सर्व विरामचिन्हे व महाराष्ट्र शासनाचे शुद्धलेखनाचे १८ अधिकृत नियम (अनुस्वार, र्हस्व-दीर्घ व उपांत्य नियम)

नियम १: उच्चारानुसार अनुस्वार देणे (अनुस्वार विचार)

नियम: ज्या अक्षराचा उच्चार स्पष्ट आणि खणखणीत नासिक्य होतो, त्यावरच केवळ अनुस्वार द्यावा. ज्या अक्षराचा उच्चार ओझरता होतो त्यावर अनुस्वार देऊ नये.

प्रमाण उदाहरणे: आंबा, घंटा, खंत, आंत, कुंकू, चेंडू, गुलकंद, तंटा.

⚠️ परीक्षा सापळा: ओझरत्या नासिक्य उच्चारांवर पूर्वी दिले जाणारे अनुस्वार आता शासनाने बंद केले आहेत (उदा. 'घरांव' नव्हे तर 'घरांवर' स्पष्ट उच्चारावरच अनुस्वार).

नियम २: य, र, ल, व, श, ष, स, ह यांच्यापूर्वीचा अनुस्वार

नियम: य, र, ल, व, श, ष, स, ह या अवर्गीय व्यंजनांपूर्वी येणाऱ्या नासिक्य उच्चाराबद्दल केवळ आणि केवळ अनुस्वारच द्यावा (परसवर्ण वापरू नये).

प्रमाण उदाहरणे: संयम, संयोग, संरक्षण, संहार, संशय, संसार, सिंह, संलग्न.

नियम ३: स्पर्शव्यंजनांपूर्वी येणारे अनुनासिक व परसवर्ण पर्याय

नियम: क ते म या स्पर्शव्यंजनांपैकी कोणत्याही व्यंजनापूर्वी नासिक्य उच्चार आल्यास अनुस्वार द्यावा. पर्यायी परसवर्ण: तत्सम (संस्कृत) शब्दांत अनुस्वाराऐवजी त्या वर्गातील अनुनासिक (परसवर्ण) लिहिण्याची मुभा आहे, परंतु मराठी शब्दांत केवळ अनुस्वारच द्यावा (उदा. 'दंत' ऐवजी 'दन्त' चालतो, पण 'आंबा' ऐवजी परसवर्ण चालत नाही).

प्रमाण उदाहरणे: पंकज / पङ्कज, चंचल / चञ्चल, पंडित / पण्डित, शांत / शान्त, निबंध / निबन्ध.

नियम ४: नामांच्या व सर्वनामांच्या अनेकवचनी सामान्यरूपांवर अनुस्वार

नियम: नामांच्या आणि सर्वनामांच्या अनेकवचनी सामान्यरूपांवर विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लावताना नेहमी अनुस्वार द्यावा.

प्रमाण उदाहरणे: लोकांना, मुलांनी, घरांवर, झाडांना, आम्हांस, तुम्हांस, मित्रांनो, देशांसाठी.

⚠️ परीक्षा सापळा: एकवचनात अनुस्वार नसतो (उदा. 'मुलाने मारले' - एकवचन); अनेकवचनात अनुस्वार अनिवार्य (उदा. 'मुलांनी मारले' - अनेकवचन).

नियम ५: आदरार्थी अनेकवचनात सामान्यरूपांवर अनुस्वार

नियम: आदरार्थी अनेकवचनात व्यक्ती एक असली तरी आदर व्यक्त करण्यासाठी सामान्यरूपावर अनुस्वार द्यावा.

प्रमाण उदाहरणे: शिक्षकांनी शिकवले, मुख्यमंत्र्यांचे भाषण, राज्यपालांना निवेदन दिले, वडिलांनी सांगितले, गुरुजींचे मार्गदर्शन.

नियम ६: एकाक्षरी शब्दांतील अंत्य ई-कार व ऊ-कार दीर्घ

नियम: मराठीतील एकाक्षरी शब्दांतील अंत्य 'ई' व 'ऊ' कार नेहमी दीर्घ लिहावेत.

प्रमाण उदाहरणे: मी, तू, ती, पी, बी, धू, जू, व्ही, टी.

⚠️ एकमेव अपवाद: 'नि' (आणि या अर्थी वापरला जाणारा संस्कृत संक्षेप) हा एकाक्षरी शब्द ऱ्हस्व लिहिला जातो.

नियम ७: शब्दाच्या शेवटी येणारा इ-कार व उ-कार दीर्घ

नियम: एकाक्षरी शब्दांव्यतिरिक्त इतर मराठी शब्दांच्या शेवटी येणारा 'इ' व 'उ' कार नेहमी दीर्घ लिहावा.

प्रमाण उदाहरणे: कवी, हरी, गुरु, मधू, चालू, कडू, पेरू, लाडू, चेंडू, भाजी, भाकरी, माती, गाडी.

⚠️ अपवाद: परंतु, तथापि, यद्यपि, आणि, इत्यादी हे तत्सम/सामासिक अव्यय शब्द ऱ्हस्व अंत्य स्वराने लिहिले जातात.

नियम ८: अ-कारान्त शब्दाच्या उपांत्य अक्षरातील इ-कार व उ-कार दीर्घ

नियम: मराठीतील अ-कारान्त शब्दाच्या शेवटच्या अक्षराच्या अलीकडील (उपांत्य / Penultimate) अक्षरातील 'इ' व 'उ' कार नेहमी दीर्घ लिहावेत.

प्रमाण उदाहरणे: कठीण, जमीन, गरीब, कीड, सून, तूप, मूल, फूल, खीर, मीठ, वीट, शीड, चूल.

⚠️ तत्सम अपवाद: मंदिर, अनिल, विष, गुण, युग, शिव हे तत्सम शब्द मूळ संस्कृतप्रमाणे उपांत्य ऱ्हस्व राहतात.

नियम ९: अ-कारान्त नसलेल्या शब्दांचे उपांत्य इ-कार व उ-कार ऱ्हस्व

नियम: शब्दाचे शेवटचे अक्षर अ-कारान्त नसेल (म्हणजे आ, ई, ऊ, ए कारान्त असेल) तर उपांत्य इ-कार व उ-कार सामान्यतः ऱ्हस्व लिहावेत.

प्रमाण उदाहरणे: किडा, खिळा, चिमणी, सुरी, गुळा, उंदीर → उंदरा, विहीर → विहिरी.

नियम १०: उपांत्य दीर्घ अक्षरांचे नियम (ई व ऊ नंतर अ)

नियम: जर उपांत्य अक्षर दीर्घ असेल व त्यानंतर 'अ' कार आला, तर ते दीर्घच राहते (उदा. देऊळ, पाऊस, लेक).

नियम ११: जोडाक्षरापूर्वीचा इ-कार व उ-कार सामान्यतः ऱ्हस्व

नियम: जोडाक्षराच्या आधी येणारा 'इ' व 'उ' कार सामान्यतः ऱ्हस्व लिहावा.

प्रमाण उदाहरणे: किल्ला, शिष्य, कुत्ता, मुक्काम, पुस्तक, पुष्कळ, भिंत, विस्तव.

नियम १२: अनुस्वारयुक्त अक्षरापूर्वीचा इ-कार व उ-कार ऱ्हस्व

नियम: स्पष्ट अनुस्वार असलेल्या अक्षराचा उच्चार ज्या अक्षरावर होतो, तो स्वर ऱ्हस्व होतो.

प्रमाण उदाहरणे: बिंदू, लिंबू, कुंकू, भिंत, पिंजरा, चिंच, गुंड.

नियम १३: संख्यावाचक शब्दांतील शुद्धलेखन

नियम: एक ते शंभर संख्या शब्दांत लिहिताना त्यातील ई-कार व ऊ-कार नियमांनुसार दीर्घ लिहावेत.

प्रमाण उदाहरणे: वीस, एकवीस, बावीस, तीस, एकतीस, चाळीस.

नियम १४: तत्सम शब्दांचे मराठीतील शुद्धलेखन

नियम: तत्सम शब्द मराठीत मूळ संस्कृतप्रमाणेच लिहावेत. मात्र मराठीत अ-कारान्त झालेल्या शब्दांचे उपांत्य अक्षर मराठीच्या प्रकृतीनुसार दीर्घ लिहावे.

प्रमाण उदाहरणे: भूगोल, शरीर, संगीत, मंदिर (अपवाद), तरुण, पूजा, प्रीती, नीती.

नियम १५: सामासिक शब्दांचे शुद्धलेखन व पूर्वपदाचा ऱ्हस्व उच्चार

नियम: सामासिक शब्दात दीर्घान्त तत्सम शब्दाचा समासात पूर्वपद म्हणून वापर होताना तो सामान्यतः ऱ्हस्व होतो.

प्रमाण उदाहरणे: विद्यार्थी → विद्यार्थिगृह; स्वामी → स्वामिभक्त; शशी → शशिभूषण; पक्षी → पक्षिमित्र.

नियम १६: व्यक्तींची नावे, पदव्या व ग्रंथनामे रूढ पद्धतीनुसार

नियम: व्यक्तींची नावे, पदव्या, संस्थांची नावे व रूढ ऐतिहासिक ग्रंथनामे ज्या पारंपरिक रूढ पद्धतीनुसार लिहिली जात आली आहेत, ती त्याच पद्धतीनुसार कायम ठेवावीत.

प्रमाण उदाहरणे: टिळक, गोखले, दादोबा, ज्ञानेश्वरी, दासबोध.

नियम १७: इंग्रजी व परकीय शब्दांचे देवनागरी लेखन (ॲ व ऑ चा वापर)

नियम: इंग्रजी शब्दांतील विवृत स्वरांसाठी 'ॲ' (Cat) आणि 'ऑ' (Ball) या आधुनिक स्वरांचा वापर देवनागरीत करावा.

प्रमाण उदाहरणे: बँक (Bank), बॅट (Bat), कॉलेज (College), ऑफिस (Office), डॉक्टर (Doctor).

नियम १८: विरामचिन्हे व लेखन संकेत

नियम: मराठीत अर्थाच्या स्पष्टतेसाठी सर्व आधुनिक विरामचिन्हांचा (पूर्णविराम, स्वल्पविराम, अर्धविराम, अपूर्णविराम, प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह, अवतरणचिन्हे, संयोगचिन्ह, अपसारणचिन्ह) यथायोग्य वापर करावा.