सर्वनाम व त्याचे ६ प्रकार (पुरुषवाचक, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, अनिश्चित व आत्मवाचक)
नामाचा वारंवार होणारा पुनरुच्चार टाळण्यासाठी नामाच्या जागी येणाऱ्या विकारी शब्दाला 'सर्वनाम' (Pronoun) म्हणतात. मराठीत एकूण ९ मूळ सर्वनामे आहेत: मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः. यातील...
🎯 सर्वनाम व त्याचे ६ प्रकार: ९ मूळ सर्वनामे व लिंग-वचन विकार (Pronouns Master)
नामाचा वारंवार होणारा पुनरुच्चार टाळण्यासाठी नामाच्या जागी येणाऱ्या विकारी शब्दाला 'सर्वनाम' (Pronoun) म्हणतात. मराठीत एकूण ९ मूळ सर्वनामे आहेत: मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः. यातील लिंगानुसार बदलणारी ३ (तो, हा, जो) आणि वचनानुसार बदलणारी ५ (मी, तू, तो, हा, जो) आहेत. सर्वनामाचे ६ मुख्य प्रकार आणि 'आपण' चे तिन्ही पुरुषवाचक व आत्मवाचक उपयोग यावर आयोगात वारंवार प्रश्न येतात.
१. सर्वनामांचे ६ प्रकार, लक्षणे व परीक्षा उदाहरणे (Master Table)
| सर्वनामाचा प्रकार | समाविष्ट सर्वनामे | शास्त्रीय व्याख्या व कार्य | आदर्श उदाहरणे (MPSC Focus) |
|---|---|---|---|
| १. पुरुषवाचक सर्वनाम |
• प्रथम: मी, आम्ही • द्वितीय: तू, तुम्ही • तृतीय: तो, ती, ते, त्या |
बोलणारा स्वतःसाठी, ज्याच्याशी बोलतो त्याच्यासाठी, किंवा ज्याच्याविषयी बोलतो त्यासाठी वापरतो. |
• मी निबंध लिहितो. • तुम्ही कधी येणार? • तो रोज अभ्यास करतो. |
| २. दर्शक सर्वनाम | हा, ही, हे, ह्या / तो, ती, ते, त्या | जवळची किंवा दूरची वस्तू दाखवण्यासाठी वापरले जाते. | • हा माझा मित्र आहे. • ती आमची शाळा आहे. |
| ३. संबंधी सर्वनाम | जो, जी, जे, ज्या | मिश्र वाक्यात पुढे येणाऱ्या दर्शक सर्वनामाशी संबंध दर्शवणारे सर्वनाम. | • जो तळे राखील, तो पाणी चाखील. • जे चकाकते ते सोने नसते. |
| ४. प्रश्नार्थक सर्वनाम | कोण, काय, कोणास, कोणाला? | वाक्यात प्रश्न विचारण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वनाम (शेवटी प्रश्नचिन्ह असते). | • तिकडे कोण आहे? • तुझ्या हातात काय आहे? |
| ५. अनिश्चित / सामान्य सर्वनाम | कोण, काय (प्रश्न नसताना) | निश्चितपणे कोणाबद्दल बोलले आहे हे स्पष्ट होत नाही आणि वाक्यात प्रश्नही नसतो. | • कोणी कोणास हसू नये. • त्या पेटीत काय आहे ते मला माहीत नाही. |
| ६. आत्मवाचक सर्वनाम | आपण, स्वतः, निज | नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या नंतर येऊन 'स्वतः' या अर्थी वापरले जाते. | • मी स्वतः त्याला पाहिले. • तो आपणहून पुढे आला. • निज कल्याणा साधावे. |
२. 'आपण' सर्वनामाचे ३ वेगवेगळे उपयोग (MPSC Golden Traps)
१. सर्वनामांची संकल्पना, लिंग-वचन विचार व ६ प्रकार (Pronouns & Classification)
वाक्यात नामाचा वारंवार होणारा पुनरुच्चार टाळण्यासाठी नामाच्या जागी येणाऱ्या विकारी शब्दाला 'सर्वनाम' (Pronoun) म्हणतात. सर्वनामाला स्वतःचा स्वतंत्र अर्थ नसतो; ते ज्या नामासाठी येते त्या नामाचाच अर्थ ते धारण करते. म्हणून सर्वनामांना 'संज्ञा' किंवा 'प्रतिनामे' असेही म्हणतात.
अ. सर्वनामांविषयीचे महत्त्वाचे मूलभूत नियम:
- मराठीतील मूळ सर्वनामे: मराठी भाषेत एकूण ९ मूळ सर्वनामे आहेत: मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः.
- लिंगानुसार बदलणारी सर्वनामे (३): तो (ती, ते, त्या), हा (ही, हे, ह्या), जो (जी, जे, ज्या).
- वचनानुसार बदलणारी सर्वनामे (५): मी (आम्ही), तू (तुम्ही), तो (ते), हा (हे), जो (जे).
- लिंग व वचन दोन्हीनुसार न बदलणारी सर्वनामे (४): कोण, काय, आपण, स्वतः.
ब. सर्वनामांचे ६ प्रमुख प्रकार व वैशिष्ट्ये:
- १. पुरुषवाचक सर्वनाम (Personal Pronouns): बोलणाऱ्याच्या, ऐकणाऱ्याच्या किंवा ज्याच्याविषयी बोलायचे त्याच्या संदर्भात वापरली जाणारी सर्वनामे:
• प्रथमपुरुषी: बोलणारा स्वतःचा उल्लेख करताना वापरतो: मी, आम्ही, आपण, स्वतः.
• द्वितीयपुरुषी: ज्याच्याशी बोलायचे त्याचा उल्लेख करताना: तू, तुम्ही, आपण, स्वतः.
• तृतीयपुरुषी: ज्याच्याविषयी बोलायचे त्याचा उल्लेख करताना: तो, ती, ते, त्या. - २. दर्शक सर्वनाम (Demonstrative Pronouns): जवळची किंवा दूरची वस्तू, व्यक्ती दाखवण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वनाम:
• जवळची वस्तू: हा, ही, हे, ह्या (उदा. 'हा माझा भाऊ आहे', 'हे माझे घर आहे').
• दूरची वस्तू: तो, ती, ते, त्या (उदा. 'तो डोंगर उंच आहे', 'ती माझी शाळा आहे').
टीप: दर्शक सर्वनाम नामापूर्वी येऊन नामाबद्दल माहिती देत असल्यास ते 'सार्वनामिक विशेषण' ठरते. - ३. संबंधी सर्वनाम (Relative Pronouns): वाक्यात पुढे येणाऱ्या दर्शक सर्वनामाशी संबंध दाखवणारे सर्वनाम: जो, जी, जे, ज्या.
• "जो चकाकतो, तो सर्वच सोने नसतो."
• "ज्याने भांडण उकरले, त्याला शिक्षा झाली." - ४. प्रश्नार्थक सर्वनाम (Interrogative Pronouns): ज्या सर्वनामांचा उपयोग वाक्यात प्रत्यक्ष प्रश्न विचारण्यासाठी केला जातो आणि शेवटी प्रश्नचिन्ह (?) असते: कोण, काय, कोणास, कोणाला, कोणी.
• "दरवाजावर कोण आहे?"
• "तुझ्या हातात काय आहे?" - ५. अनिश्चित किंवा सामान्य सर्वनाम (Indefinite Pronouns): वाक्यातील 'कोण, काय' ही सर्वनामे नेमक्या कोणत्या नामाबद्दल आली आहेत हे निश्चित सांगता येत नाही, आणि वाक्यात प्रश्न विचारलेला नसतो:
• "कोणी कोणास हसू नये."
• "त्याच्या मनात काय आहे ते कुणास ठाऊक!"
• "कोणीही यावे, टिकली मारून जावे." - ६. आत्मवाचक सर्वनाम (Reflexive Pronouns): स्वतः या अर्थी वापरली जाणारी सर्वनामे: आपण, स्वतः, निज.
• "मी स्वतः मुख्यमंत्र्यांना भेटलो."
• "तू आपण होऊन चुका कबूल कर."
• "त्याने निज पुत्रास सांभाळले." ('निज' म्हणजे स्वतःचा).
क. 'आपण' या सर्वनामाचे तिहेरी रूप (Exam Trap):
- १. प्रथमपुरुषी: "आपण जेवून घेऊया." (आपण = आम्ही).
- २. द्वितीयपुरुषी (आदरार्थी): "आपण कधी आलात?" (आपण = तुम्ही).
- ३. आत्मवाचक: "तो आपण होऊन माझ्याकडे आला." (आपण = स्वतः).
सर्वनामांचे प्रकार, उदाहरणे व नियम तक्ता
| सर्वनामाचा प्रकार | मूळ सर्वनामे | परीक्षेतील नमुना वाक्य | ओळखण्याची युक्ती (Exam Trick) |
|---|---|---|---|
| १. पुरुषवाचक | मी, तू, तो, ती, ते, आम्ही, तुम्ही | "आम्ही उद्या मुंबईला जाऊ." | बोलणारा, ऐकणारा किंवा तिसऱ्या व्यक्तीचा संदर्भ. |
| २. दर्शक सर्वनाम | हा, ही, हे / तो, ती, ते | "हे माझे आवडते पुस्तक आहे." | बोट दाखवून वस्तू दर्शवणे. |
| ३. संबंधी सर्वनाम | जो, जी, जे, ज्या | "जो अभ्यास करेल, तो पास होईल." | मिश्र वाक्यात 'जो-तो' ची जोडी येते. |
| ४. प्रश्नार्थक सर्वनाम | कोण, काय (प्रश्न विचारण्यासाठी) | "तुला काय हवे आहे?" | वाक्याच्या शेवटी अनिवार्यपणे प्रश्नचिन्ह (?) असते. |
| ५. अनिश्चित सर्वनाम | कोण, काय (प्रश्न नसताना) | "कोणी कोणाशी भांडू नये." | वाक्यात प्रश्नचिन्ह नसते, निश्चित बोध होत नाही. |
| ६. आत्मवाचक सर्वनाम | आपण, स्वतः, निज | "मी स्वतः खात्री केली." | नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या नंतर 'स्वतः' या अर्थी येते. |
पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये
- मराठी भाषेत एकूण मूळ सर्वनामे किती आहेत? - ९ सर्वनामे (मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः).
- सर्वनामांचे एकूण मुख्य प्रकार किती आहेत? - ६ प्रकार.
- लिंगानुसार बदलणारी सर्वनामे किती आहेत? - ३ सर्वनामे (तो, हा, जो).
- वचनानुसार बदलणारी सर्वनामे किती आहेत? - ५ सर्वनामे (मी, तू, तो, हा, जो).
- लिंग व वचन दोन्हीनुसार न बदलणारी सर्वनामे किती? - ४ सर्वनामे (कोण, काय, आपण, स्वतः).
- 'कोणी कोणास हसू नये' या वाक्यातील 'कोणी' हे कोणते सर्वनाम आहे? - अनिश्चित किंवा सामान्य सर्वनाम.
- 'जो तळे राखील तो पाणी चाखील' यातील 'जो' कोणते सर्वनाम आहे? - संबंधी सर्वनाम.
- 'मी स्वतः त्याला पाहिले' यातील 'स्वतः' कोणते सर्वनाम आहे? - आत्मवाचक सर्वनाम.
- सर्वनामांना काय म्हणतात? - प्रतिनामे किंवा संज्ञा.
- सर्वनामाला स्वतःचे लिंग व वचन असते का? - नाही, ते ज्या नामासाठी येते त्याचे लिंग-वचन धारण करते.
- 'तो आपणहून निघून गेला' यातील 'आपण' कोणत्या अर्थाने आले आहे? - आत्मवाचक सर्वनाम (स्वतः).
- 'आपण कधी आलात?' यातील 'आपण' कोणते सर्वनाम आहे? - द्वितीयपुरुषी आदरार्थी सर्वनाम (तुम्ही).
- 'हा माझा पेन आहे' यातील 'हा' काय आहे? - दर्शक सर्वनाम.
- 'हा पेन माझा आहे' यातील 'हा' काय आहे? - सार्वनामिक विशेषण (नामापूर्वी आल्याने).
- 'तुला काय पाहिजे?' यातील 'काय' कोणते सर्वनाम आहे? - प्रश्नार्थक सर्वनाम.
MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण
प्रश्न १. मराठीतील सर्वनामांविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. मराठीत एकूण ९ मूळ सर्वनामे असून त्यांचे ६ प्रकार पडतात.
ब. तो, हा, जो ही ३ सर्वनामे लिंगानुसार बदलतात.
क. कोण, काय, आपण, स्वतः ही सर्वनामे लिंग व वचनानुसार मुळीच बदलत नाहीत.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व विधाने बरोबर आहेत
उत्तर: पर्याय ४ (अ, ब आणि क सर्व विधाने बरोबर आहेत)
स्पष्टीकरण: मराठी व्याकरणानुसार सर्व नियमांची ही विधाने परिपूर्ण व खरी आहेत. ९ मूळ सर्वनामांपैकी ३ लिंगानुसार, ५ वचनानुसार आणि ४ सर्वनामे दोन्हीनुसार बदलत नाहीत.
प्रश्न २. 'कोणी कोणास बोलू नये' या वाक्यातील 'कोणी' या सर्वनामाचा अचूक प्रकार कोणता?
१) प्रश्नार्थक सर्वनाम
२) अनिश्चित / सामान्य सर्वनाम
३) संबंधी सर्वनाम
४) आत्मवाचक सर्वनाम
उत्तर: पर्याय २ (अनिश्चित / सामान्य सर्वनाम)
स्पष्टीकरण: वाक्यात 'कोणी' हे कोणा एका विशिष्ट नामासाठी आलेले नसून ते अनिश्चित आहे आणि वाक्यात प्रश्नही विचारलेला नाही. म्हणून हे अनिश्चित किंवा सामान्य सर्वनाम आहे.
प्रश्न ३. 'आपण' या सर्वनामाच्या विविध उपयोगांविषयी कोणती जोडी अयोग्य आहे?
१) "आपण जेवायला बसूया" - प्रथमपुरुषी सर्वनाम
२) "आपण उद्या यावे" - द्वितीयपुरुषी आदरार्थी सर्वनाम
३) "तो आपणहून पुढे झाला" - दर्शक सर्वनाम
४) "मी आपण होऊन विचारले" - आत्मवाचक सर्वनाम
उत्तर: पर्याय ३ ("तो आपणहून पुढे झाला" - दर्शक सर्वनाम ही जोडी अयोग्य आहे)
स्पष्टीकरण: "तो आपणहून पुढे झाला" या वाक्यात 'आपण' हे 'स्वतः' या अर्थाने आल्यामुळे ते आत्मवाचक सर्वनाम आहे, दर्शक सर्वनाम नाही.
शब्दांच्या जाती (सव्यय व अव्यय) सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.