१ ली ते १२ वी पंचवार्षिक योजना (१९५१-२०१७): सर्व प्रतिमाने, उद्दिष्टे, यश-अपयश, योजना सुट्टी, रोलिंग प्लॅन व LPG सुधारणा
भारताने सोव्हिएत रशियाकडून (USSR) पंचवार्षिक योजनांची प्रेरणा घेऊन १९५१ ते २०१७ या काळात एकूण १२ पंचवार्षिक योजना, ३ वार्षिक योजना (Plan Holiday - १९६६-६९), १ रोलिंग प्लॅन (१९७८-८०) आणि २ वार्षिक...
🎯 भारतातील सर्व १२ पंचवार्षिक योजना (१९५१ ते २०१७): महा-मास्टर तक्ता
भारताने सोव्हिएत रशियाकडून (USSR) पंचवार्षिक योजनांची प्रेरणा घेऊन १९५१ ते २०१७ या काळात एकूण १२ पंचवार्षिक योजना, ३ वार्षिक योजना (Plan Holiday - १९६६-६९), १ रोलिंग प्लॅन (१९७८-८०) आणि २ वार्षिक योजना (१९९०-९२) राबवल्या. MPSC परीक्षेत प्रत्येक योजनेचे प्रतिमान (Model), अध्यक्ष-उपाध्यक्ष, लक्ष्यांक वि. साध्य वाढीचा दर, स्थापन झालेले प्रमुख पोलाद कारखाने, बँकांचे राष्ट्रीयीकरण, हरितक्रांती आणि दारिद्र्य निर्मूलन घोषणा यावर नेहमी प्रश्न येतात.
१. १ ली ते १२ वी पंचवार्षिक योजना: सविस्तर तुलनात्मक विश्लेषण (All 12 Five-Year Plans)
| योजना व कालावधी | प्रतिमान (Model) व भर | लक्ष्य वि. साध्य | प्रमुख घटना, प्रकल्प व यश-अपयश (MPSC Core Points) |
|---|---|---|---|
| १ ली योजना (१९५१-१९५६) |
हॅरॉड-डोमार प्रतिमान (Harrod-Domar) भर: शेती, सिंचन व वीज |
लक्ष्य: २.१% साध्य: ३.६% (अतिशय यशस्वी) |
• २ ऑक्टोबर १९५२: सामुदायिक विकास कार्यक्रम (CDP) सुरू. • भाक्रा-नांगल, दामोदर व्हॅली, हिराकुड धरण प्रकल्प सुरू. • ५ IITs ची स्थापना; UGC ची स्थापना (१९५३). |
| २ री योजना (१९५६-१९६१) |
पी. सी. महालनोबिस प्रतिमान (४ क्षेत्रीय) भर: जड व पायाभूत उद्योग |
लक्ष्य: ४.५% साध्य: ४.२७% (यशस्वी) |
• ३ मोठे पोलाद कारखाने स्थापन: भिलाई (रशिया मदत - छत्तीसगड), रुरकेला (जर्मनी मदत - ओडिशा), दुर्गापूर (ब्रिटन मदत - प. बंगाल). • चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह, सिंद्री खत कारखाना, भेल (BHEL) ची पायाभरणी. • १९५६ चे औद्योगिक धोरण (Socialistic Pattern of Society). |
| ३ री योजना (१९६१-१९६६) |
जॉन सँडी, सुखमय चक्रवर्ती व गाडगीळ प्रतिमान भर: स्वावलंबन व अन्नधान्य |
लक्ष्य: ५.६% साध्य: २.८४% (सर्वात अपयशी) |
• अपयशाची कारणे: भारत-चीन युद्ध (१९६२), भारत-पाक युद्ध (१९६५) आणि भीषण दुष्काळ (१९६५-६६). • बोकारो पोलाद कारखाना (१९६४ - रशिया मदत). • FCI (भारतीय अन्न महामंडळ १९६५) व कृषी किंमत आयोग (CACP १९६५) ची स्थापना. |
| ⏸️ योजना सुट्टी / योजना अवकाश (Plan Holiday - १९६६ ते १९६९): ३ वार्षिक योजना राबवल्या. १९६६ मध्ये रुपयाचे ३६.५% अवमूल्यन (Devaluation). १९६६-६७ मध्ये भारतात 'हरितक्रांतीची' (Green Revolution) सुरुवात (एम. एस. स्वामीनाथन, नॉर्मन बोरलॉग, अधिक उत्पन्न देणारे HYV बियाणे). | |||
| ४ थी योजना (१९६९-१९७४) |
अॅलन मॅन व अशोक रुद्र (गाडगीळ सूत्र) भर: स्थैर्यासह आर्थिक वाढ |
लक्ष्य: ५.७% साध्य: ३.३% (अयशस्वी) |
• १९ जुलै १९६९: १४ प्रमुख व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण. • १९७१: भारत-पाक युद्ध व बांगलादेश निर्मिती. • १८ मे १९७४: पोखरण येथे भारताची पहिली भूमिगत अणुचाचणी (Smiling Buddha). • DPAP (दुष्काळ प्रवण क्षेत्र कार्यक्रम १९७३) सुरू. |
| ५ वी योजना (१९७४-१९७९) |
डी. डी. धर प्रतिमान भर: 'गरिबी हटाओ' व स्वावलंबन |
लक्ष्य: ४.४% साध्य: ४.८% (यशस्वी) |
• १९७५: २० कलमी कार्यक्रम जाहीर. • १९७४: किमान गरज कार्यक्रम (MNP) सुरू. • २ ऑक्टोबर १९७५: प्रादेशिक ग्रामीण बँका (RRB) ची स्थापना. • जनता पक्ष सरकारने ही योजना १९७८ मध्ये १ वर्ष आधीच समाप्त केली. |
| 🔄 सरकती योजना (Rolling Plan - १९७८ ते १९८०): जनता पक्ष सरकारने डी. टी. लकडावाला यांच्या अध्यक्षतेखाली लागू केली (संकल्पना: नोबेल विजेते अर्थतज्ज्ञ प्रा. गुन्नार मिर्डाल - 'Asian Drama' ग्रंथ). १९८० मध्ये काँग्रेस सत्तेत आल्यावर ही बंद झाली. | |||
| ६ वी योजना (१९८०-१९८५) |
आदान-प्रदान प्रतिमान (Input-Output) भर: दारिद्र्य निर्मूलन व रोजगार |
लक्ष्य: ५.२% साध्य: ५.६६% (यशस्वी) |
• १५ एप्रिल १९८०: ६ व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण. • १२ जुलै १९८२: नाबार्ड (NABARD - शिवरामन समिती) ची स्थापना. • १९८२: एक्झिम बँक (EXIM Bank) ची स्थापना. • IRDP, NREP, TRYSEM, DWACRA या रोजगार योजना सुरू. |
| ७ वी योजना (१९८५-१९९०) |
प्रणब मुखर्जी प्रतिमान भर: 'अन्न, काम आणि उत्पादकता' |
लक्ष्य: ५.०% साध्य: ६.०१% (अतिशय यशस्वी) |
• प्रथमच खाजगी क्षेत्राला सार्वजनिक क्षेत्रापेक्षा जास्त गुंतवणूक वाटप. • १९८६: स्पीड पोस्ट सुरू. • १२ एप्रिल १९८८: सेबी (SEBI) ची स्थापना. • १९८९: जवाहर रोजगार योजना (JRY) सुरू. हिंदू विकास दराची मर्यादा ओलांडली. |
| ⏸️ वार्षिक योजना (१९९०-१९९२): केंद्रातील राजकीय अस्थिरता आणि परकीय चलन संकटामुळे (BoP Crisis - केवळ २ आठवड्यांची आयात क्षमता उरली होती) ८ वी योजना वेळेवर सुरू होऊ शकली नाही. | |||
| ८ वी योजना (१९९२-१९९७) |
जॉन डब्ल्यू. मिलर प्रतिमान भर: मानव संसाधन विकास व LPG |
लक्ष्य: ५.६% साध्य: ६.६८% (अतिशय यशस्वी) |
• LPG सुधारणा (उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण) ची अंमलबजावणी (राव-मनमोहन मॉडेल). • १ जानेवारी १९९५: भारत WTO चा संस्थापक सदस्य बनला. • १९९३: पंतप्रधान रोजगार योजना (PMRY) सुरू. • सूचक नियोजन (Indicative Planning) सुरू झाले. |
| ९ वी योजना (१९९७-२००२) |
आदान-प्रदान प्रतिमान भर: सामाजिक न्याय व समतेसह वाढ |
लक्ष्य: ६.५% साध्य: ५.३५% (अयशस्वी) |
• भारताच्या स्वातंत्र्याचा सुवर्णमहोत्सव (५० वर्षे). • पूर्व आशियाई आर्थिक संकट व १९९८ अणुचाचणीनंतरचे आंतरराष्ट्रीय निर्बंध. • सुवर्णजयंती ग्राम स्वरोजगार योजना (SGSY १९९९) व प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना (PMGSY २०००) सुरू. |
| १० वी योजना (२००२-२००७) |
योजना आयोग दृष्टिकोन भर: दारिद्र्य व बेरोजगारी घटवणे |
लक्ष्य: ८.०% साध्य: ७.६% (यशस्वी) |
• पुढील १० वर्षांत दरडोई उत्पन्न दुप्पट करण्याचे उद्दिष्ट. • सर्व शिक्षा अभियान (SSA) चा विस्तार. • २००५: राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (NREGA / MGNREGA) संमत. • २००५: भारत निर्माण कार्यक्रम सुरू. |
| ११ वी योजना (२००७-२०१२) |
सी. रंगराजन आराखडा घोषणा: 'तीव्रतर व अधिक समावेशक वृद्धी' |
लक्ष्य: ९.०% साध्य: ७.९% (यशस्वी) |
• २००८ चे जागतिक मंदी संकट (Global Financial Crisis) असूनही भारताचा उच्च विकास दर. • राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा मोहीम (NFSM २००७) व राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य मोहीम (NRHM) चा विस्तार. • सर्वाधिक विकास दर साध्य करणारी योजना (वार्षिक सरासरी ७.९%). |
| १२ वी योजना (२०१२-२०१७) |
योजना आयोग घोषणा: 'तीव्रतर, शाश्वत आणि अधिक समावेशक वृद्धी' |
लक्ष्य: ८.०% साध्य: ~६.९% |
• भारताची शेवटची पंचवार्षिक योजना (Final FYP). • २०१४ मध्ये मोदी सरकारने नियोजन आयोग बरखास्त करून १ जानेवारी २०१५ रोजी 'नीती आयोग' स्थापन केला. • ३१ मार्च २०१७ रोजी पंचवार्षिक योजनांची ६६ वर्षांची परंपरा अधिकृतपणे समाप्त झाली. |
२. 'हिंदू विकास दर' (Hindu Rate of Growth): प्रा. राज कृष्णा यांची संकल्पना
प्रसिद्ध भारतीय अर्थतज्ज्ञ प्रा. राज कृष्णा (Prof. Raj Krishna) यांनी १९७८ मध्ये ही संकल्पना मांडली. भारतामध्ये १९५० ते १९८० या पहिल्या तीन दशकांत पंचवार्षिक योजना राबवूनही भारताचा सरासरी वार्षिक GDP विकास दर केवळ ३.५% (आणि दरडोई उत्पन्न वाढ १.३%) यावरच अडकून पडला होता. या सुस्त, मंद आर्थिक वाढीच्या दराला त्यांनी 'हिंदू विकास दर' असे नाव दिले. ८ व्या योजनेनंतरच्या LPG सुधारणांमुळे भारताने हा कमी विकास दर ओलांडून ६ ते ८% चा वेग गाठला.
३. भारताची ऐतिहासिक औद्योगिक धोरणे (Industrial Policies: १९४८, १९५६ व १९९१)
६ एप्रिल १९४८: डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांनी मांडले. भारताने प्रथमच 'मिश्र अर्थव्यवस्था' (Mixed Economy) स्वीकारली आणि उद्योगांचे ४ वर्गांत विभाजन केले.
३० एप्रिल १९५६: 'भारताची आर्थिक राज्यघटना' मानले जाते. 'समाजवादी समाज रचनेचे' उद्दिष्ट ठेवले आणि उद्योगांचे ३ अनुसूचींमध्ये (Schedule A - १७ सरकारी उद्योग, Schedule B - १२ संमिश्र, Schedule C - खाजगी) वर्गीकरण केले.
२४ जुलै १९९१: लायसन्स-परमिट राज समाप्त; केवळ मोजक्या उद्योगांना परवाना सक्ती; सार्वजनिक क्षेत्रासाठी राखीव उद्योग संख्या १७ वरून केवळ २ वर (अणुऊर्जा व रेल्वे ऑपरेशन्स) आणली; ५१% पर्यंत थेट परकीय गुंतवणूक (FDI) स्वयंचलित मार्गाने खुली केली.
४. MPSC परीक्षा विशेष: पंचवार्षिक योजनांमधील महत्त्वाच्या घटनांची मास्टर रिव्हिजन लिस्ट
• सर्वात यशस्वी योजना: पहिली योजना (२.१% चे लक्ष्य असताना ३.६% साध्य), सातवी योजना (५% चे लक्ष्य असताना ६.०१% साध्य), आठवी योजना (५.६% चे लक्ष्य असताना ६.६८% साध्य).
• सर्वात अपयशी योजना: तिसरी योजना (५.६% चे लक्ष्य असताना युद्धे व दुष्काळामुळे केवळ २.८४% साध्य).
• सर्वाधिक वार्षिक विकास दर: ११ वी योजना (वार्षिक सरासरी ७.९%).
• 'गरिबी हटाओ' घोषणा: ५ वी पंचवार्षिक योजना (इंदिरा गांधी).
• १४ व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण: ४ थी योजना (१९ जुलै १९६९); ६ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण: ६ वी योजना (१५ एप्रिल १९८०).
• नाबार्ड (NABARD) व एक्झिम बँक स्थापना: ६ वी योजना (१९८२).
६. सर्व १२ पंचवार्षिक योजना (१९५१-२०१७): मास्टर रिव्हिजन तक्ता
| योजना क्र. | कालावधी | आधारभूत प्रतिमान (Model) | प्रमुख भर व घोषवाक्य | लक्ष्य वि. साध्य | प्रमुख ऐतिहासिक घटना व संस्था |
|---|---|---|---|---|---|
| १ ली | १९५१-५६ | हॅरॉड-डोमार (Harrod-Domar) | कृषी, जलसिंचन व वीज निर्मिती | २.१% / ३.६% (यशस्वी) | भाक्रा-नांगल, हिराकुड, दामोदर धरणे; ५ IITs ची स्थापना; समुदाय विकास कार्यक्रम (CDP १९५२). |
| २ री | १९५६-६१ | पी. सी. महालनोबिस (४ क्षेत्रीय) | जड व मूलभूत उद्योग (औद्योगीकरण) | ४.५% / ४.२७% | भिलाई, रुरकेला, दुर्गापूर पोलाद कारखाने; अणुऊर्जा आयोग; खादी ग्रामोद्योग आयोग (KVIC). |
| ३ री | १९६१-६६ | जॉन सँडी, सुखमय चक्रवर्ती व गाडगीळ | स्वावलंबन व स्वयंपूर्ण अर्थव्यवस्था | ५.६% / २.८४% (अपयशी) | भारत-चीन युद्ध (१९६२), भारत-पाक युद्ध (१९६५), तीव्र दुष्काळ (१९६५-६६); बोकारो स्टील प्रकल्प; FCI व CACP स्थापना (१९६५). |
| - | १९६६-६९ | योजना अवकाश / योजना सुट्टी (Plan Holiday) - ३ वार्षिक योजना | - | हरितक्रांतीची औपचारिक सुरुवात (१९६६-६७); रुपयाचे दुसरे अवमूल्यन (१९६६). | |
| ४ थी | १९६९-७४ | अॅलन मॅन व अशोक रुद्र (गाडगीळ सूत्र) | स्थैर्यासह आर्थिक वाढ व स्वावलंबन | ५.७% / ३.३०% | १४ मोठ्या बँकांचे राष्ट्रीयीकरण (१९ जुलै १९६९); पहिली भूमिगत अणुचाचणी (स्माइलिंग बुद्धा - पोखरण १९७४); बांगलादेश मुक्ती युद्ध (१९७१). |
| ५ वी | १९७४-७९ | डी. डी. धर (D. D. Dhar) | 'गरिबी हटाओ' व स्वावलंबन | ४.४% / ४.८३% (यशस्वी) | २० कलमी कार्यक्रम (१९७५); किमान गरजा कार्यक्रम (MNP); RRB स्थापना (१९७५); जनता सरकारने १९७८ मध्ये एक वर्ष आधी समाप्त केली. |
| - | १९७८-८० | सरकती योजना (Rolling Plan) - प्रा. गुन्नार मिर्डाल संकल्पना | - | जनता पार्टी सरकार (मोरारजी देसाई). | |
| ६ वी | १९८०-८५ | नियोजन आयोग कार्यगट | दारिद्र्य निर्मूलन व रोजगार निर्मिती | ५.२% / ५.६६% (यशस्वी) | ६ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण (१५ एप्रिल १९८०); नाबार्ड (NABARD - १२ जुलै १९८२) व एक्झिम बँक (EXIM - १९८२) स्थापना; IRDP, TRYSEM, NREP कार्यक्रम. |
| ७ वी | १९८५-९० | प्रणब मुखर्जी प्रतिमान | 'अन्न, काम आणि उत्पादकता' | ५.०% / ६.०१% (यशस्वी) | जवाहर रोजगार योजना (JRY १९८९); सेबी (SEBI १९८८) ची स्थापना; स्पीड पोस्ट सेवा (१९८६). |
| - | १९९०-९२ | वार्षिक योजना (Annual Plans) - राजकीय अस्थिरता व BoP संकट | - | परकीय चलन साठ्याचे गंभीर संकट; नवीन आर्थिक धोरण (LPG - जुलै १९९१) स्वीकारले. | |
| ८ वी | १९९२-९७ | जॉन डब्ल्यू. मिलर (राव-मनमोहन) | मानव संसाधन विकास व आर्थिक सुधारणा (LPG) | ५.६% / ६.६८% (अतिशय यशस्वी) | भारताचे WTO सदस्यत्व (१ जानेवारी १९९५); रुपया चालू खात्यावर पूर्ण परिवर्तनीय (१९९४); प्रधानमंत्री रोजगार योजना (PMRY १९९३). |
| ९ वी | १९९७-०२ | नियोजन आयोग (मदुमदार) | सामाजिक न्याय आणि समतेसह आर्थिक वाढ | ६.५% / ५.३५% | कारगिल युद्ध (१९९९); सुवर्णजयंती ग्राम स्वरोजगार योजना (SGSY १९९९); सर्व शिक्षा अभियान (२००१). |
| १० वी | २००२-०७ | नियोजन आयोग | दारिद्र्य व बेरोजगारी घटवणे (१० वर्षांत दरडोई उत्पन्न दुप्पट करणे) | ८.०% / ७.६% | FRBM कायदा २००३; मनरेगा (MGNREGA २००५) कायदा संमत; भारतरत्न अटलबिहारी वाजपेयींचा कार्यकाळ. |
| ११ वी | २००७-१२ | सी. रंगराजन प्रतिमान | 'तीव्रतर आणि अधिक समावेशक वृद्धी' (Faster and More Inclusive Growth) | ९.०% / ८.०% | जागतिक मंदी २००८ (Subprime crisis); आधार (UIDAI) प्रकल्प सुरू; राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान (NFSM २००७). |
| १२ वी | २०१२-१७ | नियोजन आयोग (माँटेक सिंग) | 'तीव्रतर, शाश्वत आणि अधिक समावेशक वृद्धी' (Faster, Sustainable and More Inclusive Growth) | ८.०% / ~६.९% | भारताची शेवटची पंचवार्षिक योजना; १ जानेवारी २०१५ रोजी नीती आयोगाची स्थापना झाली आणि पंचवार्षिक योजनांची व्यवस्था समाप्त झाली. |
७. पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष महत्त्वाचे वन-लायनर्स
| क्र. | वारंवार विचारला जाणारा प्रश्न | अचूक उत्तर व स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| १ | पहिल्या पंचवार्षिक योजनेचा कालावधी कोणता होता? | १ एप्रिल १९५१ ते ३१ मार्च १९५६. |
| २ | पहिली पंचवार्षिक योजना कोणत्या प्रतिमानावर आधारित होती? | हॅरॉड-डोमार प्रतिमान (Harrod-Domar Model). |
| ३ | दुसरी पंचवार्षिक योजना कोणत्या प्रतिमानावर आधारित होती? | पी. सी. महालनोबिस प्रतिमान (जड व मूलभूत उद्योग). |
| ४ | १४ प्रमुख व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण कोणत्या योजनेच्या काळात झाले? | ४ थी पंचवार्षिक योजना (१९ जुलै १९६९) - इंदिरा गांधी. |
| ५ | 'गरिबी हटाओ' हे प्रसिद्ध घोषवाक्य कोणत्या योजनेचे होते? | ५ वी पंचवार्षिक योजना (१९७४-७९). |
| ६ | कोणती पंचवार्षिक योजना तिच्या मुदतीपूर्वीच १ वर्ष आधी समाप्त झाली? | ५ वी पंचवार्षिक योजना (जनता पक्षाने १९७८ मध्ये समाप्त केली). |
| ७ | सरकती योजना (Rolling Plan) ची संकल्पना कोणाची होती? | प्रा. गुन्नार मिर्डाल (Gunnar Myrdal) - 'Asian Drama' ग्रंथ. |
| ८ | नाबार्ड (NABARD) बँकेची स्थापना कोणत्या योजनेत झाली? | ६ वी पंचवार्षिक योजना (१२ जुलै १९८२). |
| ९ | भारतामध्ये 'योजना सुट्टी' (Plan Holiday) चा कालावधी कोणता होता? | १९६६ ते १९६९ (३ वार्षिक योजना). |
| १० | भारतात हरितक्रांतीची सुरुवात केव्हा झाली? | १९६६-६७ मध्ये (योजना सुट्टीच्या काळात - डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन). |
| ११ | LPG आर्थिक सुधारणा (उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण) केव्हा स्वीकारल्या? | ८ व्या योजनेच्या आधी (जुलै १९९१ मध्ये) - पी. व्ही. नरसिंह राव सरकार. |
| १२ | भारताची सर्वात शेवटची पंचवार्षिक योजना कोणती होती? | १२ वी पंचवार्षिक योजना (२०१२-१७). |
| १३ | ११ व्या पंचवार्षिक योजनेचे घोषवाक्य काय होते? | 'तीव्रतर आणि अधिक समावेशक वृद्धी' (Faster and More Inclusive Growth). |
| १४ | १२ व्या पंचवार्षिक योजनेचे मुख्य घोषवाक्य काय होते? | 'तीव्रतर, शाश्वत आणि अधिक समावेशक वृद्धी' (Faster, Sustainable and More Inclusive Growth). |
| १५ | भारतात एकूण किती पंचवार्षिक योजना राबविल्या गेल्या? | एकूण १२ पंचवार्षिक योजना (१९५१ ते २०१७). |
८. MPSC राज्यसेवा व कम्बाइन पूर्व परीक्षा सराव प्रश्न (PYQs)
MPSC सराव प्रश्न १ (कम्बाइन गट ब):
योग्य जोड्या जुळवा (पंचवार्षिक योजना व त्यांची प्रतिमाने):
गट अ (योजना): I) १ ली योजना, II) २ री योजना, III) ५ वी योजना, IV) ८ वी योजना
गट ब (प्रतिमाने): अ) पी. सी. महालनोबिस, ब) हॅरॉड-डोमार, क) जॉन डब्ल्यू. मिलर, ड) डी. डी. धर
पर्याय:
(१) I-ब, II-अ, III-ड, IV-क
(२) I-अ, II-ब, III-क, IV-ड
(३) I-ब, II-क, III-अ, IV-ड
(४) I-क, II-अ, III-ड, IV-ब
सखोल स्पष्टीकरण: १ ली योजना = हॅरॉड-डोमार, २ री योजना = महालनोबिस, ५ वी योजना = डी. डी. धर, आणि ८ वी योजना = जॉन डब्ल्यू. मिलर प्रतिमान.
MPSC सराव प्रश्न २ (राज्यसेवा पूर्व परीक्षा):
तिसरी पंचवार्षिक योजना (१९६१-६६) पूर्णपणे अपयशी ठरण्यामागे खालीलपैकी कोणती कारणे प्रमुख होती?
अ) १९६२ चे भारत-चीन युद्ध
ब) १९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध
क) १९६५-६६ मधील भीषण दुष्काळ
ड) बँकांचे राष्ट्रीयीकरण
पर्याय: (१) केवळ 'अ' आणि 'ब' (२) केवळ 'अ', 'ब' आणि 'क' (३) केवळ 'क' आणि 'ड' (४) वरील सर्व
सखोल स्पष्टीकरण: तिसऱ्या योजनेदरम्यान चीन युद्ध (१९६२), पाकिस्तान युद्ध (१९६५) आणि सलग दोन वर्षे पडलेला तीव्र दुष्काळ यांमुळे अर्थव्यवस्थेची वृद्धी २.८४% वर घसरली. बँकांचे राष्ट्रीयीकरण हे तिसऱ्या योजनेत नसून चौथ्या योजनेत (१९६९) झाले होते.
आर्थिक नियोजन, पंचवार्षिक योजना व नीती आयोग सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.