स्वरसंधी: दीर्घत्व, गुणादेश, वृद्ध्यादेश, यणादेश व अयादेश संधी
दोन शब्द एकमेकांजवळ आल्यावर पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण व दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण एकत्र येऊन जो जोडशब्द तयार होतो, त्याला 'संधी' (सांधणे / जोडणे) म्हणतात. स्वरसंधीमध्ये दोन स्वर एकत्र येतात...
🎯 स्वरसंधीचे ५ प्रकार, नियम व गणिती सूत्रे (Mastering Swara Sandhi)
दोन शब्द एकमेकांजवळ आल्यावर पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण व दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण एकत्र येऊन जो जोडशब्द तयार होतो, त्याला 'संधी' (सांधणे / जोडणे) म्हणतात. स्वरसंधीमध्ये दोन स्वर एकत्र येतात. स्वरसंधीचे ५ मुख्य प्रकार: १. दीर्घत्व संधी (सजातीय स्वर संधी), २. गुणादेश संधी (Gunadesh), ३. वृद्ध्यादेश संधी (Vriddhyadesh), ४. यणादेश संधी (Yanadesh) आणि ५. अयादेश संधी (Ayadesh). या सर्वांची सूत्रे, ५०+ उदाहरणे आणि MPSC चे दुर्मीळ अपवाद येथे सविस्तर दिलेले आहेत.
स्वरसंधीचे ५ मुख्य प्रकार, सूत्रे व परीक्षा उदाहरणे (Master Formula Table)
| स्वरसंधी प्रकार | गणिती नियम / सूत्र | आदर्श उदाहरणे व विग्रह (MPSC Direct Questions) |
|---|---|---|
| १. दीर्घत्व संधी (सजातीय) |
अ/आ + अ/आ = आ इ/ई + इ/ई = ई उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ |
• देव + आलय = देवालय | विद्या + अर्थी = विद्यार्थी • सूर्य + अस्त = सूर्यास्त | ग्रंथ + आलय = ग्रंथालय | हिम + आलय = हिमालय • कवी + ईश्वर = कवीश्वर | गिरी + ईश = गिरीश | हरी + इच्छा = हरीच्छा | मही + ईश = महीश • भानु + उदय = भानूदय | गुरु + उपदेश = गुरूपदेश | भू + उद्धार = भूद्धार | सिंधू + उर्मी = सिंधूर्मि |
| २. गुणादेश संधी (Gunadesh) |
अ/आ + इ/ई = ए अ/आ + उ/ऊ = ओ अ/आ + ऋ = अर् |
• गण + ईश = गणेश | नर + इंद्र = नरेंद्र | रमा + ईश = रमेश | महा + ईश्वर = महेश्वर • सूर्य + उदय = सूर्योदय | चंद्र + उदय = चंद्रोदय | महा + उत्सव = महोत्सव | जल + ऊर्मी = जलोर्मी • देव + ऋषी = देवर्षी | महा + ऋषी = महर्षी | सप्त + ऋषी = सप्तर्षी | राज + ऋषी = राजर्षी |
| ३. वृद्ध्यादेश संधी (Vriddhyadesh) |
अ/आ + ए/ऐ = ऐ (२ मात्रे) अ/आ + ओ/औ = औ (१ काना २ मात्रे) |
• सदा + एव = सदैव | एक + एक = एकैक | मत + ऐक्य = मतैक्य | जन + ऐक्य = जनैक्य • जल + ओघ = जलौघ | गंगा + ओघ = गंगौघ • महा + औदार्य = महौदार्य | वन + औषधी = वनौषधी | देव + ऐश्वर्य = देवैश्वर्य | वृक्ष + औदार्य = वृक्षौदार्य |
| ४. यणादेश संधी (Yanadesh) |
इ/ई + विजातीय = य् उ/ऊ + विजातीय = व् ऋ + विजातीय = र् |
• प्रीती + अर्थ = प्रीत्यर्थ | अति + उत्तम = अत्युत्तम | इति + आदी = इत्यादी | अभि + उदय = अभ्युदय • मनु + अंतर = मन्वंतर | सु + अल्प = स्वल्प | सु + आगत = स्वागत | अनु + एषण = अन्वेषण • मातृ + आज्ञा = मात्राज्ञा | पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा | पितृ + इच्छा = पित्रिच्छा | मातृ + उपदेश = मात्रुपदेश |
| ५. अयादेश संधी (Ayadesh) |
ए + स्वर = अय् ऐ + स्वर = आय् ओ + स्वर = अव् औ + स्वर = आव् |
• ने + अन = नयन (न् + ए + अन ➔ न् + अय् + अन) • गै + अक = गायक (ग् + ऐ + अक ➔ ग् + आय् + अक) • पो + अन = पवन (प् + ओ + अन ➔ प् + अव् + अन) | भो + अन = भवन • पौ + अक = पावक (प् + औ + अक ➔ प् + आव् + अक) | नौ + इक = नाविक | भौ + उक = भावुक |
स्वरसंधीचे दुर्मीळ अपवाद (MPSC Special Traps)
१. स्वरसंधीचे नियम, सूत्रे व विस्तृत उदाहरणे (Rules & Formulas of Swar Sandhi)
जवळजवळ आलेले दोन स्वर एकत्र येऊन त्यांचा एकच नवा स्वर बनतो, त्यास 'स्वरसंधी' म्हणतात. स्वरसंधी ही संस्कृतमधून मराठीत आलेल्या तत्सम शब्दांमध्ये प्रामुख्याने आढळते. स्वरसंधीचे प्रमुख ५ नियम खालीलप्रमाणे अभ्यासले जातात:
अ. सजातीय दीर्घत्व संधी (सवर्ण दीर्घसंधी):
दोन सजातीय (ऱ्हस्व किंवा दीर्घ) स्वर एकमेकांसमोर आल्यास त्या दोघांबद्दल त्याच जातीतील एकच दीर्घ स्वर होतो.
- अ/आ + अ/आ = 'आ':
• देव + आलय = देवालय ($अ + आ = आ$)
• सूर्य + अस्त = सूर्यास्त ($अ + अ = आ$)
• विद्या + अभ्यास = विद्याभ्यास ($आ + अ = आ$)
• महिला + आश्रम = महिलाश्रम ($आ + आ = आ$)
• मिष्ट + अन्न = मिष्टान्न ($अ + अ = आ$)
• गोल + आकार = गोलाकार - इ/ई + इ/ई = 'ई':
• कवी + ईश्वर = कवीश्वर ($इ + ई = ई$)
• गिरी + ईश = गिरीश ($इ + ई = ई$)
• मही + ईश = महीश ($ई + ई = ई$)
• हरी + इच्छा = हरीच्छा ($इ + इ = ई$)
• रवी + इंद्र = रवींद्र ($इ + इ = ई$) - उ/ऊ + उ/ऊ = 'ऊ':
• भानू + उदय = भानूदय ($उ + उ = ऊ$)
• गुरू + उपदेश = गुरूपदेश ($उ + उ = ऊ$)
• सिंधू + ऊर्मी = सिंधूर्मि ($उ + ऊ = ऊ$)
• भू + उद्धार = भूद्धार ($ऊ + उ = ऊ$)
ब. गुणादेश संधी (Gunadesh):
'अ' किंवा 'आ' यांच्यापुढे 'इ' किंवा 'ई' आल्यास दोघांबद्दल 'ए' होतो; 'उ' किंवा 'ऊ' आल्यास दोघांबद्दल 'ओ' होतो; आणि 'ऋ' आल्यास दोघांबद्दल 'अर्' होतो. या बदलाला गुणादेश म्हणतात.
- अ/आ + इ/ई = 'ए':
• गण + ईश = गणेश ($अ + ई = ए$)
• ईश्वर + इच्छा = ईश्वरेच्छा ($अ + इ = ए$)
• महा + ईश = महेश ($आ + ई = ए$)
• रमा + ईश = रमेश ($आ + ई = ए$)
• मानव + इतर = मानवेतर - अ/आ + उ/ऊ = 'ओ':
• सूर्य + उदय = सूर्योदय ($अ + उ = ओ$)
• चंद्र + उदय = चंद्रोदय ($अ + उ = ओ$)
• महा + उत्सव = महोत्सव ($आ + उ = ओ$)
• जल + ऊर्मी = जलोर्मी ($अ + ऊ = ओ$)
• गंगा + उदक = गंगोदक ($आ + उ = ओ$) - अ/आ + ऋ = 'अर्':
• महा + ऋषी = महर्षी ($आ + ऋ = अर्$)
• देव + ऋषी = देवर्षी ($अ + ऋ = अर्$)
• राज + ऋषी = राजर्षी ($अ + ऋ = अर्$)
• ब्रह्म + ऋषी = ब्रह्मर्षी
• सप्त + ऋषी = सप्तर्षी
क. वृद्ध्यादेश संधी (Vriddhyadesh):
'अ' किंवा 'आ' यांच्यापुढे 'ए' किंवा 'ऐ' आल्यास दोघांबद्दल 'ऐ' होतो; आणि 'ओ' किंवा 'औ' आल्यास दोघांबद्दल 'औ' होतो. याला वृद्ध्यादेश म्हणतात.
- अ/आ + ए/ऐ = 'ऐ':
• सदा + एव = सदैव ($आ + ए = ऐ$)
• एक + एक = एकैक ($अ + ए = ऐ$)
• मत + ऐक्य = मतैक्य ($अ + ऐ = ऐ$)
• क्षण + एक = क्षणैक
• जन + ऐक्य = जनैक्य - अ/आ + ओ/औ = 'औ':
• जल + ओघ = जलौघ ($अ + ओ = औ$)
• गंगा + ओघ = गंगौघ ($आ + ओ = औ$)
• वन + औषधी = वनौषधी ($अ + औ = औ$)
• वृक्ष + औदार्य = वृक्षौदार्य
ड. यणादेश संधी (Yanadesh):
'इ/ई, उ/ऊ, ऋ' यांच्यापुढे कोणताही विजातीय स्वर आल्यास अनुक्रमे 'इ/ई' बद्दल 'य्', 'उ/ऊ' बद्दल 'व्', आणि 'ऋ' बद्दल 'र्' होतो. याला यणादेश म्हणतात.
- इ/ई + विजातीय स्वर = 'य्':
• प्रीती + अर्थ = प्रीत्यर्थ ($इ + अ = य् + अ$)
• इति + आदी = इत्यादी ($इ + आ = या$)
• अति + अल्प = अत्यल्प ($इ + अ = य् + अ$)
• प्रति + एक = प्रत्येक ($इ + ए = ये$)
• अति + आनंद = अत्यानंद - उ/ऊ + विजातीय स्वर = 'व्':
• मनु + अंतर = मन्वंतर ($उ + अ = व् + अ$)
• सु + आगत = स्वागत ($उ + आ = वा$)
• अनु + अर्थ = अन्वर्थ ($उ + अ = व् + अ$)
• अल्प + उपाय = अल्पोपाय नाही; प्रभू + आज्ञा = प्रभ्वाज्ञा ($ऊ + आ = वा$) - ऋ + विजातीय स्वर = 'र्':
• पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा ($ऋ + आ = रा$)
• मातृ + आनंद = मात्राणंद ($ऋ + आ = रा$)
• भ्रातृ + आज्ञा = भ्रात्राज्ञा
इ. अयादेश संधी (Ayadesh):
'ए, ऐ, ओ, औ' यांच्यापुढे कोणताही स्वर आल्यास अनुक्रमे 'अय्, आय्, अव्, आव्' होतात.
- • ने + अन = नयन ($ए + अ = अय् + अ$)
- • गै + अक = गायक ($ऐ + अ = आय् + अ$)
- • नै + इक = नाविक नाही; पो + अन = पवन ($ओ + अ = अव् + अ$)
- • भौ + उक = भावुक ($औ + उ = आव् + उ$)
- • नौ + इक = नाविक ($औ + इ = आव् + इ$)
स्वरसंधीचे ५ मुख्य प्रकार व सूत्रे: तुलनात्मक तक्ता
| संधीचा प्रकार | मूळ स्वर संयोग (सूत्र) | तयार होणारा नवा स्वर | महत्त्वाची उदाहरणे (MPSC PYQs) |
|---|---|---|---|
| १. सजातीय दीर्घत्व संधी | अ/आ + अ/आ; इ/ई + इ/ई; उ/ऊ + उ/ऊ | आ, ई, ऊ | सूर्यास्त, देवालय, गिरीश, कवीश्वर, भानूदय, सिंधूर्मि. |
| २. गुणादेश संधी | अ/आ + (इ/ई, उ/ऊ, ऋ) | ए, ओ, अर् | गणेश, रमेश, सूर्योदय, चंद्रोदय, महर्षी, देवर्षी, राजर्षी. |
| ३. वृद्ध्यादेश संधी | अ/आ + (ए/ऐ, ओ/औ) | ऐ, औ | सदैव, एकैक, मतैक्य, जलौघ, गंगौघ, वनौषधी. |
| ४. यणादेश संधी | (इ/ई, उ/ऊ, ऋ) + विजातीय स्वर | य्, व्, र् | इत्यादी, प्रीत्यर्थ, प्रत्येक, मन्वंतर, स्वागत, पित्राज्ञा. |
| ५. अयादेश संधी | (ए, ऐ, ओ, औ) + स्वर | अय्, आय्, अव्, आव् | नयन, गायक, पवन, पावक, नाविक, भावुक. |
पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये
- 'संधी' या शब्दाचा मूळ अर्थ काय आहे? - सांधणे किंवा जोडणे (विग्रह म्हणजे फोड करून दाखवणे).
- 'सूर्यास्त' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - सूर्य + अस्त ($अ + अ = आ$).
- 'महर्षी' हा शब्द कोणत्या स्वरसंधीचे उदाहरण आहे? - गुणादेश ($आ + ऋ = अर्$).
- 'सदैव' या शब्दाची अचूक संधी फोड कोणती? - सदा + एव ($आ + ए = ऐ$ - वृद्ध्यादेश).
- 'मन्वंतर' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - मनु + अंतर ($उ + अ = व्$ - यणादेश).
- 'स्वागत' या शब्दाची अचूक संधी फोड काय? - सु + आगत ($उ + आ = वा$).
- 'इत्यादी' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - इति + आदी ($इ + आ = या$).
- 'गायक' या शब्दाची संधी फोड काय आहे? - गै + अक ($ऐ + अ = आय्$).
- 'पवन' या शब्दाची संधी फोड काय आहे? - पो + अन ($ओ + अ = अव्$).
- 'नाविक' या शब्दाची अचूक संधी फोड कोणती? - नौ + इक ($औ + इ = आव्+इ$).
- 'पित्राज्ञा' हा शब्द कोणत्या संधीचे उदाहरण आहे? - यणादेश (पितृ + आज्ञा).
- 'मतैक्य' या शब्दाची संधी फोड काय आहे? - मत + ऐक्य ($अ + ऐ = ऐ$).
- 'कवीश्वर' या शब्दाची संधी फोड कोणती? - कवी + ईश्वर ($इ + ई = ई$).
- 'वनौषधी' या शब्दात कोणती संधी झाली आहे? - वृद्ध्यादेश (वन + औषधी).
- सजातीय स्वर एकत्र येऊन दीर्घ स्वर बनण्याच्या नियमाला काय म्हणतात? - सवर्ण दीर्घत्व संधी.
MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण
प्रश्न १. स्वरसंधीच्या प्रकारांबाबत खालील जोड्या विचारात घ्या:
अ. गुणादेश - सूर्योदय, महर्षी, गणेश
ब. वृद्ध्यादेश - सदैव, मतैक्य, जलौघ
क. यणादेश - स्वागत, प्रीत्यर्थ, मन्वंतर
वरीलपैकी कोणत्या जोड्या योग्य आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व जोड्या योग्य आहेत
उत्तर: पर्याय ४ (अ, ब आणि क सर्व जोड्या योग्य आहेत)
स्पष्टीकरण: गुणादेशात ए, ओ, अर् बनतात; वृद्ध्यादेशात ऐ, औ बनतात; आणि यणादेशात इ, उ, ऋ चा य्, व्, र् बनतो. तिन्ही उदाहरणांचे संच तंतोतंत अचूक आहेत.
प्रश्न २. 'मन्वंतर' या शब्दाची संधी कोणत्या नियमाने झाली आहे?
१) अ/आ पुढे ऋ आल्यास 'अर्' होतो.
२) उ/ऊ पुढे विजातीय स्वर आल्यास 'व्' होतो.
३) अ/आ पुढे ए/ऐ आल्यास 'ऐ' होतो.
४) इ/ई पुढे विजातीय स्वर आल्यास 'य्' होतो.
उत्तर: पर्याय २ (उ/ऊ पुढे विजातीय स्वर आल्यास 'व्' होतो - यणादेश)
स्पष्टीकरण: मनु + अंतर = मन्वंतर. येथे 'मनु' मधील 'उ' समोर 'अंतर' मधील विजातीय स्वर 'अ' आल्याने 'उ' चा 'व्' झाला ($न् + व् + अ = न्व$), म्हणून हा यणादेश आहे.
प्रश्न ३. 'गै + अक = गायक' आणि 'पो + अन = पवन' या संधी कोणत्या प्रकारात मोडतात?
१) यणादेश संधी
२) अयादेश संधी
३) गुणादेश संधी
४) पररूप संधी
उत्तर: पर्याय २ (अयादेश संधी)
स्पष्टीकरण: ए, ऐ, ओ, औ यांच्यापुढे स्वर आल्यास अनुक्रमे अय्, आय्, अव्, आव् हे बदल होतात. संस्कृत व्याकरणात 'एचोऽयवायावः' या सूत्राने होणाऱ्या या बदलास अयादेश संधी म्हणतात.
संधी व संधीचे प्रकार सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.