मराठी शब्दसंग्रह: समानार्थी, विरुद्धार्थी, म्हणी, वाक्प्रचार, अलंकारिक व समूहदर्शक शब्द
MPSC राज्यसेवा, गट ब व क संयुक्त परीक्षा, तलाठी व पोलीस भरतीमध्ये मराठी व्याकरणाइतकेच (किंबहुना जास्त) वेटेज शब्दसंग्रहाला (Vocabulary) असते. उच्च-वारंवारतेचे समानार्थी शब्द (अमृत, अग्नी, सूर्य...
🎯 मराठी शब्दसंग्रह: समानार्थी, विरुद्धार्थी, म्हणी व वाक्प्रचार (Vocabulary Master)
MPSC राज्यसेवा, गट ब व क संयुक्त परीक्षा, तलाठी व पोलीस भरतीमध्ये मराठी व्याकरणाइतकेच (किंबहुना जास्त) वेटेज शब्दसंग्रहाला (Vocabulary) असते. उच्च-वारंवारतेचे समानार्थी शब्द (अमृत, अग्नी, सूर्य, चंद्र, पाणी, कमळ, घोडा), विरुद्धार्थी शब्द (कृपण-उदार, कृतज्ञ-कृतघ्न, अहित-हित), अलंकारिक शब्द (अरण्यरुदन, अकलेचा खंदक, उंटावरचा शहाणा), प्रसिद्ध म्हणी व वाक्प्रचार यांचा हा सर्वंकष संग्रह आहे.
१. परीक्षेतील अतिमहत्त्वाचे समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द (Master Table)
| शब्द | समानार्थी शब्द (Synonyms) | विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms) |
|---|---|---|
| अमृत | पियूष, सुधा, संजीवनी, अमिय | विष, गरल, हलाहल, कालकूट |
| अग्नी | पावक, वह्नी, अनल, हुताशन, विभावसू, वैश्वानर | जल, पाणी |
| सूर्य | भास्कर, रवी, आदित्य, दिनकर, भानू, सविता, प्रभाकर | चंद्र, निशानाथ |
| कमळ | पंकज, नीरज, अंबुज, राजीव, सरोज, पद्म, नलिन | — |
| घोडा | अश्व, हय, वाजी, तुरंग, तुरंगम | — |
| कृपण (कंजूष) | चिक्कू, अनुदार, कंजूष, हात आखडता | उदार, दानशूर, मोकळ्या हाताचा, कर्ण |
| कृतज्ञ | केलेले उपकार जाणणारा | कृतघ्न (केलेले उपकार विसरणारा) |
२. प्रसिद्ध अलंकारिक शब्द व त्यांचे अचूक अर्थ (MPSC Favorite List)
मराठी समृद्ध शब्दसंग्रह: समानार्थी, विरुद्धार्थी शब्द, म्हणी, वाक्प्रचार व शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द
स्पर्धा परीक्षांमध्ये मराठी व्याकरणाइतकेच (किंबहुना त्याहून अधिक) महत्त्व 'शब्दसंग्रह' (Vocabulary) या घटकाला आहे. टीसीएस (TCS) व आयबीपीएस (IBPS) पॅटर्नमध्ये २५ पैकी १२ ते १५ प्रश्न केवळ शब्दसंग्रहावरच विचारले जातात. येथे परीक्षेच्या दृष्टीने सर्वाधिक विचारले जाणारे घटक संकलित केले आहेत.
१. वारंवार विचारले जाणारे महत्त्वाचे समानार्थी शब्द
२. परीक्षाभिमुख विरुद्धार्थी शब्द
३. म्हणी, वाक्प्रचार व शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द
महत्त्वाच्या म्हणी व अर्थ:
- उथळ पाण्याला खळखळाट फार: कमी ज्ञान असणारा मनुष्य जास्त बढाया मारतो.
- पालथ्या घड्यावर पाणी: केलेले सर्व प्रयत्न किंवा उपदेश व्यर्थ जाणे.
- दगडापेक्षा वीट मऊ: मोठ्या संकटाच्या तुलनेत लहान संकट सुसह्य वाटणे.
- कोल्ह्याला द्राक्षे आंबट: न मिळणाऱ्या गोष्टीला नावे ठेवणे.
महत्त्वाचे वाक्प्रचार व अर्थ:
- उंटावरून शेळ्या हाकणे: प्रत्यक्ष काम न करता केवळ लांबून पोकळ सूचना देणे.
- डोळ्यात धूळ फेकणे: लबाडीने दुसऱ्याला फसवणे.
- पाणी पाजणे: प्रतिस्पर्ध्याचा दारुण पराभव करणे.
- कंबर कसणे: कामासाठी दृढनिश्चयाने सज्ज होणे.
वारंवार विचारले जाणारे शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द:
MPSC & TCS/IBPS सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. खालीलपैकी 'अनिल' या शब्दाचा योग्य समानार्थी शब्द कोणता?
१) अग्नी २) पाणी ३) वारा ४) घोडा
प्रश्न २. 'कृपण' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
१) गरीब २) कंजूष ३) उदार ४) श्रीमंत
प्रश्न ३. 'ज्याला कोणीही शत्रू नाही असा' या शब्दसमूहाबद्दल योग्य शब्द कोणता?
१) निशत्रू २) अजातशत्रू ३) शत्रूहीन ४) मित्र
४. उच्च दर्जाचा परीक्षाभिमुख शब्दसंग्रह (कठीण व निवडक शब्द)
MPSC राज्यसेवा व Combine मुख्य परीक्षेत विचारले जाणारे कठीण शब्द खालीलप्रमाणे संकलित केले आहेत:
विशिष्ट समानार्थी शब्द:
- कमळ: राजीव, पद्म, सरोज, पंकज, नीरज, अंबुज, नलिनी, उत्पल.
- सिंह: केसरी, शार्दूल, वनराज, पंचानन, मृगेंद्र, मृगराज.
- स्त्री: महिला, वनिता, ललना, कामिनी, अंगना, अबला, कांता.
- जंगल: अरण्य, वन, कानन, विपिन, अटवी, कांतार.
- आकाश: नभ, गगन, अंबर, व्योम, ख, अंतराळ, आभाळ.
विशिष्ट विरुद्धार्थी शब्द:
- अहेव (सधवा): विधवा
- निकोप: रोगी / सदोष
- ऐहिक: पारलौकिक
- प्रसरण: आकुंचन
- सुगम: दुर्गम
- विधायक: विघातक
- स्वावलंबी: परावलंबी
अतिशय महत्त्वाचे प्राणी, पक्षी व निसर्ग समानार्थी शब्द:
• साप: भुजंग, सर्प, अहि, व्याळ, उरग, पन्नग.
• अग्नी: अनल, पावक, वन्ही, वैश्वानर, हुताशन.
• फूल: पुष्प, सुमन, कुसुम, प्रसून.
• शत्रू: अरि, रिपू, वैरी, शत्रू, विपक्ष.
परीक्षेतील अत्यंत लोकप्रिय 'अलंकारिक शब्द' (Figurative Terms):
वारंवार विचारले जाणारे समूहदर्शक शब्द:
ध्वनिदर्शक शब्द: पंखांचा फडफडाट, विजांचा कडकडाट, पैंजणांची छुमछुम, घोड्यांचे खिंकाळणे.
महत्त्वाचे घरगुती व नातेसंबंध वाक्प्रचार:
• नाक मुरडणे: नापसंती किंवा नाराजी व्यक्त करणे.
• पोटात कावळे ओरडणे: अतिशय भूक लागणे.
• हात टेकणे: नाईलाज झाल्यामुळे प्रयत्न सोडून देणे.
• तोंडाला कुलूप लावणे: मुळीच न बोलणे / शांत राहणे.
वाक्प्रचार, म्हणी आणि समानार्थी शब्दांचा नित्य सराव केल्यास तलाठी, पोलीस भरती व सरळसेवा परीक्षांमध्ये पैकीच्या पैकी गुण सहज साध्य होतात.
• खडे फोडणे: दोष देणे / नावे ठेवणे. • गाशा गुंडाळणे: निघून जाणे / पसार होणे.
शब्दसंग्रह व मराठी साहित्य सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.