सर्व विरामचिन्हे व महाराष्ट्र शासनाचे | MPSC मराठी व्याकरण नोट्स

🎯 विरामचिन्हे व महाराष्ट्र शासनाचे शुद्धलेखनाचे १८ अधिकृत नियम (Orthography)

बोलताना किंवा वाचताना आपण कोठे, किती वेळ थांबतो हे दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चिन्हांना 'विरामचिन्हे' (Punctuation Marks) म्हणतात. तसेच महाराष्ट्र शासनाच्या भाषा सल्लागार समितीने मराठी लेखनामध्ये एकवाक्यता आणण्यासाठी शुद्धलेखनाचे १८ अधिकृत नियम निश्चित केले आहेत: अनुस्वार नियम (१ ते ४), र्‍हस्व-दीर्घ नियम (५ ते ९), इतर नियम (१० ते १४) आणि परसवर्ण व तत्सम शब्द नियम (१५ ते १८).

१. सर्व विरामचिन्हे व त्यांचा शास्त्रीय वापर (Master Table)

विरामचिन्हाचे नाव	चिन्ह	वापराचा नियम व उद्देश	आदर्श उदाहरण
१. पूर्णविराम	.	विधान पूर्ण झाले हे दर्शवण्यासाठी किंवा संक्षेप दाखवण्यासाठी.	मी नियमित अभ्यास करतो. / ता.क.
२. अर्धविराम	;	दोन छोटी वाक्ये उभयान्वयी अव्ययाने जोडताना.	गड आला; पण सिंह गेला.
३. स्वल्पविराम	,	एकाच जातीचे अनेक शब्द लागोपाठ आल्यास किंवा हाक मारताना.	गंगा, यमुना, गोदावरी या पवित्र नद्या आहेत.
४. अपूर्णविराम (उपकलन)	:	वाक्याच्या शेवटी तपशील द्यावयाचा असल्यास.	नामाचे ३ प्रकार पुढीलप्रमाणे:
५. अपसारण चिन्ह (डॅश)	—	बोलता बोलता विचारमालिका तुटल्यास किंवा स्पष्टीकरण देताना.	मी तिथे गेलो—पण ती आधीच निघून गेली होती.
६. संयोग चिन्ह (हायफन)	-	दोन शब्द जोडताना किंवा ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास.	आई-वडील, विद्यार्थी-भांडार.

२. शुद्धलेखनाचे १८ अधिकृत शासन नियम (अतिशय महत्त्वाचे संकलन)

📌 अनुस्वार व उपांत्य स्वर नियम:

नियम १: स्पष्ट उच्चारित अनुनासिकाबद्दलच अनुस्वार द्यावा (उदा. आंबा, चिंच, रंग, पतंग, कांदा).
नियम २: नामांच्या व सर्वनामांच्या अनेकवचनी रूपांवर आदरार्थी अनुस्वार देऊ नये (उदा. 'त्यांच्या' वर द्यावा, पण 'लोकांनी' वर नको).
नियम ५ (एकाक्षरी): 'ना' व 'नी' वगळता सर्व एकाक्षरी शब्द दीर्घ लिहावेत (उदा. मी, तू, ती, धू, पी, बी, गाईचे तूप).
नियम ६ (उपांत्य अक्षर): अ-कारान्त मराठी शब्दांचे उपांत्य (शेवटून दुसरे) अक्षर दीर्घ असते (उदा. गरीब, वकील, पाऊस, दूध, तूप, सून, मंदिर, शरीर).

📌 अंत्य स्वर व तत्सम शब्द नियम:

नियम ८ (अंत्य स्वर): मराठी शब्दांचा शेवटचा इ-कार किंवा उ-कार नेहमी दीर्घ असतो (उदा. कवी, रवी, पेटी, लाडू, झाडू, साडी, गल्ली, पाणी).
अपवाद: 'आणि', 'परंतु', 'तथापि', 'यद्यपि', 'किंबहुना' हे अव्यय शब्द र्‍हस्व लिहिले जातात.
नियम १६ (परसवर्ण): संस्कृत तत्सम शब्दांतील अनुस्वाराऐवजी परसवर्ण (अनुनासिक) वापरण्यास मुभा आहे (उदा. पङ्कज = पंकज, सन्त = संत, चञ्चल = चंचल). मराठी शब्दांत मात्र केवळ अनुस्वारच द्यावा.

सर्व विरामचिन्हे व महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था / महामंडळाचे १८ शुद्धलेखन प्रमाण नियम

आपण जेव्हा बोलतो तेव्हा मध्ये-मध्ये श्वास घेण्यासाठी किंवा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी थांबतो (विराम घेतो). वाचनात हा विराम कोठे व किती घ्यावा हे स्पष्ट करण्यासाठी ज्या विविध चिन्हांचा वापर केला जातो, त्यांना 'विरामचिन्हे' (Punctuation Marks) म्हणतात. तसेच प्रमाण मराठीच्या अचूक लेखनासाठी महाराष्ट्र साहित्य महामंडळाने पुरस्कृत केलेले आणि राज्य शासनाने मान्य केलेले १८ शुद्धलेखन नियम अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

१. प्रमुख विरामचिन्हे, त्यांचे उपयोग व प्रमाण उदाहरणे

चिन्ह	नाव	वापरण्याचे नियम	प्रमाण उदाहरणे
.	पूर्णविराम (Full Stop)	वाक्य किंवा विधान पूर्ण झाले हे दर्शवण्यासाठी; तसेच नावांचा संक्षेप दर्शवण्यासाठी.	'मी दररोज अभ्यास करतो.' 'मो. रा. वाळंबे'.
;	अर्धविराम (Semicolon)	दोन छोटी वाक्ये उभयान्वयी अव्ययाने (विशेषतः पण, परंतु) जोडलेली असताना.	'गड आला; पण सिंह गेला.' 'त्याने खूप प्रयत्न केले; परंतु यश मिळाले नाही.'
,	स्वल्पविराम (Comma)	एकाच जातीचे अनेक शब्द लागोपाठ आल्यास; किंवा हाक मारताना (संबोधनानंतर).	'गंगा, यमुना, गोदावरी या नद्या आहेत.' 'मुलांनो, शांत बसा.'
:	अपूर्णविराम / उपविराम (Colon)	वाक्याच्या शेवटी सविस्तर तपशील द्यावयाचा असल्यास.	'पुढील क्रमांकाचे विद्यार्थी उत्तीर्ण झाले : १, ५, ९.'
?	प्रश्नचिन्ह (Question Mark)	थेट प्रश्न विचारणाऱ्या वाक्याच्या शेवटी.	'तू कधी परत येणार आहेस?'
!	उद्गारचिन्ह (Exclamation Mark)	मनातील उत्कट भावना, आश्चर्य, भीती दर्शवणाऱ्या उद्गारानंतर.	'बापरे! केवढा मोठा साप हा!' 'अरेरे! वाईट झाले.'
' '	एकेरी अवतरणचिन्ह (Single Quote)	एखाद्या शब्दावर जोर देताना किंवा दुसऱ्याचे मत अप्रत्यक्ष सांगताना.	गांधीजींनी 'चले जाव' चा नारा दिला.
" "	दुहेरी अवतरणचिन्ह (Double Quote)	बोलणाऱ्याच्या तोंडाचे मूळ शब्द जसेच्या तसे लिहिताना.	शरद म्हणाला, "मी नक्की सहलीला येईन."
-	संयोगचिन्ह (Hyphen)	दोन शब्द जोडताना (जोडशब्द); किंवा ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास.	प्रेम-विवाह, विद्यार्थी-भांडार.
—	अपसारणचिन्ह (Dash)	बोलता बोलता विचारमालिका तुटल्यास; किंवा स्पष्टीकरण देताना.	'मी तिथे गेलो, पण—' 'तो मुलगा—ज्याने काल पारितोषिक जिंकले—आज गैरहजर आहे.'

२. महाराष्ट्र शासनाचे प्रमाण शुद्धलेखन १८ नियम (मुख्य नियम)

१) अनुस्वार नियम (Nasals):

केवळ स्पष्ट उच्चारित अनुनासिकांवरच शीर्षबिंदू (अनुस्वार) द्यावा (उदा. आंबा, खंत, निबंध, रंग, घंटा).
ज्या शब्दांवर अनुस्वाराचा ओझरता उच्चार होतो, त्यांच्यावर अनुस्वार देऊ नये (उदा. 'घरी', 'झाली', 'त्याने' यांवर जुन्या काळासारखा अनुस्वार देणे आता अशुद्ध मानले जाते).
नामांच्या व सर्वनामांच्या अनेकवचनी सामान्यरूपांवर नेहमी अनुस्वार द्यावा (उदा. मुलांनी, देशांतील, लोकांस).

२) र्‍हस्व-दीर्घ नियम (अंत्य व उपान्त्य स्वर):

मराठी शब्दातील शेवटचा स्वर 'ई' किंवा 'ऊ' नेहमी दीर्घ लिहावा: पाटी, कवी, पेरू, तराजू, वाळू, पाणी, चेंडू. (अपवाद: आणि, परंतु, तथापि, उर्फ, इत्यादी).
एकाक्षरी शब्दातील 'ई' किंवा 'ऊ' नेहमी दीर्घ लिहावा: मी, तू, ती, पी, बी, धू, जू. (अपवाद: 'नि' - आणि च्या अर्थाने).
अकारांत मराठी शब्दाचे उपान्त्य (शेवटून दुसरे) अक्षर 'ई' किंवा 'ऊ' दीर्घ लिहावे: कीड, गूळ, सूप, पीठ, मीठ, वीट, तूप, मूल, सून.
तत्सम शब्दांतील उपान्त्य स्वर संस्कृतप्रमाणे र्‍हस्व राहतो: विष, शिव, गुण, युग, प्रिय, मंदिर, गणित, अनिल.

परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये (MPSC & TCS Traps)

संयोगचिन्ह vs अपसारणचिन्ह: संयोगचिन्ह (-) हे आकाराने लहान असते (दोन शब्द जोडताना वापरतात); अपसारणचिन्ह (—) हे आकाराने मोठे असते (विचार तुटल्यास वापरतात).
शुद्ध शब्द ओळखा: 'माहिती' (हा शुद्ध आहे; 'माहिती' मध्ये 'हि' र्‍हस्व व 'ती' दीर्घ असतो). 'कवयित्री' (शुद्ध रूप), 'उज्ज्वल' (शुद्ध रूप), 'आशीर्वाद' (शुद्ध रूप).

MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १. बोलता बोलता विचारमालिका तुटल्यास कोणते विरामचिन्ह वापरले जाते?

१) अर्धविराम २) अपसारणचिन्ह ३) संयोगचिन्ह ४) अपूर्णविराम

उत्तर: पर्याय २ (अपसारणचिन्ह)

स्पष्टीकरण: विचारमालिका तुटल्यास किंवा स्पष्टीकरण द्यावयाचे असल्यास अपसारणचिन्ह (डॅश —) वापरले जाते.

प्रश्न २. शुद्धलेखन दृष्ट्या अचूक लिहिलेला शब्द कोणता?

१) कवीत्री २) कवयित्री ३) कवियत्री ४) कवयीत्री

उत्तर: पर्याय २ (कवयित्री)

स्पष्टीकरण: मराठी शुद्धलेखनानुसार 'कवयित्री' हे प्रमाण व शुद्ध रूप आहे.

प्रश्न ३. 'गड आला; पण सिंह गेला.' या वाक्यात कोणते विरामचिन्ह वापरले आहे?

१) स्वल्पविराम २) अर्धविराम ३) अपूर्णविराम ४) संयोगचिन्ह

उत्तर: पर्याय २ (अर्धविराम)

स्पष्टीकरण: दोन छोटी वाक्ये उभयान्वयी अव्ययाने जोडलेली असताना मध्ये अर्धविराम (;) येतो.

३. परसवर्ण लेखन पद्धती व जोडाक्षरांचे प्रमाण नियम

संस्कृत तत्सम शब्दांमध्ये अनुस्वाराच्या जागी त्या त्या वर्गातील अनुनासिक (परसवर्ण) वापरण्याची मुभा आहे:

वर्ग	अनुनासिक (परसवर्ण)	अनुस्वारयुक्त रूप	परसवर्णयुक्त रूप (प्रमाण)
क वर्ग	ङ्	पंकज, गंगा	पङ्कज, गङ्गा
च वर्ग	ञ्	चंचल, चंचू	चञ्चल, चञ्चू
ट वर्ग	ण्	पंडित, घंटा	पण्डित, घण्टा
त वर्ग	न्	शांत, संत	शान्त, सन्त
प वर्ग	म्	अंबिका, चंपक	अम्बिका, चम्पक

महत्त्वाचा नियम: मराठी मूळ शब्दांवर परसवर्ण वापरता येत नाही; केवळ तत्सम (संस्कृत) शब्दांवरच परसवर्ण वापरता येतो (उदा. 'आंबा' हा मराठी शब्द 'आम्बा' असा लिहिता येत नाही!).

सर्व विरामचिन्हे व महाराष्ट्र शासनाचे शुद्धलेखनाचे १८ अधिकृत नियम (अनुस्वार, र्हस्व-दीर्घ व उपांत्य नियम)