शेतजमीनीचे क्षेत्रफळ आणि उत्पादकता यांच्या व्यस्त संबंधाचा वाद आता बराचसा अप्रस्तुत ठरतो कारण आता भारतात :
(1) धारणक्षेत्रांचा सरासरी आकार वाढला आहे.
(2) छोट्या धारणक्षेत्रांची संख्या घटली आहे.
(3) सर्व पिकांच्या उत्पादकतेत लक्षणीय वाढ झाली आहे.
(4) शेतीमधील नवीन तंत्रज्ञानामुळे परिस्थिती बदलली आहे.
शेतजमीनीचे क्षेत्रफळ आणि उत्पादकता यांच्या व्यस्त संबंधाचा वाद आता बराचसा अप्रस्तुत ठरतो कारण आता भारतात :
(1) धारणक्षेत्रांचा सरासरी आकार वाढला आहे.
(2) छोट्या धारणक्षेत्रांची संख्या घटली आहे.
(3) सर्व पिकांच्या उत्पादकतेत लक्षणीय वाढ झाली आहे.
(4) शेतीमधील नवीन तंत्रज्ञानामुळे परिस्थिती बदलली आहे.
The controversy of inverse relationship between farm-size and productivity is more or less irrelevant today because now in India:
(1) the average size of holding has increased
(2) the number of small holdings has decreased
(3) the productivity of all crops has remarkably increased
(4) the modern technology in agriculture has changed the situation
योग्य उत्तर पर्याय ४ (D) (शेतीमधील नवीन तंत्रज्ञानामुळे परिस्थिती बदलली आहे.) आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points):
• मुख्य संकल्पना
• 1960 च्या दशकात अमर्त्य सेन यांनी शेतीचा आकार आणि उत्पादकता यांमध्ये 'व्यस्त संबंध' (Inverse Relationship) असल्याचे मांडले होते, म्हणजेच लहान शेतांमध्ये कौटुंबिक श्रमाच्या अतिवापरामुळे एकरी उत्पादकता जास्त असायची.
• योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण
• हरितक्रांतीनंतर आधुनिक तंत्रज्ञानाचा (संकरित बियाणे, रासायनिक खते, ट्रॅक्टर, थ्रेशर्स, ठिबक सिंचन) मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला.
• हे आधुनिक तंत्रज्ञान भांडवलप्रधान असल्याने मोठ्या शेतकऱ्यांना अधिक फायदेशीर ठरले, ज्यामुळे लहान शेतांचा श्रमाधारित फायदा संपुष्टात आला.
• म्हणून शेतीमधील नवीन तंत्रज्ञानाने (Modern technology) परिस्थिती पूर्णपणे बदलून टाकल्यामुळे हा व्यस्त संबंधाचा वाद आज कालबाह्य/अप्रस्तुत ठरला आहे.
• महत्त्वाची तथ्ये
• आज शेताच्या आकारापेक्षा अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि भांडवलाची उपलब्धता एकरी उत्पादन ठरवण्यात अधिक प्रभावी ठरते.
• परीक्षेतील ट्रॅप
• धारणक्षेत्रांचा आकार वाढला आहे (पर्याय 1) हे विधान वस्तुस्थितीला धरून नाही; भारतात जमिनीचे तुकडे पडून लहान शेतांची संख्या उलट वाढली आहे.
• इतर पर्याय
• पर्याय 1 आणि 2 चुकीची आकडेवारी मांडतात.
• पर्याय 3 हा तंत्रज्ञानाचा एक परिणाम आहे, मूळ कारण नव्हे.
• महत्त्वाची टीप: शेतीचा आकार आणि उत्पादकता यांतील व्यस्त संबंधाचा वाद आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या आगमनामुळे आज अप्रस्तुत ठरला आहे.
The correct answer is Option D (the modern technology in agriculture has changed the situation).
Key Points:
• Core Concept
• The 'Farm-Size Productivity Inverse Relationship' was first formulated in India by Amartya Sen (1962), asserting that small farms generated higher output per acre due to intensive family labor deployment.
• Why Correct
• With the advent of the Green Revolution and capital-intensive modern agricultural technologies (chemical fertilizers, tractors, combine harvesters, tube wells, hybrid/GM seeds), farming became highly dependent on capital investment and economies of scale.
• Large farmers possessing capital resources adopted mechanized, input-intensive practices rapidly, neutralizing or reversing the small-farm labor intensity advantage.
• Thus, the historic inverse relationship controversy has become largely irrelevant primarily because modern technology in agriculture has revolutionized production dynamics.
• Key Details
• Studies by modern agricultural economists confirm that access to credit and mechanization now dictates productivity rather than farm acreage alone.
• Exam Traps
• Statements claiming average holding size has increased (Option 1) or small holdings decreased (Option 2) are factually incorrect (land fragmentation has actually increased small and marginal holdings to >86%).
• Other Options
• Options 1 and 2 contradict basic census facts.
• Option 3 is a general outcome, not the explanatory catalyst changing the size-productivity relationship.
• Key Takeaway: The farm-size versus productivity inverse relationship has lost relevance due to the widespread adoption of capital-intensive modern farm technology.
या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'आर्थिक नियोजन, पंचवार्षिक योजना व नीती आयोग (Planning, 12 FYPs & NITI Aayog)' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:
भारतातील आर्थिक नियोजनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (विश्वेश्वरय्या ते सर्वोदय योजना), नियोजन आयोग व NDC
भारतामध्ये स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून आर्थिक नियोजनाची गरज प्रतिपादित करण्यात आली होती. सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यां...
१ ली ते १२ वी पंचवार्षिक योजना (१९५१-२०१७): सर्व प्रतिमाने, उद्दिष्टे, यश-अपयश, योजना सुट्टी, रोलिंग प्लॅन व LPG सुधारणा
भारताने सोव्हिएत रशियाकडून (USSR) पंचवार्षिक योजनांची प्रेरणा घेऊन १९५१ ते २०१७ या काळात एकूण १२ पंचवार्षिक योजना, ३ वार...
नीती आयोग (NITI Aayog): स्थापना, रचना, सहकारी संघराज्यवाद, बॉटम-अप दृष्टिकोन आणि प्रमुख निर्देशांक व अहवाल
भारत सरकारने ६५ वर्षे जुन्या नियोजन आयोगाच्या (Planning Commission) जागी १ जानेवारी २०१५ रोजी 'नीती आयोग' (NITI Aayog -...
या परीक्षेचे सर्व ५,०००+ प्रश्न व मागील पेपर्स ॲपमध्ये मोफत सोडवा!
घटकनिहाय सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक आणि संपूर्ण स्पष्टीकरणासह सराव.
महाराष्ट्रात डॉ. पंजाबराव देशमुख योजना राबविण्याचा हेतू काय...
प्रत्यक्ष करांबाबत खालीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत ? (a) प...
हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा
WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा
📑 MPSC Rajyaseva Mains P4 2013 Official Question Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)
संपूर्ण टेस्ट सिरीज जॉईन करा ➔2004 मध्ये हिंदिमहासागरात आलेल्या प्रलयंकारी सुनामी लाटांमुळे खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात फार मोठया प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली ?
खालीलपैकी कोण राष्ट्रीय आपत्ती प्राधिकरणाचे प्रमुख आहेत ?
योग्य जोडया लावा :
यादी I
a. मुंबई - आग (मंत्रालय)
b. पुणे - बॉम्बस्फोट
c. गुजरात - महापूर
d. किल्लारी - भूकंप
यादी II
I. ऑगस्ट, 2005
II. सप्टेंबर, 1993
III. जून, 2012
IV. फेब्रुवारी, 2011
योग्य पर्याय निवडा : अ ब क ड
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या खालील नमूद वैशिष्टयांमधून योग्य पर्याय निवडा :
अ. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी उबदार हवा असते.
ब. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी ढग नसतात.
क. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात दाबाचा उतार सौम्य असतो.
ड. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात सरासरी 50 ते 100 सेमी पाऊस पडतो.
योग्य पर्याय निवडा :
योग्य जोडया लावा :
यादी I (भूकंपठिकाण)
a. लातूर, उस्मानाबाद
b. चांबोली
c. भूज
d. उत्तरकाशी
यादी II (तारीख व वर्ष)
I. 26 जानेवारी 2001
II. 20 ऑक्टोबर 1991
III. 30 सप्टेंबर 1993
IV. 29 मार्च 1999
अ ब क ड
योग्य पर्याय निवडा :
पुढीलपैकी जैवतंत्रज्ञानाच्या वापराचे/ची उदाहरण/उदाहरणे कोणती/ते ?
अ. दुधाचे दही बनणे
ब. बेकर यीस्ट घालून भात आंबवणे
क. विषाणूच्या जनुकाचे जीवाणूत रोपण करणे
ड. रोगाचा इलाज करण्यासाठी माणसात निरोगी जनुकाचे रोपण
योग्य पर्याय निवडा :
📚 भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy) इतर मागील वर्षांचे प्रश्न (Related PYQs)
सर्व पहा ➔2004 मध्ये हिंदिमहासागरात आलेल्या प्रलयंकारी सुनामी लाटांमुळे खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात फार मोठया प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली ?
खालीलपैकी कोण राष्ट्रीय आपत्ती प्राधिकरणाचे प्रमुख आहेत ?
योग्य जोडया लावा :
यादी I
a. मुंबई - आग (मंत्रालय)
b. पुणे - बॉम्बस्फोट
c. गुजरात - महापूर
d. किल्लारी - भूकंप
यादी II
I. ऑगस्ट, 2005
II. सप्टेंबर, 1993
III. जून, 2012
IV. फेब्रुवारी, 2011
योग्य पर्याय निवडा : अ ब क ड
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या खालील नमूद वैशिष्टयांमधून योग्य पर्याय निवडा :
अ. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी उबदार हवा असते.
ब. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी ढग नसतात.
क. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात दाबाचा उतार सौम्य असतो.
ड. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात सरासरी 50 ते 100 सेमी पाऊस पडतो.
योग्य पर्याय निवडा :
योग्य जोडया लावा :
यादी I (भूकंपठिकाण)
a. लातूर, उस्मानाबाद
b. चांबोली
c. भूज
d. उत्तरकाशी
यादी II (तारीख व वर्ष)
I. 26 जानेवारी 2001
II. 20 ऑक्टोबर 1991
III. 30 सप्टेंबर 1993
IV. 29 मार्च 1999
अ ब क ड
योग्य पर्याय निवडा :
पुढीलपैकी जैवतंत्रज्ञानाच्या वापराचे/ची उदाहरण/उदाहरणे कोणती/ते ?
अ. दुधाचे दही बनणे
ब. बेकर यीस्ट घालून भात आंबवणे
क. विषाणूच्या जनुकाचे जीवाणूत रोपण करणे
ड. रोगाचा इलाज करण्यासाठी माणसात निरोगी जनुकाचे रोपण
योग्य पर्याय निवडा :