांच्या निधनानंतर (१६८०) मराठा साम्राज्याला संपवण्यासाठी संपूर्ण मुघल सैन्य घेऊन दख्खनमध्ये उतरलेल्या औरंगजेबाला मराठ्यांनी सलग २७ वर्षे (१६८९ ते १७०७) धूळ चारली. छत्रपती संभाजी महाराजांचे अजोड शौर्य, छत्रपती राजाराम महाराज, संताजी-धनाजींचा गनिमी कावा, महाराणी ताराबाईंचे कणखर नेतृत्व आणि त्यानंतर पेशवे काळात 'अटक ते कटक' झालेला मराठा साम्राज्याचा विस्तार हा भारतीय इतिहासातील अत्यंत गौरवशाली अध्याय आहे.
१. छत्रपती संभाजी महाराज: अजिंक्य योद्धा व साहित्यिक (१६८० ते १६८९)
⚔️ संभाजी महाराजांचा प्रखर लष्करी संघर्ष व अजिंक्य पराक्रम:
- राज्याभिषेक: १६ जानेवारी १६८१ रोजी किल्ले रायगड येथे झाला.
- बुऱ्हानपूरची स्वारी (१६८१): मुघलांच्या समृद्ध व्यापारी केंद्रावर छापा घालून प्रचंड संपत्ती आणली.
- जंजिरा मोहीम (१६८२): सिद्दींचा जंजिरा किल्ला जिंकण्यासाठी समुद्रात दगडी सेतू बांधण्याचा प्रयत्न केला.
- पोर्तुगीज मोहीम (१६८३): गोव्याच्या व्हाईसरॉयचा पराभव करून फोंडा किल्ला जिंकला; पोर्तुगीजांना समुद्रात बुडवण्याची वेळ आणली.
- औरंगजेबाचा मुलगा अकबर: औरंगजेबाविरुद्ध बंड करणाऱ्या शाहजादा अकबर याला संभाजी महाराजांनी स्वराज्यात आश्रय दिला.
- हंबीरराव मोहिते: १६८७ मध्ये वाईच्या लढाईत सरनोबत हंबीरराव मोहिते यांनी सर्जाखानाचा पराभव केला, परंतु तोफेचा गोळा लागून वीरमरण पावले.
📖 संस्कृत ग्रंथसंपदा व सर्वोच्च बलिदान:
- साहित्यिक राजे: वयाच्या अवघ्या १४ व्या वर्षी संस्कृतमध्ये 'बुधभूषणम्' (Budhabhushanam) हा राजनीतिपर ग्रंथ रचला. तसेच ब्रज भाषेत 'नखशिख', 'नायिकाभेद' व 'सातसतक' हे ग्रंथ लिहिले.
- कवी कलश: संभाजी महाराजांचे निष्ठावान मित्र, सल्लागार व विद्वान कवी.
- संगमेश्वर पकड: १६८९ मध्ये संगमेश्वर येथे मुकर्रब खानाने फसवणूक करून संभाजी महाराज व कवी कलश यांना पकडले.
- सर्वोच्च बलिदान: औरंगजेबाने अनन्वित शारीरिक छळ करूनही स्वधर्म व स्वाभिमान सोडला नाही. ११ मार्च १६८९ (गुढीपाडवा पूर्वसंध्या) रोजी वढू-तुळापूर (भीमा-इंद्रायणी संगम, ता. हवेली, जि. पुणे) येथे महाराजांनी स्वधर्म व स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान दिले (धर्मवीर). त्यांची समाधी वढू बुद्रुक (जि. पुणे) येथे आहे.
२. मराठा स्वातंत्र्ययुद्ध (२७ वर्षांचा लढा - १६८९ ते १७०७)
🚩 छत्रपती राजाराम महाराज व जिंजीचा लढा (१६८९-१७००):
- संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर राजाराम महाराजांनी स्वराज्याचे नेतृत्व स्वीकारले; मुघल वेढ्यामुळे ते तामिळनाडूमधील किल्ले जिंजी येथे गेले आणि तेथून ८ वर्षे लढा चालवला.
- संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव: मुघल सैन्यावर गनिमी काव्याने अचानक हल्ले चढवून औरंगजेबाच्या सैन्यात प्रचंड दहशत निर्माण केली ('घोड्याला पाण्यात संताजी-धनाजी दिसायचे'). संताजींनी थेट औरंगजेबाच्या शाही तंबूचे सोन्याचे कळस कापून आणले होते.
- रामचंद्रपंत अमात्य: यांनी महाराष्ट्रात राहून स्वराज्याची घडी बसवली; त्यांनी लिहिलेला 'आज्ञापत्र' (Ajnapatra) हा ग्रंथ मराठेशाहीच्या राज्यनीतीचा व दुर्गबांधणीचा प्रमाण ग्रंथ मानला जातो. शंकराजी नारायण सचिव व परशुराम त्र्यंबक प्रतिनिधी यांनीही सह्याद्रीतील किल्ले लढवले.
- राजाराम महाराजांचे निधन: ३ मार्च १७०० रोजी किल्ले सिंहगड येथे आजारपणाने निधन झाले.
🚩 महाराणी ताराबाईंचे रणरागिणी नेतृत्व (१७००-१७०७):
- राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर (१७००) त्यांच्या पत्नी महाराणी ताराबाई (हंबीरराव मोहिते यांच्या कन्या) यांनी अल्पवयीन पुत्र शिवाजी द्वितीय यांना गादीवर बसवून स्वतः सर्व सैन्याचे सूत्रे हाती घेतली.
- इतिहासकार खाफी खान लिहितो: "ताराबाईंनी मुघलांच्या प्रदेशात घुसून माळवा, गुजरातपर्यंत आक्रमक हल्ले चढवले आणि औरंगजेबाच्या नाकात दम आणला."
- मराठ्यांचे सेनापती धनाजी जाधव, नेमाजी शिंदे, परसोजी भोसले यांनी मुघल फौजांचा धुव्वा उडवला. अखेर १७०७ मध्ये अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथे मुघल बादशहा औरंगजेबाचा मृत्यू झाला आणि मुघल सत्तेला महाराष्ट्रातून माघार घ्यावी लागली.
- छत्रपती शाहू महाराजांची सुटका: १७०७ मध्ये मुघल कैदेतून सुटल्यानंतर खेडची लढाई (१७०७) होऊन शाहू महाराज सातारच्या गादीवर बसले, तर ताराबाईंनी कोल्हापूर गादी स्थापन केली (वारणेचा तह १७३१).
३. पेशवे काळ, मराठा सरदार घराणी व ३ इंग्रज-मराठा युद्धे (१७१३ ते १८१८)
| पेशवे व कालखंड | पराक्रम व महत्त्वपूर्ण लढाया | साम्राज्य विस्तार व परिणाम |
|---|---|---|
| १. बाळाजी विश्वनाथ (१७१३-१७२०) | पहिले पेशवे; छत्रपती शाहू महाराजांना स्थिर केले; कान्होजी आंग्रे यांच्याशी सलोखा घडवला. | १७१९ मध्ये मुघल बादशहाकडून दख्खनच्या ६ सुभ्यांवरून 'चौथाई' (१/४) व 'सरदेशमुखी' (१/१०) कर गोळा करण्याच्या अधिकृत सनदा सय्यद बंधूंकडून मिळवल्या. |
| २. बाजीराव पेशवे प्रथम (१७२०-१७४०) 'अजिंक्य योद्धा' |
• पालखेडची लढाई (१७२८): निजामाचा दारुण पराभव (मुंगी-शेवगावचा तह). • भोपाळची लढाई (१७३७) व दिल्लीवर ५०० घोडेस्वारांनिशी अचानक धडक स्वारी (१७३७). • वसईची लढाई (१७३९): बंधू चिमाजी आप्पा यांनी पोर्तुगीजांचा पराभव करून वसई जिंकली. |
'अटक ते कटक' मराठा साम्राज्य नेण्याचा पाया घातला; छत्रसाल बुंदेलखंडचे रक्षण (मस्तानी); २० वर्षांत एकही लढाई न हरणारा अपराजित सेनानी. रावेरखेडी (नर्मदा काठ, खरगोन) येथे निधन. |
| ३. बाळाजी बाजीराव / नानासाहेब (१७४०-१७६१) |
• रघुनाथरावांनी १७५८ मध्ये अटकेवर मराठ्यांचा भगवा झेंडा फडकवला (अटक पार झेंडे). • उदगीरची लढाई (१७६०): सदाशिवराव भाऊंनी निजामाचा दारुण पराभव केला. • पानिपतची तिसरी लढाई (१४ जानेवारी १७६१): मराठे (सदाशिवराव भाऊ, विश्वासराव, इब्राहिम खान गारदी) विरुद्ध अफगाण आक्रमक अहमदशाह अब्दाली. |
मराठ्यांचा भीषण पराभव व प्रचंड मनुष्यहानी ('दोन मोत्ये गळाली, सत्तावीस रुपये हरवले आणि तांब्या-नाण्यांची गणतीच नाही'). नानासाहेबांचे पुण्यात पर्वतीवर हृदयविकाराने निधन. |
| ४. थोरले माधवराव पेशवे (१७६१-१७७२) | राक्षसभुवनची लढाई (१७६३) व हैदर अलीचा पराभव केला; महादजी शिंदे यांच्या मदतीने दिल्ली पुन्हा जिंकली व मुघल बादशहा शाह आलमला पुन्हा गादीवर बसवून मराठ्यांचे मांडलिक बनवले. | इतिहासकार ग्रँट डफ लिहितो: "पानिपतच्या मैदानाने मराठ्यांचे जितके नुकसान केले नाही, तितके माधवरावांच्या अकाली निधनाने झाले." (पुण्यात थेऊर येथे चिंतामणी मंदिरात निधन; पत्नी रमाबाई सती गेल्या). |
🚩 प्रमुख मराठा सरदार घराणी, संस्थाने व बारभाई मंडळ:
ग्वाल्हेरचे शिंदे (सिंधिया): महादजी शिंदे ('पाटीलबा' - फ्रेंच सैन्याधिकारी डी बोईन यांच्या मदतीने आधुनिक तोफखाना उभारून दिल्लीचे बादशहा शाह आलम यांना मराठ्यांचे मांडलिक बनवले).
इंदूरचे होळकर: मल्हारराव होळकर व पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर (३० वर्षे न्यायप्रिय राज्य, महेश्वर राजधानी, देशभरातील मंदिरांचा जीर्णोद्धार, विष्णुपद मंदिर गया).
बडोद्याचे गायकवाड: दमाजीराव व सयाजीराव गायकवाड (प्रगतीशील समाजसुधारक, शिक्षण क्रांती, मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण सुरू करणारे पहिले राज्यकर्ते).
नाना फडणवीस व बारभाई: पेशवे नारायणरावांच्या हत्येनंतर (१७७३) सवाई माधवरावांना गादीवर बसवून इंग्रजांना रोखण्यासाठी १२ सरदारांचे 'बारभाई मंडळ' चालवले (नाना फडणवीस यांना 'मराठ्यांचा मॅकियाव्हेली' म्हणतात).
⚔️ ३ इंग्रज-मराठा युद्धे (Anglo-Maratha Wars - १७७५ ते १८१८):
| युद्ध | कालावधी | प्रमुख लढाया व तह | परिणाम |
|---|---|---|---|
| १ ले इंग्रज-मराठा युद्ध | १७७५ - १७८२ | राघोबादादांचा सुरत तह (१७७५), वडगावची लढाई (इंग्रजांचा पराभव - १७७९), साळबाईचा तह (१७८२ - महादजी शिंदे यांच्या मध्यस्थीने). | मराठ्यांचा विजय; २० वर्षे शांतता प्रस्थापित झाली. |
| २ रे इंग्रज-मराठा युद्ध | १८०३ - १८०५ | दुसऱ्या बाजीरावाचा वसईचा तह (३१ डिसेंबर १८०२ - तैनाती फौज स्वीकारली); असाई व लासवारीच्या लढाया (शिंदे-भोसले पराभूत). देवगावचा तह (भोसले) व सुरजी-अंजनगावचा तह (शिंदे). | इंग्रजांनी मराठ्यांचे लष्करी स्वातंत्र्य हिरावून घेतले व दिल्ली ताब्यात घेतली. |
| ३ रे इंग्रज-मराठा युद्ध | १८१७ - १८१८ | खडकीची लढाई (५ नोव्हेंबर १८१७ - बापू गोखले), कोरेगाव भीमा लढाई (१ जानेवारी १८१८), आष्टीची लढाई (१८१८). | ३ जून १८१८ रोजी मराठा साम्राज्य नष्ट झाले; शनिवारवाड्यावर युनियन जॅक फडकला; पेशवे पद रद्द करून दुसऱ्या बाजीरावाला कानपूरजवळील बिठूर येथे पेन्शनवर पाठवले. माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन मुंबईचा पहिला गव्हर्नर बनला. छत्रपती प्रतापसिंहांना सातारची नामधारी गादी दिली. |
📌 मराठा स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ: परीषेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे
- बुधभूषणम् संस्कृत ग्रंथ: छत्रपती संभाजी महाराज.
- मराठेशाहीचे आज्ञापत्र ग्रंथ: रामचंद्रपंत अमात्य.
- पानिपतची तिसरी लढाई: १४ जानेवारी १७६१ (सदाशिवराव भाऊ विरुद्ध अहमदशाह अब्दाली).
- पालखेडची लढाई (१७२८) व वसई विजय (१७३९): बाजीराव प्रथम व चिमाजी आप्पा.
- मराठ्यांचा मॅकियाव्हेली: नाना फडणवीस (बारभाई कारस्थान).
- पेशवाईचा शेवट: १८१८ (दुसरा बाजीराव पेशवे - खडकी व आष्टीची लढाई - एल्फिन्स्टन).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: छत्रपती संभाजी महाराजांनी संस्कृत भाषेत कोणता प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला?
उत्तर: 'बुधभूषणम्' (याशिवाय नखशिख, नायिकाभेद व सातसतक).
उत्तर: 'बुधभूषणम्' (याशिवाय नखशिख, नायिकाभेद व सातसतक).
२. प्रश्न: छत्रपती संभाजी महाराजांचे हौतात्म्य कोणत्या दिवशी व कुठे झाले?
उत्तर: ११ मार्च १६८९ (फाल्गुन अमावास्या) - वढू-तुळापूर (भीमा-इंद्रायणी संगम, पुणे; समाधी: वढू बुद्रुक).
उत्तर: ११ मार्च १६८९ (फाल्गुन अमावास्या) - वढू-तुळापूर (भीमा-इंद्रायणी संगम, पुणे; समाधी: वढू बुद्रुक).
३. प्रश्न: मराठा स्वातंत्र्ययुद्धाचा (१६८९ ते १७०७) काळ किती वर्षांचा मानला जातो?
उत्तर: २७ वर्षे (औरंगजेब दख्खनच्या मातीत ३ मार्च १७०७ रोजी अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथे मेला).
उत्तर: २७ वर्षे (औरंगजेब दख्खनच्या मातीत ३ मार्च १७०७ रोजी अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथे मेला).
४. प्रश्न: छत्रपती राजाराम महाराजांनी कोणत्या किल्ल्याला राजधानी बनवून ८ वर्षे मुघलांना झुंजवले?
उत्तर: जिंजीचा किल्ला (तामिळनाडू - संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव यांचे शौर्य).
उत्तर: जिंजीचा किल्ला (तामिळनाडू - संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव यांचे शौर्य).
५. प्रश्न: 'मराठ्यांचे मॅकियाव्हेली' (Machiavelli of the Marathas) कोणाला म्हटले जाते?
उत्तर: नाना फडणवीस (सवाई माधवराव पेशवे काळ).
उत्तर: नाना फडणवीस (सवाई माधवराव पेशवे काळ).
६. प्रश्न: पानिपतची तिसरी लढाई कोणत्या दिवशी लढली गेली?
उत्तर: १४ जानेवारी १७६१ (सदाशिवराव भाऊ विरुद्ध अहमदशाह अब्दाली).
उत्तर: १४ जानेवारी १७६१ (सदाशिवराव भाऊ विरुद्ध अहमदशाह अब्दाली).
७. प्रश्न: "दोन मोत्ये गळाली, सत्तावीस मोहरा हरपल्या..." ही खलिता कोणत्या लढाईशी संबंधित आहे?
उत्तर: पानिपतची तिसरी लढाई (विश्वासराव व सदाशिवराव भाऊ शहीद).
उत्तर: पानिपतची तिसरी लढाई (विश्वासराव व सदाशिवराव भाऊ शहीद).
८. प्रश्न: मराठा साम्राज्यात 'चौथाई' व 'सरदेशमुखी' म्हणजे काय?
उत्तर: चौथाई = उत्पन्नाचा १/४ (२५%) भाग संरक्षणासाठी; सरदेशमुखी = वंशपरंपरेने मिळणारा जादा १/१० (१०%) भाग.
उत्तर: चौथाई = उत्पन्नाचा १/४ (२५%) भाग संरक्षणासाठी; सरदेशमुखी = वंशपरंपरेने मिळणारा जादा १/१० (१०%) भाग.
९. प्रश्न: 'आज्ञापत्र' हा मराठा राजनीतीवरील प्रसिद्ध ग्रंथ कोणी लिहिला?
उत्तर: रामचंद्रपंत अमात्य (१७१६ मध्ये छत्रपती संभाजी २ - कोल्हापूर यांच्या आज्ञेवरून).
उत्तर: रामचंद्रपंत अमात्य (१७१६ मध्ये छत्रपती संभाजी २ - कोल्हापूर यांच्या आज्ञेवरून).
१०. प्रश्न: पेशवाईचा शेवट कोणत्या वर्षी झाला?
उत्तर: १८१८ मध्ये (तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात बाजीराव २ चा पराभव, शनिवारवाड्यावर युनियन जॅक फडकवला).
उत्तर: १८१८ मध्ये (तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात बाजीराव २ चा पराभव, शनिवारवाड्यावर युनियन जॅक फडकवला).
📊 तीन अँग्लो-मराठा युद्धे (Anglo-Maratha Wars - १७७५ ते १८१८)
| युद्ध | कालखंड | प्रमुख लढवय्ये | शेवटचा ऐतिहासिक तह | महत्त्वाचा परिणाम |
|---|---|---|---|---|
| पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध | १७७५ - १७८२ | महादजी शिंदे, नाना फडणवीस विरुद्ध वॉरन हेस्टिंग्ज | सालबाईचा तह (१७८२) | मराठ्यांचा विजय; पुढील २० वर्षे ब्रिटिशांशी शांतता राहिली. सवाई माधवराव पेशवे पदावर स्थिर. |
| दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध | १८०३ - १८०५ | भोसले (नागपूर) व शिंदे विरुद्ध लॉर्ड वेलस्ली | वसईचा तह (१८०२), देवगाव व सुरजी-अंजनगाव तह | दुसऱ्या बाजीरावाने तैनाती फौज स्वीकारली; मराठ्यांच्या अंतर्गत दुहीमुळे शिंदे-भोसल्यांचा पराभव. |
| तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध | १८१७ - १८१८ | बाजीराव २, बापू गोखले विरुद्ध लॉर्ड हेस्टिंग्ज व एल्फिन्स्टन | पुणे तह (१८१७) | खडकी, कोरेगाव व आष्टीच्या लढाईत पराभव. ३ जून १८१८ रोजी बाजीराव २ ने आत्मसमर्पण केले; पेशवाई समाप्त. |
📝 MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: सालबाईच्या तहाविषयी (१७८२) खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) या तहाने पहिल्या अँग्लो-मराठा युद्धाची समाप्ती झाली.
ब) हा तह ब्रिटिश आणि महादजी शिंदे यांच्यात घडून आला.
क) या तहानुसार ब्रिटिशांनी सवाई माधवरावांना पेशवे म्हणून मान्यता दिली.
पर्याय: १) फक्त अ व ब बरोबर | २) फक्त ब व क बरोबर | ३) तिन्ही विधाने (अ, ब, क) सत्य आहेत.
उत्तर: पर्याय (३) तिन्ही विधाने सत्य आहेत. सालबाईच्या तहाने महादजी शिंदे यांची उत्तर भारतातील प्रतिष्ठा शिखरावर पोहोचली आणि इंग्रजांचा मराठा सत्तेत हस्तक्षेपाचा पहिला डाव निष्फळ ठरला.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
4 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वराज्य स्थापना व प्रशासन - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत
2
मराठा साम्राज्य विस्तार, पेशवे काळ व पानिपत युद्ध - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत
3
मराठा साम्राज्य: छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वातंत्र्ययुद्ध व पेशवे काळ सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत
4