दिल्ली सल्तनत व मुघल साम्राज्य: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
गुलाम, खिलजी (अल्लाउद्दीन बाजार नियंत्रण), तुघलक (राजधानी देवगिरी), लोधी घराणे, पानिपतची पहिली व दुसरी लढाई, शेरशाह सूरी (रुपया, GT Road), अकबर (मनसबदारी, दहसाला, दिन-ए-इलाही), शाहजहाँ व औरंगजेब MPSC नोट्स.
लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६
🏰 मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत (१२०६-१५२६) व मुघल राजवंश (१५२६-१८५७ - सामर्थ्यशाली/प्रमुख कालखंड: १५२६ ते १७०७):
११९२ च्या तराईनच्या दुसऱ्या लढाईत पृथ्वीराज चौहान यांचा पराभव झाल्यानंतर भारतात मुस्लिम सत्तेचा पाया घातला गेला. १२०६ मध्ये कुतुबुद्दीन ऐबक याने दिल्ली सल्तनत स्थापन केली. सल्तनत काळातील ५ घराणी आणि त्यानंतर बाबरने १५२६ च्या पानिपतच्या पहिल्या लढाईत मुघल साम्राज्याची स्थापना केली. अकबरची प्रशासकीय नीती, तोडरमल महसूल पद्धत, दिन-ए-इलाही आणि मुघल स्थापत्यकलेचा सुवर्णकाळ MPSC व स्पर्धा परीक्षांसाठी खाली सविस्तर दिला आहे.
१. दिल्ली सल्तनत: ५ घराणी व प्रमुख राज्यकर्ते (१२०६ ते १५२६)
| घराणे व कालखंड | प्रमुख सुलतान | प्रशासकीय सुधारणा व महत्त्वपूर्ण कार्य |
|---|---|---|
| १. गुलाम घराणे / मामलुक (१२०६-१२९०) | कुतुबुद्दीन ऐबक, इल्तुतमिश, रझिया सुलतान, गियासुद्दीन बलबन |
• कुतुबुद्दीन ऐबक (१२०६-१०): 'लाखबक्ष' (लाखोंचे दान देणारा); कुतुबमिनारची पायाभरणी ११९९ मध्ये (सुफी संत ख्वाजा कुतुबुद्दीन बख्तियार काकी यांच्या स्मरणार्थ). (टीप: पाया ऐबकने घातला, पुढील ३ मजले इल्तुतमिशने पूर्ण केले आणि विजेमुळे नुकसान झालेल्या ५ व्या मजल्याची पुनर्बांधणी फिरोजशाह तुघलकाने केली). चौगान (पोलो) खेळताना घोड्यावरून पडून मृत्यू. • इल्तुतमिश (१२१०-३६): वास्तविक संस्थापक; इक्ता पद्धत (Iqta System) सुरू केली; ४० तुर्क सरदारांची 'तुर्कान-ए-चहलगानी' (चालीसा गट) स्थापन केली; 'टंका' (चांदीचे) व 'जित्तल' (तांब्याचे) नाणी सुरू केली. • रझिया सुलतान (१२३६-४०): दिल्लीच्या तख्तावर बसणारी दिल्ली सल्तनतची पहिली व एकमेव महिला सुलतान (१२३६-१२४०). • बलबन (१२६६-८६): चालीसा गट नष्ट केला; 'रक्त आणि लोखंडाचे धोरण' (Blood & Iron Policy); दरबारात 'सिजदा' (साष्टांग नमस्कार) व 'पायबोस' (पायांचे चुंबन) प्रथा आणि पर्शियन नववर्ष उत्सव 'नवरोज' सुरू केला. |
| २. खिलजी घराणे (१२९०-१३२०) | जलालुद्दीन खिलजी, अल्लाउद्दीन खिलजी |
• अल्लाउद्दीन खिलजी (१२९६-१३१६): 'दुसरा अलेक्झांडर' (सिकंदर-ए-सानी) पदवी घेतली. • बाजार नियंत्रण पद्धत (Market Reforms): जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती निश्चित केल्या; 'शहाणा-ए-मंडी' व 'दिवाण-ए-रियासत' अधिकारी नेमले. • लष्करी सुधारणा: स्थायी सैन्य (Standing Army) ठेवणारा व सैनिकांना रोख पगार देणारा पहिला सुलतान; घोड्यांना डाग देण्याची (दाग) व सैनिकांची नोंद ठेवण्याची 'दाग आणि हुलिया पद्धत' सुरू केली. • दक्षिण भारत मोहीम: सेनापती मलिक काफूर (हजार दिनारी) याने देवगिरी (यादव - रामचंद्रदेव), वारंगल (काकतीय), द्वारसमुद्र (होयसळ) व मदुराई जिंकले. • स्थापत्य: अलाई दरवाजा, सिरी किल्ला व हौज खास (दिल्ली). |
| ३. तुघलक घराणे (१३२०-१४१४) | गियासुद्दीन तुघलक, मुहम्मद बिन तुघलक, फिरोजशाह तुघलक |
• मुहम्मद बिन तुघलक (१३२५-५१): अत्यंत विद्वान पण 'विचित्र योजनांचा सुलतान' (शहाणा वेडा). १. राजधानी बदल (१३२७): दिल्लीवरून राजधानी देवगिरी (दौलताबाद, महाराष्ट्र) येथे हलवली व पुन्हा दिल्लीला नेली. २. प्रतीक नाणी (Token Currency - १३३०): तांबे व पितळेची (Bronze/Copper) सांकेतिक नाणी सोन्या-चांदीच्या मूल्यावर सुरू केली (काही ठिकाणी पसरलेला "कातडी नाणी" हा निव्वळ लोकभ्रम आहे; हुमायूनच्या काळात निजाम नावाच्या भिस्तीने एका दिवसासाठी कातडी नाणी चालवली होती). घराघरांत बनावट नाणी पाडली गेल्यामुळे ही योजना मागे घ्यावी लागली. ३. कृषी सुधारणांसाठी 'दिवाण-ए-अमीर-कोही' हा स्वतंत्र कृषी विभाग स्थापन केला. ४. मोरोक्कोचा प्रवासी इब्न बतुता (Ibn Battuta) याच्या काळात आला (ग्रंथ: 'रेहला'); त्याला दिल्लीचा मुख्य काझी नेमले. • फिरोजशाह तुघलक (१३५१-८८): कालव्यांचे जाळे (नहर), जझिया कर ब्राह्मणांवर लागू केला; दिवाण-ए-खैरात (दान विभाग) व दारुल-शिफा (मोफत रुग्णालय) सुरू केले; जौनपूर, फिरोजाबाद शहरे वसविली. |
| ४. सय्यद व ५. लोधी घराणे (१४१४-१५२६) | खिजर खान, बहलोल लोधी, सिकंदर लोधी, इब्राहिम लोधी |
• सिकंदर लोधी (१४८९-१५१७): १५०४ मध्ये आग्रा शहराची स्थापना केली; जमीन मोजण्यासाठी 'गजे-सिकंदरी' पद्धत सुरू केली. • इब्राहिम लोधी (१५१७-१५२६): दिल्ली सल्तनतचा शेवटचा सुलतान. २१ एप्रिल १५२६ रोजी पानिपतच्या पहिल्या लढाईत बाबरकडून मारला गेला. |
🏛️ सल्तनत कालीन ४ मुख्य केंद्रीय मंत्रालये (Diwans):
१. दिवाण-इ-वजारत: अर्थ व महसूल विभाग (प्रमुख: वजीर).
२. दिवाण-इ-अर्ज: लष्कर व संरक्षण विभाग (प्रमुख: आरिज-इ-मुमालिक).
३. दिवाण-इ-इन्शा: शाही पत्रव्यवहार व आज्ञापत्रे विभाग.
४. दिवाण-इ-रिसालत: परराष्ट्र व धार्मिक दानधर्म विभाग.
२. मुघल राजवंश: १५२६ ते १८५७ (सामर्थ्यशाली कालखंड: बाबर ते औरंगजेब - १५२६ ते १७०७)
⚔️ बाबर व शेरशाह सूरी (१५२६-१५५६):
- बाबर (१५२६-३०): मध्य आशियातील फरगनाचा शासक.
- पानिपतची पहिली लढाई (२१ एप्रिल १५२६): तोफखाना (Artillery) व तुलुगमा पद्धतीचा (Tulughma) वापर करून इब्राहिम लोधीचा पराभव केला व मुघल सत्तेचा पाया घातला.
- खानवा लढाई (१५२७): मेवाडचा राणा सांगा याचा पराभव; 'गाझी' पदवी घेतली.
- आत्मचरित्र: 'तुझुक-ए-बाबरी' / बाबरनामा (तुर्की भाषेत).
- शेरशाह सूरी (१५४०-४५ - सूरी घराणे): हुमायूनचा चौसा (१५३९) व कनौज (१५४०) लढाईत पराभव करून दिल्लीवर कब्जा केला.
- ग्रँड ट्रंक रोड (GT Road): सोनारगाव (बंगाल) ते पेशावर (पाकिस्तान) दरम्यान ऐतिहासिक महामार्ग बांधला.
- 'रुपया' नाणे: १७८ ग्रेन वजनाचे शुद्ध चांदीचे 'रुपया' (Rupiya) नाणे सर्वप्रथम शेरशाहने सुरू केले जे आजच्या भारतीय चलनाचे मूळ आहे.
- जमीन महसुलात 'पट्टा व कबूलियत' पद्धत; सासाराम (बिहार) येथे स्वतःची भव्य कबर बांधली.
👑 अकबर महान (Akbar - १५५६ ते १६०५):
- पानिपतची दुसरी लढाई (५ नोव्हेंबर १५५६): अकबरचे पालक बैरम खान यांनी आदिलशाहचा हिंदू सेनापती हेमू (हेमचंद्र विक्रमादित्य) याचा पराभव केला.
- हल्दीघाटीची लढाई (१५७६): राजा मानसिंग विरुद्ध महाराणा प्रताप (चेतक घोडा); प्रतापांनी शरणागती पत्करली नाही.
- प्रशासकीय सुधारणा:
- मनसबदारी पद्धत (Mansabdari System - १५७७): लष्करी व नागरी अधिकाऱ्यांची श्रेणी. यात 'जात' (अधिकाऱ्याचा वैयक्तिक दर्जा व पगार) आणि 'स्वार' (त्याला ठेवावयाच्या घोडेस्वारांची संख्या) असे दोन भाग होते.
- तोडरमलची दहसाला महसूल पद्धत (१५८०): मागील १० वर्षांच्या सरासरी उत्पादनावर १/३ महसूल निश्चित (राजा तोडरमल अर्थमंत्री). जमिनीचे ४ प्रकार: पोलज (नेहमी लागवड), परौती, चचर, बंजर.
- धार्मिक सहिष्णुता (सुल्ह-इ-कुल): १५६३ मध्ये तीर्थयात्रा कर व १५६४ मध्ये 'जझिया कर' (Jizya Tax) रद्द केला.
- इबादतखाना (१५७५): फतेहपूर सिक्री येथे सर्व धर्मांच्या विद्वानांच्या चर्चेसाठी प्रार्थनागृह.
- दिन-ए-इलाही / तौहीद-इ-इलाही (१५८२): अकबराने सुरू केलेली मर्यादित आध्यात्मिक व नैतिक आचारसंहिता/पंथ (स्वीकारणारा एकमेव हिंदू दरबारी: बीरबल / महेशदास; हा कोणताही नवा रूढ धर्म नव्हता).
- नवरत्न दरबार: अबुल फजल ('अकबरनामा' व 'ऐन-ए-अकबरी'), फैझी, तानसेन (संगीतसम्राट), बीरबल, राजा तोडरमल, राजा मानसिंग, अब्दुल रहीम खान-ए-खाना, फकीर अझिओद्दीन, मुल्ला दो प्याजा.
🎨 जहाँगीर व शाहजहाँ:
- जहाँगीर (१६०५-२७): चित्रकलेचा सुवर्णकाळ; आग्रा किल्ल्यात 'न्यायाची साखळी' (Chain of Justice) लावली. मनसबदारीत 'दु-अस्पा व सिह-अस्पा' पद्धत सुरू केली. ब्रिटिश राजदूत कॅप्टन विल्यम हॉकिन्स (१६०८) व सर थॉमस रो (१६१५) व्यापाराची परवानगी मिळवण्यासाठी याच्या दरबारात आले. शीखांचे ५ वे गुरू गुरू अर्जुन देव यांना मृत्युदंड दिला.
- शाहजहाँ (१६२८-५८ - 'स्थापत्यकलेचा सुवर्णकाळ'):
- ताजमहाल (आग्रा): पत्नी मुमताज महलच्या स्मरणार्थ संगमरवरी स्मारक (वास्तुविशारद: उस्ताद अहमद लाहोरी).
- लाल किल्ला व जामा मशीद (दिल्ली): शाहजहानाबाद नवी राजधानी वसविली.
- मयूर सिंहासन (तख्त-ए-ताऊस): बेबादल खानने बनवले, यात जगप्रसिद्ध 'कोहिनूर हिरा' जडवला होता.
⚔️ औरंगजेब (आलमगीर - १६५८ ते १७०७):
- धोरणे: १६७९ मध्ये जझिया कर पुन्हा लागू केला; दरबारातील संगीत, नृत्य, मद्यपान व नाण्यांवर कलमा कोरण्यावर बंदी घातली.
- शीखांचे ९ वे गुरू गुरू तेग बहादूर यांना १६७५ मध्ये दिल्लीच्या चांदणी चौकात मृत्युदंड दिला (शीशगंज गुरुद्वारा).
- दख्खन मोहीम (महाराष्ट्रातील २५ वर्षे संघर्ष): छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, राजाराम महाराज व महाराणी ताराबाई यांच्याशी २५ वर्षे संघर्ष केला. मुघल साम्राज्याची वाताहत झाली.
- मृत्यू: २० फेब्रुवारी १७०७ रोजी अहिल्यानगर (अहमदनगर) (भिंगार) येथे मृत्यू; त्याची कबर खुलताबाद (छत्रपती संभाजीनगर) येथे आहे. छत्रपती संभाजीनगर येथील 'बिबी का मकबरा' (महाराष्ट्राचा ताजमहाल) औरंगजेबाचा मुलगा शाहजादा आझम शाह याने आपल्या आई दिलरस बानो बेगम (राबिया-उद-दौरानी) च्या स्मरणार्थ बांधला (१६६० च्या सुमारास).
📌 मध्ययुगीन भारत: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे रिव्हिजन मुद्दे
- दिल्ली सल्तनतची पहिली व एकमेव महिला सुलतान: रझिया सुलतान (गुलाम घराणे - १२३६ ते १२४०).
- बाजार नियंत्रण पद्धत व दाग-हुलिया: अल्लाउद्दीन खिलजी.
- राजधानी देवगिरीला (दौलताबाद) हलवणारा: मुहम्मद बिन तुघलक (१३२७).
- चांदीचा रुपया व GT Road सुरू करणारा: शेरशाह सूरी.
- मनसबदारी व दहसाला पद्धत: अकबर (तोडरमल).
🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स
१. प्रश्न: दिल्ली सल्तनतचा संस्थापक कोण होता?
उत्तर: कुतुबुद्दीन ऐबक (इ.स. १२०६ - गुलाम घराणे).
उत्तर: कुतुबुद्दीन ऐबक (इ.स. १२०६ - गुलाम घराणे).
२. प्रश्न: दिल्ली सल्तनतची पहिली आणि एकमेव महिला सुलतान कोण?
उत्तर: रझिया सुलतान (इ.स. १२३६ ते १२४० - इल्तुतमिशची कन्या).
उत्तर: रझिया सुलतान (इ.स. १२३६ ते १२४० - इल्तुतमिशची कन्या).
३. प्रश्न: बाजार नियंत्रण सुधारणा (Market Control Reforms) कोणी लागू केल्या?
उत्तर: अल्लाउद्दीन खिलजी (शहाना-ए-मंडी अधिकारी).
उत्तर: अल्लाउद्दीन खिलजी (शहाना-ए-मंडी अधिकारी).
४. प्रश्न: दिल्लीहून दौलताबादला (देवगिरी) राजधानी कोणी हलवली?
उत्तर: मुहम्मद बिन तुघलक (टोकन चलन/तांब्याची नाणीही सुरू केली).
उत्तर: मुहम्मद बिन तुघलक (टोकन चलन/तांब्याची नाणीही सुरू केली).
५. प्रश्न: पानिपतची पहिली लढाई कोणत्या दिवशी झाली?
उत्तर: २१ एप्रिल १५२६ (बाबर विरुद्ध इब्राहिम लोधी - मुघल सत्तेची स्थापना).
उत्तर: २१ एप्रिल १५२६ (बाबर विरुद्ध इब्राहिम लोधी - मुघल सत्तेची स्थापना).
६. प्रश्न: प्रसिद्ध 'ग्रँड ट्रंक रोड' (GT Road) कोणी बांधला?
उत्तर: शेरशाह सूरी (कोलकाता ते पेशावर - 'रुपया' नाणेही सुरू केले).
उत्तर: शेरशाह सूरी (कोलकाता ते पेशावर - 'रुपया' नाणेही सुरू केले).
७. प्रश्न: अकबराने १५८२ मध्ये कोणती आध्यात्मिक व नैतिक आचारसंहिता (पंथ/तौहीद-इ-इलाही) सुरू केली?
उत्तर: 'दिन-ए-इलाही' (स्वीकारणारा एकमेव हिंदू दरबारी: बीरबल / महेशदास; हा नवा धर्म नसून नैतिक पंथ होता).
उत्तर: 'दिन-ए-इलाही' (स्वीकारणारा एकमेव हिंदू दरबारी: बीरबल / महेशदास; हा नवा धर्म नसून नैतिक पंथ होता).
८. प्रश्न: अकबराचा प्रसिद्ध अर्थमंत्री कोण होता ज्याने 'दहसाला' पद्धत आणली?
उत्तर: राजा तोडरमल (जमीन महसूल बंदोबस्त).
उत्तर: राजा तोडरमल (जमीन महसूल बंदोबस्त).
९. प्रश्न: आग्रा येथील ताजमहाल आणि दिल्लीचा लाल किल्ला कोणी बांधला?
उत्तर: शाहजहाँ (मुघल स्थापत्यकलेचा सुवर्णकाळ).
उत्तर: शाहजहाँ (मुघल स्थापत्यकलेचा सुवर्णकाळ).
१०. प्रश्न: 'जिझिया कर' अकबराने १५६४ मध्ये रद्द केला, तो १६७९ मध्ये कोणी पुन्हा लावला?
उत्तर: औरंगजेब (आलमगीर).
उत्तर: औरंगजेब (आलमगीर).
📊 दिल्ली सल्तनतची ५ घराणी (कालक्रम व संस्थापक तक्ता)
| घराणे | कालखंड | संस्थापक | प्रमुख सुलतान | परीक्षोपयोगी वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|---|
| गुलाम घराणे (ममलुक) | १२०६ - १२९० | कुतुबुद्दीन ऐबक | इल्तुतमिश, रझिया, बलबन | कुतुबमिनारची सुरुवात ऐबकने केली (इल्तुतमिशने ३ मजले पूर्ण केले, फिरोजशहाने दुरुस्ती केली), इल्तुतमिशने 'चालीसा' (तुर्कान-ए-चिहलगानी) सुरू केली, बलबनचे 'रक्त व लोह धोरण'. |
| खिलजी घराणे | १२९० - १३२० | जलालुद्दीन खिलजी | अल्लाउद्दीन खिलजी | दक्षिण भारतावर पहिली स्वारी (देवगिरी १२९६), मलिक काफूर सेनापती, दाग व हुलिया पद्धत. |
| तुघलक घराणे | १३२० - १४१४ | गियासुद्दीन तुघलक | मुहम्मद बिन तुघलक, फिरोजशाह | सर्वाधिक काळ राज्य करणारे घराणे. फिरोजशाह तुघलकाने कालवे बांधले व 'दिवाण-ए-खैरात' सुरू केले. |
| सय्यद घराणे | १४१४ - १४५१ | खिज्र खान | मुबारक शाह, आलम शाह | खिज्र खानाने स्थापना केली; तैमूरच्या आक्रमणानंतर दिल्लीवर सत्तारूढ झाले. |
| लोधी घराणे | १४५१ - १५२६ | बहलूल लोधी | सिकंदर लोधी, इब्राहिम लोधी | पहिले अफगाण (पठाण) घराणे. सिकंदर लोधीने १५०४ मध्ये 'आग्रा' शहर वसवले व 'गजे सिकंदरी' सुरू केली. |
📝 MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह
प्रश्न १: मुघल सम्राट अकबराच्या मनसबदारी पद्धतीविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) मनसबदारी पद्धत ही लष्करी व प्रशासकीय दर्जा निश्चित करणारी रचना होती.
ब) 'जात' (Zat) म्हणजे मनसबदाराचा वैयक्तिक दर्जा व पगार ठरवणारा अंक होता.
क) 'सवार' (Sawar) म्हणजे मनसबदाराने स्वतःजवळ किती घोडेस्वार सैन्य ठेवणे बंधनकारक होते ते दर्शवणारा अंक होता.
पर्याय: १) फक्त अ बरोबर | २) फक्त ब व क बरोबर | ३) तिन्ही विधाने (अ, ब, क) सत्य आहेत.
उत्तर: पर्याय (३) तिन्ही विधाने सत्य आहेत. अकबराने १५७५ च्या सुमारास मनसबदारी लागू केली. मनसब अनुवंशिक नव्हते; मृत्यू किंवा गैरवर्तनानंतर पद रद्द होत असे.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत व मुघल साम्राज्य सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
2 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
मध्ययुगीन भारत: दिल्ली सल्तनत व मुघल साम्राज्य सराव चाचणी ०१
⏱️ 10 मि.•🏆 10 गुण मोफत
2
MPSC History - Topic 10: ब्रिटिश प्रशासकीय, आर्थिक धोरणे व कायदे
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण