क्रियापद व त्याचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक, द्विकर्मक, संयुक्त, प्रयोजक, शक्य व भावकर्तुक PDF

🎯 क्रियापद व त्याचे सर्व प्रकार: अर्थ, सिद्ध, साधित, प्रयोजक व शक्य (Verbs)

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला 'क्रियापद' (Verb) म्हणतात. क्रियापदाच्या मूळ रूपाला 'धातू' (Root) म्हणतात. क्रियापदांचे प्रमुख प्रकार: सकर्मक, अकर्मक, द्विकर्मक (प्रत्यक्ष वस्तू प्रथमेत व अप्रत्यक्ष व्यक्ती चौथीत), संयुक्त क्रियापद (धातुसाधित + सहाय्यक), प्रयोजक (दुसऱ्याकडून करवून घेणे) वि. शक्य (कर्त्याचे सामर्थ्य), आणि भावकर्तुक / अकर्तुक क्रियापदे (सांजावले, उजाडले, मळमळते, गडगडते) यावर आयोगात हमखास प्रश्न येतात.

१. क्रियापदांचे मुख्य व साधित प्रकार (Master Table)

क्रियापद प्रकार	शास्त्रीय लक्षण / ओळख	आदर्श उदाहरणे व विश्लेषण (MPSC Focus)
१. सकर्मक क्रियापद	क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची आवश्यकता असते.	• गवळी धार काढतो. • राम आंबा खातो. • अनुराधा निबंध लिहिते.
२. अकर्मक क्रियापद	क्रिया कर्त्यापासून निघून कर्त्यापाशीच थांबते; कर्माची गरज नसते.	• तो रस्त्यात पडला. • पक्षी आकाशात उडतात. • राजा हसला.
३. द्विकर्मक क्रियापद	वाक्यात २ कर्मे असतात: १ प्रत्यक्ष कर्म (वस्तू - प्रथमा) व २ अप्रत्यक्ष कर्म (व्यक्ती - चतुर्थी).	• आजीने नातवाला (अप्रत्यक्ष) गोष्ट (प्रत्यक्ष) सांगितली. • गुरुजींनी मुलांना व्याकरण शिकवले.
४. उभयविध क्रियापद	एकच क्रियापद वाक्याच्या रचनेनुसार सकर्मक व अकर्मक अशा दोन्ही प्रकारे वापरले जाते.	• सकर्मक: त्याने घराचे दार उघडले. • अकर्मक: अचानक घराचे दार उघडले. • (इतर: मोडले, कापले, लोटले, सरकवले, आटवले).
५. प्रयोजक क्रियापद	कर्ता क्रिया स्वतः न करता दुसऱ्याकडून करवून घेतो (शेवटी -वते/-वितात प्रत्यय).	• आई बाळाला हसवते. • शिक्षक विद्यार्थ्यांना चालवितात. • तो त्याला पाणी पाजतो.
६. शक्य क्रियापद	कर्त्याच्या अंगी ती क्रिया करण्याचे सामर्थ्य किंवा शक्यता दर्शवते.	• मला आता डोंगर चढवतो. • आजोबांना थोडे चालवते. • आजारी माणसाला पेढा खावतो.
७. भावकर्तुक / अकर्तुक	वाक्यात स्पष्ट कर्ता नसून क्रियापदातील भावच कर्ता असतो (तृतीयपुरुषी नपुंसकलिंगी एकवचनी).	• पुण्यात पोहोचण्यापूर्वीच उजाडले. • आज दिवसभर सारखे गडगडते. • त्याच्या पोटात मळमळते. • सांजावले तेव्हा आम्ही घरी परतलो.
८. संयुक्त क्रियापद	धातुसाधित (अपूर्ण क्रिया) $+$ सहाय्यक क्रियापद मिळून एकच पूर्ण क्रिया दर्शवतात.	• बाळ खेळू (धातुसाधित) लागले (सहाय्यक). • तो निबंध लिहीत आहे. • आम्ही चित्रपट पाहत होतो.

क्रियापद संकल्पना, सविस्तर वर्गीकरण व व्याकरणिक नियम (Comprehensive Verb Theory)

मराठी वाक्यात 'क्रियापद' हे सर्वोच्च महत्त्वाचे पद मानले जाते. वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला क्रियापद म्हणतात. क्रियापदाशिवाय वाक्याचा अर्थ सामान्यतः पूर्ण होत नाही. क्रियापदाच्या मूळ रूपाला 'धातू' (Root) असे म्हणतात. उदा. 'खातो', 'खाल्ला', 'खाईल' या क्रियापदांमधील मूळ धातू 'खा' हा आहे. धातूला विविध प्रत्यय लागून जेव्हा क्रियेचा केवळ बोध होतो परंतु वाक्याचा अर्थ पूर्ण होत नाही, तेव्हा त्या रूपाला 'धातुसाधित' किंवा 'कृदंत' (Participle) म्हणतात.

क्रियापद ओळखण्याची त्रिसूत्री:

धातू: क्रियापदातील प्रत्ययरहित मूळ शब्द (उदा. बस, उठ, बोल, कर, गा, पी).
धातुसाधित (कृदंत): धातूला प्रत्यय लागून क्रिया अपूर्ण दर्शवणारे रूप (उदा. बोलणारा, जाताना, खाऊन, हसता).
क्रियापद: धातुसाधिताला अर्थपूर्ण पूर्णत्व देणारे किंवा काळाचा बोध करून देणारे पूर्ण रूप (उदा. बोलतो, गेला, खाल्ले, हसला).

१. क्रियापदांचे मुख्य व अर्थवाही प्रकार

१) सकर्मक क्रियापद (Transitive Verb)

ज्या वाक्याचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची आवश्यकता असते, त्या क्रियापदाला सकर्मक क्रियापद म्हणतात. येथे क्रिया कर्त्यापासून निघून दुसऱ्या घटकावर (कर्मावर) घडते.

उदाहरणे: 'राम आंबा खातो.' (खाणारा राम = कर्ता, खाण्याची क्रिया आंब्यावर घडते = कर्म). ' गवळी धार काढतो.' 'अनुराधा पुस्तक वाचते.'

२) अकर्मक क्रियापद (Intransitive Verb)

कर्त्याने केलेली क्रिया कर्त्यावरच लय पावते, ती पुढे कर्माकडे जात नाही, म्हणजेच वाक्याचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज नसते.

उदाहरणे: 'तो रस्त्यात पडला.' (पडणारा तो, पडण्याची क्रिया त्याच्यावरच घडली). 'पक्षी आकाशात उडतात.' 'मी मुंबईला जाईन.' 'राजा काल मरण पावला.'

३) द्विकर्मक क्रियापद (Ditransitive Verb)

ज्या क्रियापदांना दोन कर्मांची आवश्यकता असते. यात एक प्रत्यक्ष कर्म (वस्तुवाचक, द्वितीया विभक्तीत) आणि दुसरे अप्रत्यक्ष कर्म (व्यक्तिवाचक/प्राणिवाचक, चतुर्थी विभक्तीत - स, ला, ते, ना) असते.

उदाहरणे: 'आजीने नातीला गोष्ट सांगितली.' (नात = अप्रत्यक्ष कर्म, गोष्ट = प्रत्यक्ष कर्म). 'गुरुजी विद्यार्थ्यांना व्याकरण शिकवतात.' 'राजाने भिकाऱ्याला शाल दिली.'

४) उभयविध क्रियापद (Ambitransitive Verb)

जेव्हा एकच क्रियापद संदर्भावरून कधी सकर्मक तर कधी अकर्मक अशा दोन्ही प्रकारे वापरले जाते, तेव्हा त्यास 'उभयविध क्रियापद' म्हणतात.

त्याने घराचे दार उघडले (सकर्मक - दार हे कर्म आहे).
त्याच्या घराचे दार आपोआप उघडले (अकर्मक - कर्म नाही).
रामाने काठी मोडली (सकर्मक) / ती काठी वाऱ्याने मोडली (अकर्मक).
त्याने सफरचंद कापले (सकर्मक) / त्याचे बोट सुरीने कापले (अकर्मक).

५) अपूर्णविधान क्रियापद व विधानपूरक (Incomplete Predication & Complements)

काही अकर्मक किंवा सकर्मक क्रियापदे अशी असतात की कर्ता व कर्म असूनही वाक्याचा अर्थ अपूर्ण राहतो. हा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी जी जास्तीची संज्ञा वापरावी लागते, तिला विधानपूरक (Complement) म्हणतात.

उदाहरणे: 'तो राजा झाला.' ('झाला' हे अपूर्ण विधान, 'राजा' हा विधानपूरक आहे). 'काकूंनी मुलीला शहाणी केले.' ('शहाणी' हे कर्मपूरक आहे).

६) प्रयोजक व शक्य क्रियापद (Causative & Potential Verbs) - वारंवार विचारले जाणारे

प्रयोजक क्रियापद (Causative):

मूळ धातूच्या क्रियेचा कर्ता स्वतः ती क्रिया करत नसून तो दुसऱ्याकडून ती करवून घेतो असा बोध होतो. यात सहसा 'वि' किंवा 'व' प्रत्यय लागतो.

उदा. आई बाळाला हसविते / निजविते; शिक्षक विद्यार्थ्यांना गणित शिकवितात; तो बैलाला धाववतो.

शक्य क्रियापद (Potential):

मूळ धातूच्या रूपावरून कर्त्याच्या अंगी ती क्रिया करण्याचे सामर्थ्य किंवा शक्यता आहे असा बोध होतो. यात धातूला 'व' प्रत्यय लागतो.

उदा. आता मला डोंगर चढवतो; आजीला आता थोडे चालवते; आजारी माणसाला आता भात जेववतो.

७) भावकर्तुक / अकर्तुक क्रियापद (Impersonal Verbs)

ज्या वाक्यात स्वतंत्र असा स्पष्ट कर्ता नसतो, तर क्रियापदातील मूळ क्रियेचा भाव हाच कर्ता मानला जातो, त्यास भावकर्तुक क्रियापद म्हणतात. ही क्रियापदे नेहमी तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी असतात.

उदाहरणे: 'साडेपाच वाजता उजाडले.' 'मावळताना सांजावले.' 'आज दिवसभर सारखे गडगडते.' 'घरी पोहोचण्यापूर्वीच अंधारले.' 'त्याच्या पोटात मळमळते.'

८) संयुक्त क्रियापद व सहाय्यक क्रियापद (Compound & Auxiliary Verbs)

धातुसाधित + सहाय्यक क्रियापद = संयुक्त क्रियापद.
महत्त्वाची अट: दोन्ही शब्दांनी मिळून एकच क्रिया व्यक्त झाली पाहिजे. जर दोन वेगवेगळ्या क्रिया दर्शविल्या गेल्या, तर ते संयुक्त क्रियापद ठरत नाही.

उदाहरणे: 'बाळ एवढा लाडू खाऊन टाक.' ('खाणे' ही एकच क्रिया आहे, 'टाकणे' हे सहाय्यक क्रियापद आहे). 'तो रोज व्यायाम करत असतो.'

परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये (TCS / IBPS / MPSC Quick Pointers)

धातुसाधित व क्रियापद फरक: धातुसाधिताने वाक्याचा अर्थ कधीही पूर्ण होत नाही, तर क्रियापद वाक्याचा अर्थ पूर्ण करते.
भावकर्तुक क्रियापदांचे लिंग-वचन: नेहमी नपुंसकलिंगी, तृतीयपुरुषी, एकवचनी असते (उदा. 'मळमळते', 'सांझावले').
अप्रत्यक्ष कर्म: नेहमी व्यक्तिवाचक किंवा सजीव असून ते चतुर्थी विभक्तीत (स, ला, ते, ना) असते.
प्रत्यक्ष कर्म: नेहमी अमानवी/निर्जीव/वस्तुवाचक असून ते बहुधा प्रथमा किंवा अप्रत्ययी द्वितीयेत असते.
सहाय्यक क्रियापद: जेव्हा धातुसाधिताला जोडून येऊन मुख्य क्रियेचा काळ किंवा अर्थ पूर्ण करण्यास मदत करते, तेव्हाच ते सहाय्यक क्रियापद बनते.

MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १. खालील विधाने विचारात घ्या व योग्य पर्याय निवडा:

अ) 'आजीने नातीला गोष्ट सांगितली' या वाक्यात 'गोष्ट' हे अप्रत्यक्ष कर्म आहे.
ब) 'मला आता चालवते' या वाक्यातील क्रियापद 'शक्य क्रियापद' आहे.
क) 'रामाने घराचे दार उघडले' यात 'उघडले' हे उभयविध क्रियापद म्हणून वापरले जाऊ शकते.

१) फक्त अ व ब बरोबर २) फक्त ब व क बरोबर ३) फक्त अ बरोबर ४) सर्व विधाने बरोबर

उत्तर: पर्याय २ (फक्त ब व क बरोबर)

स्पष्टीकरण: 'गोष्ट' हे प्रत्यक्ष कर्म (वस्तुवाचक) आहे, तर 'नातीला' हे अप्रत्यक्ष कर्म (व्यक्तिवाचक) आहे. त्यामुळे विधान 'अ' चूक आहे.

प्रश्न २. 'साडेपाच वाजताच अचानक सर्वत्र अंधारले' या वाक्यातील क्रियापदाचा प्रकार कोणता?

१) अकर्मक क्रियापद २) प्रयोजक क्रियापद ३) भावकर्तुक (अकर्तुक) क्रियापद ४) शक्य क्रियापद

उत्तर: पर्याय ३ (भावकर्तुक क्रियापद)

स्पष्टीकरण: वाक्यात स्पष्ट कर्ता नसून अंधारण्याचा भाव हाच कर्ता मानला जातो, म्हणून हे भावकर्तुक किंवा अकर्तुक क्रियापद आहे.

प्रश्न ३. खालीलपैकी संयुक्त क्रियापदाचे योग्य उदाहरण कोणते?

१) तो जेवून शाळेत गेला. २) मुलांनो, शांत बसा. ३) बाळ एवढे दूध पिऊन घे. ४) तो धावत धावत आला.

उत्तर: पर्याय ३ (बाळ एवढे दूध पिऊन घे)

स्पष्टीकरण: 'पिऊन घे' यामध्ये 'पिणे' ही एकच मुख्य क्रिया असून 'घे' हे सहाय्यक क्रियापद आहे. पर्याय १ मध्ये 'जेवून' आणि 'गेला' या दोन वेगवेगळ्या क्रिया आहेत.

📌 प्रत्यक्ष कर्म वि. अप्रत्यक्ष कर्म शास्त्रीय नियम:

प्रत्यक्ष कर्म (Direct Object): कर्त्याच्या क्रियेचा ज्यावर थेट परिणाम होतो. हे केवळ निर्जीव नसते! 'मी रामला पाहिले' या वाक्यात 'रामला' हे सजीव सप्रत्ययी प्रत्यक्ष कर्म आहे. द्विकर्मक क्रियापदात दान जाणारी वस्तू हे प्रत्यक्ष कर्म (प्रायः अप्रत्ययी किंवा द्वितीया) असते.
अप्रत्यक्ष कर्म (Indirect Object): ज्याला दान दिले जाते तो भोक्ता/स्वीकारणारा. हे सामान्यतः चतुर्थी विभक्तीत असते.

क्रियापद व त्याचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक, द्विकर्मक, संयुक्त, प्रयोजक, शक्य व भावकर्तुक