📁 इतिहास (History) 📖 भारतीय राष्ट्रीय चळवळ: काँग्रेस स्थापना, जहाल-मवाळ कालखंड व गांधी युग ⏱️ 19 मिनिटे वाचन 👁️ 259 views

गांधीयुग: असहकार, सविनय कायदेभंग व चले जाव आंदोलन: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

चंपारण्य १९१७, अहमदाबाद व खेडा १९१८, रौलेट कायदा व जालियनवाला बाग हत्याकांड (१३ एप्रिल १९१९), असहकार आंदोलन १९२० (चौरीचौरा), स्वराज्य पक्ष १९२३, सविनय कायदेभंग व दांडी यात्रा १९३० (सोलापूर ४ हुतात्मे), पुणे करार १९३२ (येरवडा गांधी-आंबेडकर), चले जाव आंदोलन १९४२ (ऑगस्ट क्रांती मैदान, उषा मेहता गुप्त रेडिओ) व सातारा प्रतिसरकार (क्रांतीसिंह नाना पाटील) MPSC नोट्स.

लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६

🕊️ गांधी युग (१९२०-१९४७): असहकार, सविनय कायदेभंग व चले जाव आंदोलन: लोकमान्य टिळकांच्या निधनानंतर (१ ऑगस्ट १९२०) भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व महात्मा मोहनदास करमचंद गांधी (१८६९-१९४८) यांच्याकडे आले. सत्य, अहिंसा आणि सत्याग्रहाच्या बळावर गांधीजींनी स्वातंत्र्यलढ्याला खऱ्या अर्थाने अखिल भारतीय जनआंदोलनाचे रूप दिले. रौलेट ॲक्ट, जालियनवाला बाग हत्याकांड (१९१९), असहकार चळवळ (१९२०-२२), मिठाचा सत्याग्रह व दांडी यात्रा (१९३०), गांधी-आंबेडकर पुणे करार (१९३२) आणि १९४२ चे 'भारत छोडो' (चले जाव) आंदोलन या सर्व ऐतिहासिक टप्प्यांचा परिपूर्ण अभ्यास खालीलप्रमाणे आहे.

१. गांधीजींचे सुरुवातीचे सत्याग्रह, रौलेट कायदा व जालियनवाला बाग (१९१५-१९१९)

🌱 भारतात आगमन व सुरुवातीचे ३ यशस्वी लढे:

भारतात पुनरागमन: दक्षिण आफ्रिकेतून ९ जानेवारी १९१५ रोजी भारतात परतले (हा दिवस भारतात 'प्रवासी भारतीय दिवस' म्हणून साजरा होतो). राजकीय गुरू: गोपाळ कृष्ण गोखले.
१. चंपारण्य सत्याग्रह (बिहार - १९१७): गांधीजींचा भारतातील पहिला सविनय कायदेभंग लढा; निळ उत्पादक शेतकऱ्यांवर लादलेली जुलमी 'तीनकाठिया पद्धत' (३/२० जमिनीवर निळीची सक्ती) नष्ट केली (राजकुमार शुक्ल यांच्या आग्रहावरून गेले). रवींद्रनाथ टागोरांनी गांधीजींना 'महात्मा' ही उपाधी दिली.
२. अहमदाबाद गिरणी कामगार लढा (१९१८): प्लेग बोनससाठी गिरणी कामगारांच्या हक्कासाठी गांधीजींनी भारतातील पहिले उपोषण (First Hunger Strike) केले; ३५% पगारवाढ मिळवून दिली (सहकारी: अनसूया साराभाई).
३. खेडा सत्याग्रह (गुजरात - १९१८): पीक बुडाले तरी कर वसुली करणाऱ्या ब्रिटिशांविरुद्ध पहिली असहकार चळवळ; सरदार वल्लभभाई पटेल गांधीजींचे सहकारी बनले.

🩸 रौलेट कायदा व जालियनवाला बाग हत्याकांड (१९१९):

रौलेट कायदा (Rowlatt Act - मार्च १९१९): सर सिडनी रौलेट यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने आणलेला 'काळा कायदा' (Black Act) - वॉरंटशिवाय कोणालाही अटक व खटल्याशिवाय २ वर्षे तुरुंगवासाची तरतूद ("ना वकील, ना अपील, ना दलील").
जालियनवाला बाग हत्याकांड (१३ एप्रिल १९१९ - बैसाखीचा दिवस): अमृतसर (पंजाब) येथे स्थानिक नेते डॉ. सैफुद्दीन किचलू व डॉ. सत्यपाल यांच्या अटकेचा निषेध करण्यासाठी निरपराध जनता जमली होती.
ब्रिटिश लष्करी अधिकारी जनरल रेजिनॉल्ड डायर (General Dyer) याने बागेचा एकमेव अरुंद रस्ता बंद करून निष्पाप जमावावर सलग १० मिनिटे गोळीबार केला; १,००० हून अधिक नागरिक मारले गेले.
निषेध व त्याग: रवींद्रनाथ टागोरांनी ब्रिटिश सरकारने दिलेली 'नाईटहूड' (सर) पदवी त्यागली; गांधीजींनी 'कैसर-ए-हिंद' सुवर्णपदक परत केले. या हत्याकांडाच्या चौकशीसाठी हंटर कमिशन (Hunter Commission) नेमले गेले. पुढे १३ मार्च १९४० रोजी लंडनमध्ये सरदार उधम सिंह यांनी तत्कालीन पंजाबचा लेफ्टनंट गव्हर्नर मायकेल ओडवायर याचा वध करून या हत्याकांडाचा सूड घेतला.

२. असहकार चळवळ (१९२०-१९२२) व स्वराज्य पक्ष (१९२३)

🚩 असहकार चळवळ (Non-Cooperation Movement):

सुरुवात: १ ऑगस्ट १९२० रोजी लोकमान्य टिळकांच्या निधनाच्या दिवशी सुरू. डिसेंबर १९२० च्या नागपूर काँग्रेस अधिवेशनात (अध्यक्ष: सी. विजयराघवाचार्य) असहकाराच्या ठरावाला अंतिम मंजुरी मिळाली (प्रस्ताव मांडणारे: सी. आर. दास).
स्वरूप: सरकारी पदव्यांचा त्याग, सरकारी शाळा-कॉलेजांवर बहिष्कार (काशी विद्यापीठ, गुजरात विद्यापीठ, जामिया मिलिया स्थापन), न्यायालयांवर बहिष्कार (मोतीलाल नेहरू, सी. आर. दास, वल्लभभाई पटेल यांनी वकिली सोडली), विदेशी कापडाची होळी आणि चरखा-खादीचा प्रसार. टिळक स्वराज्य फंडासाठी १ कोटी रुपये गोळा झाले.
चौरीचौरा घटना व आंदोलन मागे (४ फेब्रुवारी १९२२ - काही संदर्भांत ५ फेब्रुवारी असाही उल्लेख आढळतो): उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यातील चौरीचौरा येथे संतप्त जमावाने पोलीस ठाण्याला आग लावली; यात २२ पोलीस जळून मरण पावले. या हिंसेमुळे व्यथित होऊन गांधीजींनी १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी बारडोली येथे असहकार आंदोलन अचानक मागे घेतले. गांधीजींना ६ वर्षांचा तुरुंगवास झाला.

🏛️ स्वराज्य पक्ष (Swaraj Party - १ जानेवारी १९२३):

असहकार मागे घेतल्यावर निर्माण झालेली राजकीय पोकळी भरून काढण्यासाठी कायदेमंडळात प्रवेश करून सरकारला आतून विरोध करण्यासाठी चित्तरंजन दास (अध्यक्ष) आणि मोतीलाल नेहरू (सचिव) यांनी अलाहाबाद येथे 'स्वराज्य पक्ष' स्थापन केला.
१९२३ च्या निवडणुकीत केंद्रीय कायदेमंडळात १०१ पैकी ४२ जागा जिंकल्या. विठ्ठलभाई पटेल हे १९२५ मध्ये केंद्रीय कायदेमंडळाचे पहिले भारतीय अध्यक्ष (Speaker) बनले.

३. सविनय कायदेभंग, दांडी यात्रा (१९३०) व ऐतिहासिक पुणे करार (१९३२)

🌊 दांडी यात्रा व मिठाचा सत्याग्रह (१९३०):

लाहोर अधिवेशन (१९२९): जवाहरलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली 'संपूर्ण स्वराज्याचा' (Purna Swaraj) ठराव संमत झाला. २६ जानेवारी १९३० हा पहिला 'स्वातंत्र्य दिन' म्हणून साजरा करण्यात आला.
दांडी यात्रा (Dandi March): १२ मार्च १९३० रोजी साबरमती आश्रमवरून ७८ निवडक अनुयायांसह (गांधीजींसह एकूण ७९ जण) २४० मैल (३८५ किमी) पायी पदयात्रा सुरू केली.
६ एप्रिल १९३० रोजी दांडी (गुजरात) समुद्रकिनाऱ्यावर चिमूटभर मीठ उचलून गांधीजींनी जुलमी मीठ कायदा मोडला आणि देशभरात सविनय कायदेभंग सुरू झाला.
धारासना सत्याग्रह (गुजरात): गांधीजींच्या अटकेनंतर सरोजिनी नायडू, इमाम साहेब व मणिलाल गांधी यांनी धारासना मीठ कारखान्यावर अहिंसक मोर्चा काढला; अमेरिकन पत्रकार वेब मिलर (Webb Miller) याने पोलिसांच्या क्रूर लाठीहल्ल्याचे थरारक वर्णन केले.
महाराष्ट्रातील लढे: मुंबईत वडाळा मिठाचा सत्याग्रह, सोलापूर मार्शल लॉ (४ हुतात्मे: मल्लाप्पा धनशेट्टी, कुर्बान हुसेन, जगन्नाथ शिंदे व श्रीकृष्ण सारडा यांना फाशी), बिळाशी (सांगली), संगमनेर (अहिल्यानगर (अहमदनगर)) व चिरनेर (रायगड) येथील जंगल सत्याग्रह गाजले.

📜 गोलमेज परिषदा व पुणे करार (Poona Pact - १९३२):

३ गोलमेज परिषदा (लंडन): १ ली (१९३०), २ री (१९३१ - यात गांधीजी काँग्रेसचे एकमेव प्रतिनिधी म्हणून सहभागी झाले), ३ री (१९३२). तिन्ही परिषदांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व तेज बहादूर सप्रू उपस्थित होते.
गांधी-आयर्विन करार (५ मार्च १९३१): सविनय कायदेभंग स्थगित केला व राजकीय कैद्यांची सुटका झाली.
जातीय निवाडा (Communal Award - १६ ऑगस्ट १९३२): ब्रिटिश पंतप्रधान रॅम्से मॅकडोनाल्ड यांनी दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ जाहीर केले.
पुणे करार (२४ सप्टेंबर १९३२): जातीय निवाड्याविरुद्ध गांधीजींनी पुण्यातील येरवडा कारागृहात आमरण उपोषण सुरू केले. पं. मदनमोहन मालवीय, डॉ. राजेंद्र प्रसाद, सी. राजगोपालाचारी यांच्या मध्यस्थीने गांधीजी व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यात ऐतिहासिक 'पुणे करार' झाला.

⚠️ MPSC हमखास ट्रॅप (स्वाक्षऱ्यांचे वास्तव): 'पुणे करारावर महात्मा गांधींची स्वतःची स्वाक्षरी नव्हती!' गांधीजी उपोषणावर असल्याने त्यांनी स्वतः स्वाक्षरी केली नाही; काँग्रेस व सवर्ण हिंदूंतर्फे पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी आणि दलितांतर्फे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी या करारावर स्वाक्षरी केली होती. (तसेच सी. राजगोपालाचारी, डॉ. राजेंद्र प्रसाद, देवदास गांधी आदींनी साक्षीदार म्हणून सह्या केल्या).
- दलितांचे स्वतंत्र मतदारसंघ रद्द करून प्रांतिक विधिमंडळात राखीव जागा ७१ वरून १४८ करण्यात आल्या, आणि केंद्रीय कायदेमंडळात १८% राखीव जागा दिल्या.

४. 'भारत छोडो' आंदोलन (१९४२), क्रांतीसिंह नाना पाटील व प्रतिसरकार

🔥 चले जाव आंदोलन (Quit India Movement):

पार्श्वभूमी: क्रिप्स मिशन (Cripps Mission १९४२) चे अपयश ('Post-dated cheque' - पुढील तारखेचा धनादेश).
ऐतिहासिक अधिवेशन: ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गोवालिया टँक मैदानावर (ऑगस्ट क्रांती मैदान) अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीने 'भारत छोडो' चा ऐतिहासिक ठराव संमत केला (प्रस्ताव: जवाहरलाल नेहरू, अध्यक्ष: मौलाना अबुल कलाम आझाद).
मंत्र: गांधीजींनी देशवासीयांना "करा किंवा मरा!" (Do or Die!) चा ऐतिहासिक मंत्र दिला.
ऑपरेशन झिरो अवर (९ ऑगस्ट १९४२ पहाटे): ब्रिटिश सरकारने गांधीजी (आगाखान पॅलेस, पुणे), नेहरू, पटेल, आझाद (अहिल्यानगर (अहमदनगर) किल्ला) या सर्व प्रमुख नेत्यांना एकाच रात्रीत अटक केली.
भूमिगत चळवळ: नेत्यांविना जनतेने स्वतः लढा चालवला. अरुणा असफ अली यांनी गोवालिया टँकवर तिरंगा फडकवला. उषा मेहता यांनी मुंबईतून गुप्त 'आझाद रेडिओ' (Secret Congress Radio) चालवून देशभरात बातम्या पोहोचवल्या (सहकारी: बाबूभाई प्रसाद, राम मनोहर लोहिया).

🚩 सातारा प्रतिसरकार (Patri Sarkar) व इतर प्रतिसरकारांची निर्मिती:

सातारा प्रतिसरकार (१९४३ ते १९४६): क्रांतीसिंह नाना पाटील यांनी साताऱ्यात ब्रिटिश सत्ता झुगारून स्वतंत्र 'प्रतिसरकार' (Parallel Government) स्थापन केले.
- प्रमुख सहकारी: किसन वीर, जी. डी. बापू लाड, नागनाथअण्णा नायकवडी, वसंतदादा पाटील.
- तुफान सेना: कॅप्टन भाऊ बाबर यांच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने ब्रिटिशांचे खजिने लुटले, सावकारांची कागदपत्रे जाळली, दारूबंदी केली आणि 'न्यायदान मंडळे' चालवून खटले चालवले. गद्दार सावकारांच्या तळपायावर काठीने मारत असल्याने याला 'पत्री सरकार' म्हटले गेले.
इतर प्रतिसरकारे: बलिया (उत्तर प्रदेश - चित्तू पांडे), मिदनापूर (तामलुक, बंगाल - जातीय सरकार, मातंगिनी हजरा हुतात्मा).
हुतात्मा शिरीष कुमार (नंदुरबार): ९ सप्टेंबर १९४२ रोजी तिरंगा हातात घेऊन मिरवणूक काढणाऱ्या शिरीष कुमार (वय १५ वर्षे) आणि त्याच्या ४ बालमित्रांवर (लालदास, धनसुखलाल, शशिकांत, घनश्याम) पोलिसांनी गोळीबार केला व त्यांना वीरमरण आले.

📌 गांधी युग: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

चंपारण्य सत्याग्रह: १९१७ (तीनकाठिया पद्धत - गांधीजींचा पहिला लढा).
जालियनवाला बाग हत्याकांड: १३ एप्रिल १९१९ (अमृतसर - जनरल डायर).
दांडी यात्रा: १२ मार्च ते ६ एप्रिल १९३० (७८ अनुयायी [गांधीजींसह ७९], २४० मैल).
पुणे करार: २४ सप्टेंबर १९३२ (गांधीजी व डॉ. आंबेडकर - येरवडा जेल - १४८ जागा).
'करा किंवा मरा' मंत्र: ८ ऑगस्ट १९४२ (गोवालिया टँक, मुंबई).
सातारा प्रतिसरकार प्रणेते: क्रांतीसिंह नाना पाटील (तुफान सेना).

🎯 पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष: हमखास विचारले जाणारे वस्तुनिष्ठ वन-लाइनर्स

१. प्रश्न: गांधीजींचे दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात आगमन कोणत्या दिवशी झाले?
उत्तर: ९ जानेवारी १९१५ (प्रवासी भारतीय दिन).

२. प्रश्न: भारतात गांधीजींचा पहिला सत्याग्रह कोणता?
उत्तर: चंपारण्य सत्याग्रह (बिहार, १९१७ - तीनकठिया नीळ लागवड पद्धतीविरुद्ध).

३. प्रश्न: जालियनवाला बाग हत्याकांड कोणत्या दिवशी घडले?
उत्तर: १३ एप्रिल १९१९ (अमृतसर, वैशाखी दिन - जनरल डायरने गोळीबार केला).

४. प्रश्न: जालियानवाला हत्याकांडाच्या निषेधार्थ रवींद्रनाथ टागोरांनी कोणती पदवी परत केली?
उत्तर: 'नाईटहूड' (सर) पदवी; गांधीजींनी 'कैसर-ए-हिंद' पदक परत केले.

५. प्रश्न: गांधीजींनी असहकार चळवळ कोणत्या घटनेमुळे मागे घेतली?
उत्तर: चौरीचौरा घटना - ४ फेब्रुवारी १९२२ (अधिकृत शताब्दी वर्ष व NCERT नुसार ४ फेब्रुवारी १९२२; जुन्या पाठ्यपुस्तकांत ५ फेब्रुवारी असाही उल्लेख आढळतो. या घटनेनंतर १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी बारडोली बैठकीत गांधीजींनी असहकार आंदोलन स्थगित केले).

६. प्रश्न: स्वराज्य पक्षाची स्थापना १ जानेवारी १९२३ रोजी कोणी केली?
उत्तर: चित्तरंजन दास (अध्यक्ष) व मोतीलाल नेहरू (सचिव).

७. प्रश्न: ऐतिहासिक 'दांडी यात्रा' कोणत्या कालावधीत झाली?
उत्तर: १२ मार्च ते ६ एप्रिल १९३० (साबरमती ते दांडी - २४१ मैल, ७८ अनुयायी).

८. प्रश्न: महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध 'पुणे करार' (Poona Pact) कधी झाला?
उत्तर: २४ सप्टेंबर १९३२ (येरवडा तुरुंग - महात्मा गांधी व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर).

९. प्रश्न: 'चले जाव' (भारत छोडो) चा ठराव ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी कोणत्या मैदानावर मंजूर झाला?
उत्तर: ग्वालिया टँक मैदान, मुंबई (आताचे ऑगस्ट क्रांती मैदान - घोषणा: 'करा किंवा मरा').

१०. प्रश्न: १९४२ च्या आंदोलनात सातारा येथे 'प्रतिसरकार' (पत्री सरकार) कोणी स्थापन केले?
उत्तर: क्रांतीसिंह नाना पाटील.

📊 गांधीजींची ३ प्रमुख देशव्यापी आंदोलने (तुलनात्मक विश्लेषण)

आंदोलन	कालखंड	प्रारंभ / मुख्य घटना	महाराष्ट्रातील विशेष सहभाग
असहकार आंदोलन	१९२० - १९२२	नागपूर अधिवेशन (१९२० - सी. विजयराघवाचार्य), परदेशी मालाची होळी, उपाधी त्याग	टिळक स्वराज्य फंडास मुंबईतून १ कोटींचे योगदान, मुळशी सत्याग्रह (सेनापती बापट).
सविनय कायदेभंग	१९३० - १९३४	दांडी मीठ सत्याग्रह, धारासना सत्याग्रह (सरोजिनी नायडू), सीमांत गांधींचा लढा	वडाळा, शिरोडा मीठ सत्याग्रह; सोलापूर मार्शल लॉ (४ हुतात्मे); बिळाशी व संगमनेर जंगल सत्याग्रह.
चले जाव आंदोलन	१९४२ - १९४४	ग्वालिया टँक मुंबई, 'ऑपरेशन झिरो अवर' (९ ऑगस्ट पहाटे नेते अटक), भूमिगत चळवळ	उषा मेहतांचे आझाद रेडिओ (मुंबई); नाना पाटलांचे सातारा प्रतिसरकार; भाई कोतवाल आझाद दस्ता.

📝 MPSC कम्बाइन व राज्यसेवा सराव प्रश्न स्पष्टीकरणासह

प्रश्न १: सोलापूर मार्शल लॉ (१९३०) मध्ये हुतात्मा झालेल्या चार स्वातंत्र्यवीरांचा योग्य संच ओळखा:

१. मल्लाप्पा धनशेट्टी, जगन्नाथ शिंदे, कुर्बान हुसेन, श्रीकिसन सारडा.
२. बाबु गेनू, शिरीष कुमार, हेमू कलानी, नानक सिंग.
उत्तर: पर्याय (१) मल्लाप्पा धनशेट्टी, जगन्नाथ शिंदे, कुर्बान हुसेन, श्रीकिसन सारडा.

स्पष्टीकरण: सविनय कायदेभंगाच्या वेळी सोलापूरमध्ये जनतेने ब्रिटीश सत्ता झुगारून काही दिवस स्वतःचे समांतर शासन चालवले. इंग्रजांनी मार्शल लॉ लावून १२ जानेवारी १९३१ रोजी या चार वीरांना येरवडा तुरुंगात फाशी दिली. सोलापूरला 'चार हुतात्म्यांचे शहर' म्हटले जाते.

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)