अविकारी शब्द (अव्यये): क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी व केवलप्रयोगी अव्यय
लिंग, वचन, पुरुष किंवा विभक्तीमुळे ज्या शब्दांच्या रूपात कोणताही बदल (विकार) होत नाही, त्यांना 'अविकारी शब्द' किंवा 'अव्यये' म्हणतात. चारही अव्यये: १. क्रियाविशेषण अव्यय (काल, स्थल, रीत, संख्या), २...
🎯 अविकारी शब्द (४ अव्यये): क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी व केवलप्रयोगी
लिंग, वचन, पुरुष किंवा विभक्तीमुळे ज्या शब्दांच्या रूपात कोणताही बदल (विकार) होत नाही, त्यांना 'अविकारी शब्द' किंवा 'अव्यये' म्हणतात. चारही अव्यये: १. क्रियाविशेषण अव्यय (काल, स्थल, रीत, संख्या), २. शब्दयोगी अव्यय (शुद्ध शब्दयोगी: च, मात्र, सुद्धा, देखील, ना), ३. उभयान्वयी अव्यय (प्रधानत्वसूचक वि. गौणत्वसूचक), ४. केवलप्रयोगी अव्यय (९ भावदर्शक प्रकार व व्यर्थ उद्गारवाची).
१. चारही अव्ययांचे संपूर्ण वर्गीकरण व कार्य (Master Table)
| अव्ययाचा प्रकार | शास्त्रीय व्याख्या व व्याकरणिक कार्य | उपप्रकार व परीक्षा उदाहरणे (MPSC Focus) |
|---|---|---|
| १. क्रियाविशेषण अव्यय | क्रिया केव्हा, कोठे, कशी व किती वेळा घडली हे दर्शवणारे अव्यय. |
• कालवाचक: काल, आज, दररोज, लगेच, संपता, पूर्वी. • स्थलवाचक: येथे, तेथे, सर्वत्र, पलीकडे, जवळ, दूर. • रीतिवाचक: हळूहळू, पटापट, जलद, आपोआप, उगीच, व्यर्थ. • परिमाणवाचक / संख्या: भरपूर, किंचित, अतिशय, पुष्कळ, दोनदा. |
| २. शब्दयोगी अव्यय | नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येऊन त्याचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध जोडणारे अव्यय (सामान्यरूप घडवून आणते). |
• सामान्य शब्दयोगी: झाडावर, घरामागे, मित्रासाठी, टेबलाखाली, दारापुढे. • शुद्ध शब्दयोगी अव्यये (सामान्यरूप न घडवणारी): च, मात्र, सुद्धा, देखील, ना, पण. (उदा. तोच, कुत्रासुद्धा, मीदेखील, तोना). |
| ३. उभयान्वयी अव्यय | दोन किंवा अधिक शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडणारे अव्यय. |
• प्रधानत्वसूचक (संयुक्त वाक्य): आणि, व, शिवाय (समुच्चय); किंवा, अथवा, वा (विकल्प); पण, परंतु, तथापि (न्यूनत्व); म्हणून, अतएव, सबब (परिणाम). • गौणत्वसूचक (मिश्र वाक्य): की, म्हणजे (स्वरूप); कारण, कारण की (कारण); जर-तर, जरी-तरी (संकेत); म्हणून, यास्तव, सबब (उद्देश). |
| ४. केवलप्रयोगी अव्यय | मनातील तीव्र उत्कट भावना (आनंद, दुःख, आश्चर्य, तिरस्कार) व्यक्त करणारे उद्गार. |
• हर्षदर्शक: वा! अहाहा! ओहो! • शोकदर्शक: अरेरे! हायहाय! आईग! • आश्चर्यदर्शक: अबब! बापरे! अहा! • प्रशंसादर्शक: शाब्बास! छान! वाव्वा! भले! • तिरस्कारदर्शक: छी! थू! शी! इश्श! धिक! |
अविकारी शब्द (अव्यये): सखोल व्याकरणिक नियम, उपप्रकार व तुलनात्मक विश्लेषण
ज्या शब्दांवर लिंग, वचन किंवा विभक्तीचा कोणताही परिणाम होत नाही, ज्यांच्या मूळ रूपात कोणताही बदल (विकार) होत नाही, त्यांना अविकारी शब्द किंवा 'अव्यये' म्हणतात. मराठी भाषेत अव्ययांचे चार मुख्य प्रकार पडतात: १) क्रियाविशेषण अव्यय, २) शब्दयोगी अव्यय, ३) उभयान्वयी अव्यय, ४) केवलप्रयोगी अव्यय.
१. क्रियाविशेषण अव्यय (Adverbs) व त्याचे वर्गीकरण
क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या अविकारी शब्दाला क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात. (टीप: 'तो चांगला खेळतो / ती चांगली खेळते' यात 'चांगला/चांगली' विकारी असल्याने ते केवळ 'क्रियाविशेषण' ठरते, अव्यय नव्हे!). अर्थावरून याचे खालील प्रकार पडतात:
| प्रकार | उपप्रकार | ओळखण्याची खूण व उदाहरणे |
|---|---|---|
| १) कालवाचक | कालदर्शक, सातत्यदर्शक, आवृत्तीदर्शक | काल, आज, उद्या, लगेच, नित्य, सदा, दिवसभर, क्षणोक्षणी, वारंवार, दररोज, पुन्हापुन्हा. |
| २) स्थलवाचक | स्थितीदर्शक, गतीदर्शक | येथे, तेथे, वर, खाली, मागे, पुढे, सभोंवती, इकडून, तिकडून, दुरून, पलीकडे. |
| ३) रीतिवाचक | प्रकारदर्शक, अनुकरणदर्शक, निश्चयदर्शक | हळूहळू, वेगाने, आपोआप, मुद्दाम, खरोखर, पटपट, झटकन, चमचम, नक्की, खचित. |
| ४) संख्यावाचक / परिमाणवाचक | प्रमाणाचा बोध करून देणारे | खूप, थोडे, काहीसा, अत्यंत, मोजके, भरपूर, किंचित, जरा, शतशः. |
| ५) प्रश्नार्थक व ६) निषेधार्थक | प्रश्न किंवा नकार दर्शवणारे | का, ना, किमर्थ (प्रश्नार्थक); न, ना, नको (उदा. 'तो न चुकता आला' - निषेधार्थक). |
२. शब्दयोगी अव्यय (Postpositions)
जे अव्यय नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येते आणि त्या नामाचा इतर शब्दांशी संबंध दाखवते, त्यास शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
अतिशय महत्त्वाचा नियम (सामान्यरूप):
शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडण्यापूर्वी त्या नामाचे बहुधा सामान्यरूप होते. उदा. 'घर' + 'पुढे' = घरापुढे ('घर' चे सामान्यरूप 'घरा' झाले). 'झाड' + 'खाली' = झाडाखाली.
३. उभयान्वयी अव्यय (Conjunctions)
दोन किंवा अधिक शब्द किंवा दोन किंवा अधिक वाक्ये जोडणाऱ्या अविकारी शब्दाला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात. याचे दोन मुख्य वर्ग पडतात:
अ) प्रधानत्वसूचक (संयुक्त वाक्य तयार होते):
- १. समुच्चयबोधक: भर घालणे (आणि, व, शिवाय, आणखी, नी).
- २. विकल्पबोधक: पर्याय दाखवणे (किंवा, अथवा, अगर, की).
- ३. न्यूनत्वबोधक: उणीव किंवा दोष दाखवणे (पण, परंतु, किंतु, तरी).
- ४. परिणामबोधक: एका वाक्याचा दुसऱ्यावर झालेला परिणाम (म्हणून, यास्तव, सबब, तस्मात्).
ब) गौणत्वसूचक (मिश्र वाक्य तयार होते):
- १. स्वरूपबोधक: खुलासा करणे (म्हणून, म्हणजे, की - 'एक रुपया म्हणजे शंभर पैसे').
- २. कारणबोधक: कारण दाखवणे (कारण, कारण की, का तर).
- ३. उद्देशबोधक: हेतू दाखवणे (म्हणून, यास्तव, सबब, करिता, जेणेकरून - 'चांगले गुण मिळावेत म्हणून तो अभ्यास करतो').
- ४. संकेतबोधक: अट दाखवणे (जर-तर, जरी-तरी, म्हणजे, की - 'पाऊस पडला तर शेत पिकेल').
४. केवलप्रयोगी अव्यय (Interjections)
आपल्या मनातील आनंद, दुःख, आश्चर्य, तिरस्कार, राग यांसारख्या तीव्र भावना एकाच उत्स्फूर्त उद्गाराने व्यक्त करणाऱ्या अव्ययांना केवलप्रयोगी अव्यय म्हणतात. या अव्ययानंतर नेहमी उद्गारवाचक चिन्ह (!) येते.
परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये व फसवे प्रश्न
- क्रियाविशेषण विरुद्ध शब्दयोगी: 'तो वर गेला' - येथे 'वर' स्वतंत्र क्रियाविशेषण अव्यय आहे. मात्र 'तो छतावर गेला' - येथे 'वर' नामाला जोडून आल्याने ते शब्दयोगी अव्यय आहे.
- 'म्हणून' चा तिहेरी वापर:
- परिणामबोधक (प्रधानत्व): 'त्याने अभ्यास केला नाही म्हणून तो नापास झाला.'
- उद्देशबोधक (गौणत्व): 'पहिला क्रमांक यावा म्हणून तो रात्रंदिवस झटत होता.'
- स्वरूपबोधक (गौणत्व): 'मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी आहे म्हणून सर्वांना ठाऊक आहे.'
- व्यर्थ उद्गारवाची अव्यये: ज्या केवलप्रयोगी अव्ययांना वाक्यात कोणताही भावार्थ नसतो (उदा. 'काल म्हणे त्याच्या घरी चोरी झाली', 'बापडा तो काय करणार').
MPSC & TCS/IBPS सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. 'तो अत्यंत प्रामाणिकपणे काम करतो' या वाक्यातील 'अत्यंत' या शब्दाची जात ओळखा:
१) गुणविशेषण २) परिमाणवाचक क्रियाविशेषण अव्यय ३) शब्दयोगी अव्यय ४) सार्वनामिक विशेषण
प्रश्न २. 'शेतकऱ्यांनी शेतात नांगरणी केली, पण पाऊस पडलाच नाही.' या वाक्यातील 'पण' हे कोणत्या प्रकारचे उभयान्वयी अव्यय आहे?
१) न्यूनत्वबोधक प्रधानत्वसूचक २) परिणामबोधक ३) उद्देशबोधक गौणत्वसूचक ४) विकल्पबोधक
प्रश्न ३. खालीलपैकी कोणत्या वाक्यात 'पुढे' हा शब्द शब्दयोगी अव्यय म्हणून आला आहे?
१) तू पुढे हो, मी आलोच. २) आमच्या घरापुढे मोठे मैदान आहे. ३) पुढे काय घडले कोणास ठाऊक? ४) तो पुढे चालत गेला.
शब्दांच्या जाती (सव्यय व अव्यय) सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.