विजयनगर साम्राज्य, बहामनी सल्तनत व वारकरी भक्ती चळवळ: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

👑 विजयनगरचे चार प्रमुख राजवंश:

1. संगम घराणे (इ.स. १३३६-१४८५): हरीहर १, बुक्कराय १, हरीहर २, आणि देवराय २ (प्रौढ देवराय - ज्याच्या दरबारात पर्शियन प्रवासी अब्दुर रज्जाक आला होता).
2. साळुव घराणे (इ.स. १४८५-१५०५): साळुव नरसिंह याने स्थापन केले.
3. तुळुव घराणे (इ.स. १५०५-१५७०): वीर नरसिंह यांनी स्थापना केली. या घराण्यातील सम्राट कृष्णदेवराय (१५०९-१५२९) हे विजयनगरचे सर्वात महान व पराक्रमी सम्राट ठरले.
4. अरविडू घराणे (इ.स. १५७०-१६४६): तालीकोटच्या लढाईनंतर तिरुमल याने पेनुकोंडा येथे या घराण्याची स्थापना केली.

⭐ सम्राट कृष्णदेवराय व सुवर्णकाळ (इ.स. १५०९-१५२९):

सम्राट कृष्णदेवराय यांनी ओरिसाचे गजपती राजे व विजापूरचा सुलतान इस्माईल आदिलशाह यांचा पराभव करून रायचूर दोआब जिंकला. त्यांना 'आंध्रभोज', 'अभिनव भोज' आणि 'यवनराज स्थापनाचार्य' या पदव्या देण्यात आल्या होत्या.

• साहित्यिक योगदान: कृष्णदेवराय हे स्वतः विद्वान होते. त्यांनी तेलगू भाषेत 'अमुक्तमाल्यदा' (प्रशासनावरील महाकाव्य) आणि संस्कृत भाषेत 'जांबवती कल्याणम्' व 'उषापरिणय' हे ग्रंथ रचले.
• अष्टदिग्गज: त्यांच्या दरबारात तेलगू साहित्यातील ८ श्रेष्ठ कवी होते. त्यांत अल्लसानी पेद्दना (उपाधी: आंध्र कविता पितामह - ग्रंथ: मनुचरित्र) आणि तेनाली रामकृष्ण (ग्रंथ: पांडुरंग महात्म्य) प्रमुख होते.
• हंपी स्थापत्य: राजधानी हंपी (कर्नाटक) येथे विजय विठ्ठल मंदिर (ज्यात दगडी रथ व ५६ संगीतमय खांब आहेत), विरुपाक्ष मंदिर आणि हजारा राम मंदिर बांधले. हंपीला युनेस्को (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा आहे.
• परदेशी प्रवासी: पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पेस (Domingo Paes) आणि डुआर्टे बार्बोसा यांनी कृष्णदेवरायांच्या दरबाराला भेट देऊन विजयनगरच्या अथांग श्रीमंतीचे वर्णन केले आहे. (तसेच १४२० मध्ये इटालियन प्रवासी निकोलो डी कोंटी आणि १४४३ मध्ये पर्शियन राजदूत अब्दुर रज्जाक विजयनगरला आले होते).

महमूद गवान: बहामनी साम्राज्याचा अत्यंत कर्तबगार पंतप्रधान (वजीर). त्याने बीदर येथे तीन मजली भव्य इस्लामी मदरसा (महाविद्यालय) स्थापन केला, प्रशासकीय प्रांत (तर्फ) सुधारणा केल्या आणि तोफखान्यात बारुदीचा प्रभावी वापर केला.

📊 बहामनीच्या विघटनातून निर्माण झालेल्या ५ दख्खनी शाह्या:

🌸 महाराष्ट्रातील प्रमुख संत व त्यांचे ऐतिहासिक योगदान:

🇮🇳 उत्तर भारतीय भक्ती व सुफी संत:

• संत कबीर (वाराणसी): रामानंद यांचे शिष्य. निर्गुण निराकार ईश्वराची भक्ती. हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा पुरस्कार. ग्रंथ: 'बीजक', साखी, सबद, दोहे.
• संत गुरु नानक (१४६९-१५३९): जन्म: तलवंडी (ननकाना साहिब, पाकिस्तान). शीख धर्माचे संस्थापक. एकेश्वरवाद, मूर्तीपूजा विरोध, जातपातीविरहित 'लंगर' (सामुदायिक भोजन) पद्धती सुरू केली.
• संत मीराबाई: मेवाडच्या राजघराण्यातील. भगवान श्रीकृष्णाच्या निस्सीम भक्त; राजस्थानी व ब्रज भाषेत प्रेमळ 'पदावली' रचली.
• संत चैतन्य महाप्रभू (बंगाल): गौडीय वैष्णव संप्रदायाचे संस्थापक. 'संकीर्तन' (टाळ-मृदुंगाच्या गजरात हरे कृष्ण नामस्मरण) द्वारे जनसामान्यांत भक्तीचा प्रसार.
• रामानंद: दक्षिण भारतातील भक्ती चळवळ उत्तर भारतात आणणारे आद्य संत. सर्व जातींच्या लोकांना शिष्य बनवले (कबीर-विणकर, रैदास-चांभार, सेना-न्हावी, धन्ना-शेतकरी).