📁 इतिहास (History) 📖 महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक व सामाजिक प्रबोधन ⏱️ 19 मिनिटे वाचन 👁️ 53 views

राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज: आरक्षण, कायदे व बहुजन उद्धार: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

जन्म (२६ जून १८७४ - सामाजिक न्याय दिन), वेदोक्त प्रकरण १८९९ (छात्र जगद्गुरू), ५०% आरक्षण जाहीरनामा (२६ जुलै १९०२), मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण कायदा १९१७, आंतरजातीय विवाह कायदा १९१९, महार वतन व हजेरी पद्धत रद्द, वसतिगृह चळवळ, माणगाव परिषद १९२०, डॉ. आंबेडकर मूकनायक मदत व राजर्षी पदवी MPSC नोट्स.

लेखक: Mahasarav Exam Research Team• ५ सप्टेंबर, २०२६

👑 राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज (१८७४-१९२२): आरक्षणाचे जनक, सामाजिक क्रांती व बहुजन उद्धार: महाराष्ट्राच्या सामाजिक क्रांतीचे मुकुटमणी राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज (२६ जून १८७४ ते ६ मे १९२२) यांनी कोल्हापूर संस्थानात सामाजिक समता, बहुजन शिक्षण आणि दलित उद्धाराची ऐतिहासिक चळवळ चालवली. २६ जुलै १९०२ रोजी भारतातील पहिला ५०% आरक्षणाचा ऐतिहासिक जाहीरनामा, २५ जुलै १९१७ चा मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण कायदा, वेदोक्त प्रकरण (१८९९), आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाह कायदा (१९१९), छात्र जगद्गुरू पीठ, वसतिगृहांचे जाळे, कुस्ती व कलांना राजाश्रय, सहकारी चळवळ आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना दिलेले भक्कम पाठबळ या सर्व परीक्षाभिमुख बाबींचा परिपूर्ण अभ्यास खाली दिला आहे.

१. जन्म, राज्यारोहण व ऐतिहासिक वेदोक्त प्रकरण (१८७४ ते १८९९)

👑 जन्म, दत्तकविधान व राज्याभिषेक:

जन्म: २६ जून १८७४ रोजी कागल येथील लक्ष्मी विलास पॅलेसमध्ये झाला (हा दिवस महाराष्ट्र शासनातर्फे 'सामाजिक न्याय दिन' म्हणून साजरा केला जातो).
मूळ नाव व घराणे: यशवंतराव जयसिंगराव घाटगे (कागलचे जहागीरदार जयसिंगराव / आबासाहेब घाटगे व आई राधाबाई).
दत्तकविधान: १७ मार्च १८८४ रोजी कोल्हापूर छत्रपती घराण्याच्या आनंदीबाई (चौथे शिवाजी महाराज यांच्या विधवा पत्नी) यांनी यशवंतरावांना दत्तक घेऊन 'शाहू छत्रपती' असे नामकरण केले.
शिक्षण: १८८५ ते १८८९ दरम्यान राजकोटच्या राजकुमार कॉलेजमध्ये शिक्षण; पालक शिक्षक: सर स्टुअर्ट फ्रेझर (Stuart Fraser). उच्च शिक्षण धारवाड येथे पूर्ण केले.
विवाह: १ एप्रिल १८९१ रोजी बडोद्याचे खानविलकर घराण्यातील लक्ष्मीबाई (गुणाबाई) यांच्याशी झाला.
राज्याधिकार सूत्रे: २ मे १८९४ रोजी वयाच्या २० व्या वर्षी कोल्हापूर संस्थानाचा प्रत्यक्ष कारभार हाती घेतला.

⚡ वेदोक्त प्रकरण (Vedokta Controversy - १८९९):

घटना (ऑक्टोबर १८९९): पंचगंगा नदीवर कार्तिक स्नानावेळी दरबारी पुरोहित नारायण भट सेवेकरी हा वेदोक्त मंत्रांऐवजी 'पुराणोक्त' (शूद्र मानून) मंत्र म्हणत असल्याचे राजारामशास्त्री भागवत यांनी शाहू महाराजांच्या लक्षात आणून दिले.
पुरोहिताने सांगितले: "छत्रपती घराणे हे क्षत्रिय नसून कलियुगात शूद्र आहे, त्यामुळे वेदोक्त मंत्रांचा अधिकार नाही." कोल्हापूरचे शंकराचार्य व दरबारी राजोपाध्ये यांनीही वेदोक्त हक्क नाकारला.
शाहूंचे प्रत्युत्तर: महाराजांनी राजोपाध्ये यांची जहागिरी जप्त केली आणि १९२० मध्ये 'छात्र जगद्गुरू' पीठाची स्थापना करून मराठा समाजाचे सदाशिवराव लक्ष्मण बेनाडीकर यांना पहिले छात्र जगद्गुरू नेमले. या घटनेने शाहू महाराजांना सत्यशोधक चळवळीकडे वळवले आणि त्यांनी भास्करराव जाधव, अण्णासाहेब लठ्ठे यांच्या साथीने संस्थानात सत्यशोधक जलसे व शाळांना राजाश्रय दिला.

२. ५०% आरक्षणाचा ऐतिहासिक जाहीरनामा (१९०२) व शिक्षण क्रांती

📜 आरक्षणाचा जाहीरनामा (२६ जुलै १९०२ - 'आरक्षणाचे जनक'):

ऐतिहासिक गॅझेट: २६ जुलै १९०२ रोजी कोल्हापूर संस्थानच्या गॅझेटमध्ये जाहीरनामा काढून मागासवर्गीय, बहुजन व अस्पृश्य समाजासाठी सरकारी नोकऱ्यांमध्ये ५०% जागा राखीव ठेवल्या.
भारतातील पहिल्या आरक्षण धोरणाचे जनक: शाहू महाराज हे आधुनिक भारतामध्ये आरक्षणाचे आद्य प्रणेते ठरले. प्रशासनातील उच्चवर्णीय नोकरशाहीची एकाधिकारशाही मोडून काढून सर्व जातींच्या सुशिक्षित तरुणांना प्रशासनात संधी दिली.
कुलकर्णी वतन रद्द (१९१८): गावातील कुलकर्णी वतने नष्ट करून त्याजागी सर्व जातींच्या तरुणांना प्रशिक्षण देऊन 'तलाठी' म्हणून नियुक्त केले आणि तलाठी शाळा सुरू केल्या.

🏫 मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण कायदा (१९१७):

२५ जुलै १९१७ रोजी कोल्हापुरात 'प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे करणारा कायदा' लागू केला.
मुलांना शाळेत न पाठवणाऱ्या पालकांना दरमहा १ रुपया दंड करण्याची तरतूद केली. प्रत्येक गावात चावडी तिथे शाळा सुरू केली.
शिक्षकांसाठी 'व्हिक्टोरिया ट्रेनिंग कॉलेज' आणि शेती शिक्षणासाठी खास शाळा सुरू केल्या.
पाटीलकीच्या कामासाठी बहुजन मुलांना सक्षम करण्यासाठी 'पाटील शाळा' (१९११) स्थापन केली.

🏰 शाहू महाराजांची वसतिगृह चळवळ ('वसतिगृहांचे जनक' - Hostels Movement):

ग्रामीण भागातील बहुजन व गरीब विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची सोय व्हावी म्हणून महाराजांनी विविध जातींची वसतिगृहे स्थापन केली व त्यांना जमिनी आणि इमारती दिल्या:

१. व्हिक्टोरिया मराठा बोर्डिंग (१९०१): मराठा समाजासाठी पहिले वसतिगृह.

२. दिगंबर जैन बोर्डिंग (१९०१) व वीरशैव लिंगायत (१९०७).

३. मिस क्लार्क हॉस्टेल (१९०८): अस्पृश्य/दलित विद्यार्थ्यांसाठी पहिले वसतिगृह.

४. मुस्लिम बोर्डिंग (१९०६) व दैवज्ञ बोर्डिंग (१९०८).

५. चांभार व ढोर वसतिगृह (१९११) व सोमवंशीय बोर्डिंग.

६. प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंग (पुणे - १९२०).

३. क्रांतिकारक सामाजिक कायदे, डॉ. आंबेडकरांना पाठबळ व कला-क्रीडा राजाश्रय

⚖️ शाहू महाराजांचे क्रांतिकारक कायदे:

आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाह कायदा (१२ जुलै १९१९): जातीबाहेर व धर्माबाहेर विवाह करण्यास कायदेशीर मान्यता देणारा कायदा केला. स्वतःच्या चुलत बहिणीचा (चंद्रप्रभाबाई) विवाह धनगर समाजातील इंदूरच्या होळकरांचे सुपुत्र तुकोजीराव यांच्याशी लावला.
पुनर्विवाह कायदा (१९१७): विधवा पुनर्विवाहाला कायदेशीर मान्यता दिली.
देवदासी व मुरळी प्रथा बंदी (१९२०): जोगती, मुरळी व देवदासी प्रथांवर कायद्याने बंदी घातली.
गुन्हेगार जमाती कायदा रद्द (१९१८): बेरड, रामोशी, मांग व भिल्ल जमातींना दररोज पोलीस ठाण्यात द्यावी लागणारी 'हजेरी पद्धत' (हाजिरी) रद्द केली.
महार वतन रद्द (१९१८): २५ जून १९१८ रोजी महार वतन नष्ट करून जमिनी महार बांधवांच्या नावावर रयतवारी पद्धतीने केल्या.
अस्पृश्यता निवारण हुकूम (१९१९): सरकारी शाळा, विहिरी, धर्मशाळा व दवाखाने अस्पृश्यांसाठी खुले केले; अस्पृश्यांना तलाठी व कारभारी पदांवर नेमले. गंगाराम कांबळे या अस्पृश्य तरुणाला कोल्हापुरात 'सत्यशोधक हॉटेल' काढून दिले व स्वतः तेथे चहा पिला.

🤝 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, माणगाव परिषद व कला-क्रीडा:

माणगाव परिषद (२१-२२ मार्च १९२०): कोल्हापूर संस्थानातील माणगाव येथे भरलेल्या अस्पृश्य परिषदेत शाहू महाराजांनी जाहीर घोषणा केली: "तुम्हाला बाबासाहेब आंबेडकरांच्या रूपाने तुमचा खरा उद्धारक नेता मिळाला आहे. मला पूर्ण विश्वास आहे की, एक दिवस आंबेडकर हे केवळ दलितांचेच नव्हे तर संपूर्ण भारताचे नेते बनतील."
'मूकनायक' पाक्षिकाला आर्थिक मदत: ३१ जानेवारी १९२० रोजी डॉ. आंबेडकरांनी सुरू केलेल्या 'मूकनायक' पाक्षिकाला महाराजांनी २,५०० रुपयांची आर्थिक मदत दिली. डॉ. आंबेडकरांच्या लंडन येथील उच्च शिक्षणासाठी (LSE व बार-ॲट-लॉ) शिष्यवृत्ती दिली.
कुस्तीची पंढरी व कलापंढरी: कोल्हापूरला 'कुस्तीची पंढरी' बनवले; मोतीबाग तालीम, खासबाग मैदान (भारतातील सर्वात मोठे कुस्ती मैदान) उभारले; पैलवान गुलाम, इमामबक्ष, गामा, चंद्रहार पाटील यांना राजाश्रय दिला. बाबुराव पेंटर यांच्या 'महाराष्ट्र फिल्म कंपनी'ला आणि संगीतसम्राट उस्ताद अल्लादिया खाँ साहेब यांना राजाश्रय दिला.
राधानगरी धरण (लक्ष्मी तलाव): भोगावती नदीवर राधानगरी धरण बांधून शेतकऱ्यांना सिंचनाचे पाणी उपलब्ध करून दिले. शाहू मिल (Chhatrapati Shahu Mill १९०६) स्थापन करून औद्योगिक क्रांती घडवली. गूळ व्यापारासाठी 'शाहूपुरी' व्यापारी पेठ व पहिली सहकारी संस्था सुरू केली.

४. 'राजर्षी' पदवी व महानिर्वाण

👑 'राजर्षी' पदवी:

१९१९ मध्ये कानपूर येथे भरलेल्या 'अखिल भारतीय कुर्मिक्षत्रिय महासभे'ने (Kurmi Kshatriya Sabha) शाहू महाराजांना त्यांच्या लोककल्याणकारी कार्याबद्दल 'राजर्षी' (Rajarshi) ही सर्वोच्च पदवी बहाल केली.
बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड यांनी त्यांचा गौरव 'खरा लोकराजा' म्हणून केला.

🕊️ महानिर्वाण:

६ मे १९२२ रोजी मुंबईतील खेतवाडी येथील पन्हाळा लॉजमध्ये हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या 'बहिष्कृत भारत' पाक्षिकात "सामाजिक समतेचा आधारस्तंभ ढासळला" असा शोक व्यक्त केला.

📌 राजर्षी शाहू महाराज: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

सामाजिक न्याय दिन: २६ जून (शाहू महाराज जन्मदिवस).
५०% आरक्षण जाहीरनामा: २६ जुलै १९०२ (भारतात सर्वप्रथम).
मोफत व सक्तीचे शिक्षण कायदा: २५ जुलै १९१७.
माणगाव परिषद: २१-२२ मार्च १९२० (डॉ. आंबेडकरांना दलित नेता घोषित केले).
मूकनायक वृत्तपत्राला मदत: २५०० रुपये (१९२०).
'राजर्षी' पदवी: १९१९ (कानपूर कुर्मिक्षत्रिय सभा).
राधानगरी धरण (लक्ष्मी तलाव): भोगावती नदी.

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

१. प्रश्न: शाहू महाराजांचा जन्म कधी व कुठे झाला?
उत्तर: २६ जून १८७४ रोजी कागलच्या घाटगे घराण्यात (मूळ नाव: यशवंतराव जयसिंगराव घाटगे).

२. प्रश्न: कोल्हापूर संस्थानात ५०% आरक्षणाचा ऐतिहासिक जाहीरनामा कधी काढला?
उत्तर: २६ जुलै १९०२ रोजी (भारतातील आरक्षणाचे जनक).

३. प्रश्न: संस्थानात प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे करणारा कायदा कधी केला?
उत्तर: २५ जुलै १९१७ रोजी.

४. प्रश्न: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक' पाक्षिकाला शाहू महाराजांनी किती रुपयांची मदत केली?
उत्तर: २,५०० रुपये (१९२०).

५. प्रश्न: शाहू महाराजांनी डॉ. आंबेडकरांना "दलितांचे खरे नेते" म्हणून कुठे घोषित केले?
उत्तर: माणगाव परिषद (२१-२२ मार्च १९२० - कोल्हापूर/कागल).

६. प्रश्न: शाहू महाराजांना 'राजर्षी' ही पदवी कोणी दिली?
उत्तर: १९१९ मध्ये कानपूरच्या कुर्मी क्षत्रिय सभेने.

७. प्रश्न: कोल्हापुरात गुन्हेगार मानल्या जाणाऱ्या जातींसाठी कोणती हजेरी पद्धत शाहूंनी रद्द केली?
उत्तर: 'हजेरी पद्धत' (क्रिमिनल ट्राईब्स ॲक्ट - १९१८).

८. प्रश्न: अस्पृश्यांना सन्मान देण्यासाठी शाहू महाराजांनी कोणाच्या चहाच्या हॉटेलचे उद्घाटन केले?
उत्तर: सत्यशोधक दलित कार्यकर्ते गंगाराम कांबळे (सत्यशोधक हॉटेल).

९. प्रश्न: कोल्हापूर संस्थानात आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाह कायदा कधी संमत झाला?
उत्तर: १२ जुलै १९१९ रोजी.

१०. प्रश्न: शाहू महाराजांनी भोगावती नदीवर कोणते धरण बांधले?
उत्तर: राधानगरी धरण (लक्ष्मी तलाव).

📊 राजर्षी शाहू महाराजांचे क्रांतिकारी कायदे व जाहीरनामे

वर्ष व तारीख	कायदा / जाहीरनामा	उद्दिष्ट व सामाजिक परिणाम
२६ जुलै १९०२	५०% मागासवर्गीय आरक्षण	संस्थानातील प्रशासकीय नोकऱ्यांमध्ये बहुजन व मागासवर्गीय समाजाला ५०% राखीव जागा देणारा ऐतिहासिक हुकूम.
२५ जुलै १९१७	मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण कायदा	मुलांना शाळेत न पाठवणाऱ्या पालकांना प्रतिमहा १ रुपया दंडाची तरतूद.
१९१८	महार वतन व हजेरी पद्धत रद्द	महार वतने रद्द करून ती रयतवारी जमिनींमध्ये रूपांतरित केली; दररोज पोलीस ठाण्यात हजेरी लावण्याची गुलामगिरी बंद केली.
१२ जुलै १९१९	आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाह कायदा	जातीभेद नष्ट करण्यासाठी कायदेशीर मान्यता; स्वतःच्या चुलत बहिणीचा विवाह धनगर घराण्यात (होळकर) लावून दिला.
१९२०	जोगती व देवदासी प्रथा बंदी कायदा	महिलांचे धार्मिक लैंगिक शोषण रोखण्यासाठी संस्थानात कडक बंदी.

📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह

प्रश्न १: कोल्हापुरातील प्रसिद्ध 'वेदोक्त प्रकरण' (Vedokta Controversy) कोणत्या वर्षी घडले?

उत्तर: १८९९ मध्ये. पंचगंगा नदीवर कार्तिक स्नानावेळी नारायण भट सेवेकरी यांनी क्षत्रिय मंत्रांऐवजी शूद्र पुराणातील मंत्र म्हटल्यामुळे हा वाद सुरू झाला. शाहूंनी यावर मात करण्यासाठी 'क्षत्र जगद्गुरू' पद निर्माण केले व मराठा पुरोहित तयार केले.

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)

महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक व सामाजिक प्रबोधन सराव चाचणी ०१

या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.

← मागील नोट

महात्मा ज्योतिराव फुले: जीवनकार्य, सत्यशोधक समाज व ग्रंथसंपदा: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

पुढील नोट →

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महाड सत्याग्रह, वृत्तपत्रे व संविधान निर्मिती: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक व सामाजिक प्रबोधन⏱️ 20 min