विशेषण व त्याचे प्रकार: गुण, संख्या, सार्वनामिक, धातुसाधित व विधी/अधिविशेषण
नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या विकारी शब्दाला 'विशेषण' म्हणतात. विशेषणाचे ३ मुख्य प्रकार: १. गुणविशेषण, २. संख्याविशेषण (५ उपप्रकार), ३. सार्वनामिक विशेषण. तसेच साधित...
🎯 विशेषण व त्याचे प्रकार: गुण, संख्या, सार्वनामिक व विधी/अधिविशेषण (Adjectives)
नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या विकारी शब्दाला 'विशेषण' म्हणतात. विशेषणाचे ३ मुख्य प्रकार: १. गुणविशेषण, २. संख्याविशेषण (५ उपप्रकार), ३. सार्वनामिक विशेषण. तसेच साधित विशेषणे (नामसाधित, धातुसाधित, अव्ययसाधित) आणि नामाच्या आधी येणारे अधिविशेषण (पूर्वविशेषण) विरुद्ध नामानंतर येणारे विधिविशेषण (उत्तरविशेषण) यावर आयोगात सातत्याने प्रश्न विचारले जातात.
१. संख्याविशेषणाचे ५ उपप्रकार व शास्त्रीय व्याख्या (Master Table)
| संख्याविशेषणाचा उपप्रकार | शास्त्रीय व्याख्या व अर्थ | आदर्श उदाहरणे (MPSC Focus) |
|---|---|---|
| १. गणनावाचक | केवळ वस्तू मोजण्यासाठी संख्या वापरली जाते. (पूर्णांक, अपूर्णांक व साकल्य). |
• पूर्णांक: दहा मुले, पाच रुपये, वीस झाडे. • अपूर्णांक: अर्धा लिटर, पाव किलो, दीड तास, सव्वा दोन. • साकल्यवाचक: पाचही पांडव, दोन्ही डोळे, चारी भावंडे. |
| २. क्रमवाचक | वस्तूंचा मालिकेतला निश्चित क्रम दर्शवणारे रूप. | पहिला क्रमांक, पाचवी गल्ली, आठवे वर्ष, साठावे वर्ष, दुसरी रांग. |
| ३. आवृत्तीवाचक | संख्येची किती पट झाली हे दर्शवणारे रूप. | दुप्पट नफा, चौपट मुले, द्विगुणित आनंद, दसपट किंमत, तिहेरी रंग. |
| ४. पृथकत्ववाचक | एक-एक गट वेगळा करून दाखवणारे रूप (सुटे-सुटे). | एक-एक मुलगा, दहा-दहाचा गट, प्रत्येकी पाच, गल्लोगल्ली. |
| ५. अनिश्चित संख्याविशेषण | निश्चित संख्या न दर्शवता केवळ अंदाज किंवा परिमाण देणारे रूप. | सर्व मुले, काही लोक, पुष्कळ धान्य, थोडे पाणी, सर्व रस्ते, अमर्याद संपत्ती. |
२. अधिविशेषण (पूर्वविशेषण) विरुद्ध विधिविशेषण (उत्तरविशेषण)
⬅️ १. अधिविशेषण (पूर्वविशेषण):
जे विशेषण नामाच्या आधी (पूर्वी) येते:
• गोड आंबा सर्वांना आवडतो.
• काळा कुत्रा रस्त्यावर धावला.
➡️ २. विधिविशेषण (उत्तरविशेषण):
जे विशेषण नामानंतर आणि क्रियापदाच्या आधी येते:
• हा आंबा गोड निघाला.
• तो कुत्रा काळा होता.
३. साधित विशेषणे (Derived Adjectives - नाम, धातू व अव्यय साधित)
१. विशेषणांची संकल्पना, प्रकार व स्थानविचार (Adjectives & Classification)
नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या विकारी शब्दाला 'विशेषण' (Adjective) म्हणतात. ज्या नामाबद्दल विशेषण अधिक माहिती सांगते, त्या नामाला 'विशेष्य' (Noun qualified) म्हणतात (उदा. 'शहाणा मुलगा' यात 'शहाणा' हे विशेषण व 'मुलगा' हे विशेष्य आहे).
अ. विशेषणांचे मुख्य तीन प्रकार:
- १. गुणविशेषण (Qualitative Adjectives): नामाचा कोणताही गुण, रंग, रूप, चव, स्वभाव किंवा आकार दर्शवणारे विशेषण:
• कडू कारले, गोड आंबा, शूर सरदार, सुंदर फूल, उंच झाड, काळा घोडा, दयाळू राजा. - २. संख्याविशेषण (Numeral Adjectives): नामाची संख्या दर्शवणारे विशेषण. याचे ५ उपप्रकार पडतात:
- • गणनावाचक: वस्तूची प्रत्यक्ष मोजदाद:
- पूर्णांकवाचक: एक, पाच, दहा, पन्नास मुले.
- अपूर्णांकवाचक: अर्धा, पाव, सव्वा, दीड, अडीच किलो. - • क्रमवाचक: वस्तूंचा श्रेणीतील क्रम दाखवणारे: पहिला वर्ग, पाचवी गल्ली, सतरावा मजला, दुसरी फेरी.
- • आवृत्तीवाचक: संख्येची किती पट झाली ते दाखवणारे: दुप्पट नफा, तिप्पट वाढ, चौपट काम, द्विगुणित आनंद.
- • पृथक्त्ववाचक: एकेकाचा किंवा गटाचा वेगळा बोध करून देणारे: एक-एक मुलगा, पाच-पाच चे गट, दहा-दहा रुपये.
- • अनिश्चित संख्याविशेषण: निश्चित संख्या सांगता येत नाही: सर्व लोक, काही मुले, थोडे पाणी, इतर गोष्टी, फार माणसे.
- • गणनावाचक: वस्तूची प्रत्यक्ष मोजदाद:
- ३. सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjectives): सर्वनामांपासून बनलेली आणि नामाच्या आधी येऊन नामाची व्याप्ती मर्यादित करणारी विशेषणे:
• माझे घर, ती मुलगी, कोणते गाव, असा मनुष्य, इतके काम, कसला माणूस, आमची शाळा.
ब. साधित विशेषणे (Derived Adjectives):
- नामसाधित विशेषणे: नामांपासून बनलेली: पुणेरी पगडी, बनारसी साडी, सातारी कंदीपेढे, कागदी वाघ, सुती कापड.
- धातुसाधित विशेषणे: धातूंपासून बनलेली: वाहती नदी, पिकलेला आंबा, रडके बाळ, धावणारी गाडी, बोलकी बाहुली.
- अव्ययसाधित विशेषणे: अव्ययांपासून बनलेली: वरचा मजला, खालची खोली, पुढची गल्ली, मागील दार.
क. स्थानावरून विशेषणांचे प्रकार (Position of Adjectives):
- १. अधिविशेषण किंवा पूर्वविशेषण: विशेषण जेव्हा नामाच्या पूर्वी येते: "तो हुशार मुलगा आहे."
- २. विधिविशेषण किंवा उत्तरविशेषण: विशेषण जेव्हा नामानंतर आणि क्रियापदाच्या मागे येते: "हा मुलगा हुशार आहे."
विशेषणांचे प्रकार, उपप्रकार व परीक्षेतील उदाहरणे तक्ता
| विशेषणाचा प्रकार | उपप्रकार | लक्षण / ओळख | परीक्षेतील प्रमुख उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| गुणविशेषण | - | रंग, रूप, आकार, चव दर्शवणे | शूर सैनिक, आंबट द्राक्षे, काळा घोडा, सुंदर स्त्री. |
| संख्याविशेषण | गणनावाचक | वस्तूंची प्रत्यक्ष संख्या | दहा मुले (पूर्णांक), अर्धा तास (अपूर्णांक). |
| क्रमवाचक | श्रेणीतील क्रम दाखवणे | पहिली इयत्ता, चौथा बंगला, सातवा मजला. | |
| आवृत्तीवाचक | पट किंवा फेऱ्या दाखवणे | दुप्पट नफा, चौपट वेगाने, दुहेरी भूमिका. | |
| पृथक्त्ववाचक | एक-एक गट वेगळा करणे | दोन-दोन मुले, एक-एक व्यक्ती, पाच-पाचचे गट. | |
| अनिश्चित | निश्चित आकडा नसणे | काही लोक, सर्व संपत्ती, थोडे दूध. | |
| सार्वनामिक विशेषण | - | सर्वनामापासून बनून नामापूर्वी येणे | माझे पुस्तक, ती मुलगी, असा माणूस, कोणती साडी. |
| साधित विशेषणे | नाम/धातू/अव्ययसाधित | इतर शब्दांपासून बनलेली | पुणेरी पगडी, पिकलेला पेरू, वरचा मजला. |
पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये
- नामाबद्दल विशेष माहिती सांगणाऱ्या विकारी शब्दाला काय म्हणतात? - विशेषण (Adjective).
- विशेषण ज्या नामाबद्दल माहिती सांगते त्या नामाला काय म्हणतात? - विशेष्य (Noun).
- 'दुप्पट नफा' यातील 'दुप्पट' हे कोणत्या प्रकारचे संख्याविशेषण आहे? - आवृत्तीवाचक संख्याविशेषण.
- 'पाचवा मजला' यातील 'पाचवा' हे कोणते संख्याविशेषण आहे? - क्रमवाचक संख्याविशेषण.
- 'एक-एक मुलगा पुढे या' यातील 'एक-एक' कोणते विशेषण आहे? - पृथक्त्ववाचक संख्याविशेषण.
- 'काही मुले गैरहजर होती' यातील 'काही' कोणते विशेषण आहे? - अनिश्चित संख्याविशेषण.
- 'पुणेरी पगडी' हे कोणत्या साधित विशेषणाचे उदाहरण आहे? - नामसाधित विशेषण (पुणे या नामापासून).
- 'वाहती नदी' यातील 'वाहती' हे कोणते विशेषण आहे? - धातुसाधित विशेषण ('वाह' धातूपासून).
- 'वरचा मजला' यातील 'वरचा' कोणते विशेषण आहे? - अव्ययसाधित विशेषण ('वर' अव्ययापासून).
- नामाच्या पूर्वी येणाऱ्या विशेषणाला काय म्हणतात? - अधिविशेषण किंवा पूर्वविशेषण.
- नामानंतर येणाऱ्या विशेषणाला काय म्हणतात? - विधिविशेषण किंवा उत्तरविशेषण.
- 'तो मुलगा शहाणा आहे' या वाक्यातील 'शहाणा' हे कोणत्या स्थानाचे विशेषण आहे? - विधिविशेषण.
- 'शहाणा मुलगा परीक्षेत पहिला आला' यातील 'शहाणा' कोणते विशेषण आहे? - अधिविशेषण.
- विशेषणाचे मुख्य किती प्रकार मानले जातात? - ३ प्रकार (गुणविशेषण, संख्याविशेषण, सार्वनामिक विशेषण).
- संख्याविशेषणाचे एकूण किती उपप्रकार पडतात? - ५ उपप्रकार.
MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण
प्रश्न १. संख्याविशेषणांचे उपप्रकार आणि उदाहरणे यांच्या योग्य जोड्या जुळवा:
अ. क्रमवाचक - १. दुप्पट वाढ
ब. आवृत्तीवाचक - २. पाचवी गल्ली
क. पृथक्त्ववाचक - ३. काही माणसे
ड. अनिश्चित - ४. दोन-दोन मुले
पर्याय:
१) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
२) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
३) अ-२, ब-३, क-१, ड-४
४) अ-३, ब-१, क-४, ड-२
उत्तर: पर्याय १ (अ-२, ब-१, क-४, ड-३)
स्पष्टीकरण: क्रमवाचक 'पाचवी गल्ली', आवृत्तीवाचक 'दुप्पट वाढ', पृथक्त्ववाचक 'दोन-दोन मुले', आणि अनिश्चित 'काही माणसे' ही अचूक जोडी आहे.
प्रश्न २. अधिविशेषण आणि विधिविशेषण यांच्याविषयी खालील विधाने तपासा:
अ. नामाच्या पूर्वी येणाऱ्या विशेषणाला अधिविशेषण म्हणतात.
ब. नामानंतर आणि क्रियापदाच्या मागे येणाऱ्या विशेषणाला विधिविशेषण म्हणतात.
क. "गंगा पवित्र नदी आहे" या वाक्यात 'पवित्र' हे विधिविशेषण आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व
उत्तर: पर्याय १ (फक्त अ आणि ब सत्य आहेत)
स्पष्टीकरण: विधान 'क' चुकीचे आहे. "गंगा पवित्र नदी आहे" या वाक्यात 'पवित्र' हे 'नदी' या नामाच्या पूर्वी आल्यामुळे ते अधिविशेषण आहे. "गंगा नदी पवित्र आहे" असे असते तर ते विधिविशेषण ठरले असते.
प्रश्न ३. 'सातारी कंदीपेढे' व 'पुणेरी पगडी' ही विशेषणे कोणत्या प्रकारात मोडतात?
१) धातुसाधित विशेषणे
२) नामसाधित विशेषणे
३) अव्ययसाधित विशेषणे
४) सार्वनामिक विशेषणे
उत्तर: पर्याय २ (नामसाधित विशेषणे)
स्पष्टीकरण: सातारा व पुणे ही मुळात विशेषनामे असून त्यांना प्रत्यय जोडून पेढे व पगडी या नामांबद्दल माहिती देणारी नामसाधित विशेषणे तयार करण्यात आली आहेत.
• अधिविशेषण (Attributive): विशेष्यापूर्वी येऊन उद्देशाचा भाग बनते (उदा. 'हुशार मुलगा परीक्षेत पहिला आला').
• विधिविशेषण (Predicative): विशेष्यानंतर येऊन विधेयाचा भाग होऊन विशेष्याचे विधान पूर्ण करते (उदा. 'तो मुलगा हुशार आहे'). केवळ शब्दांच्या स्थानापेक्षा त्याच्या कार्यात्मक भूमिकेवरून हे ठरते.
उदा. कोणते गाव, असा मनुष्य.
शब्दांच्या जाती (सव्यय व अव्यय) सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.