व्यंजनसंधी: प्रथम, तृतीय, अनुनासिक संधी आणि 'त' व 'छ' चे विशेष नियम
जवळ येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्ण व्यंजन आणि दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असल्यास होणाऱ्या संधीला 'व्यंजनसंधी' म्हणतात. यात प्रथम व्यंजनसंधी (विपत्काल, वाक्ताडन, आपत्काल), तृतीय व्यंजनसंधी...
🎯 व्यंजनसंधी: प्रथम, तृतीय, अनुनासिक व विशेष नियम (Consonant Sandhi Master)
जवळ येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्ण व्यंजन आणि दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असल्यास होणाऱ्या संधीला 'व्यंजनसंधी' म्हणतात. यात प्रथम व्यंजनसंधी (विपत्काल, वाक्ताडन, आपत्काल), तृतीय व्यंजनसंधी (सदाचार, दिगंबर, जगदंबा, षडानन, वागीश्वरी), अनुनासिक संधी (सन्मार्ग, वाङ्निश्चय, जगन्नाथ, षण्मास), आणि 'त', 'छ' व 'स' चे विशेष नियम (सज्जन, उल्लेख, उच्छ्वास, उद्धार, वृक्षच्छाया, अभिषेक) यावर सर्वाधिक प्रश्न विचारले जातात.
व्यंजनसंधीचे मुख्य प्रकार व नियम (Master Table)
| व्यंजनसंधी प्रकार | संधीचा शास्त्रीय नियम | महत्त्वाची परीक्षा उदाहरणे व विग्रह (MPSC Focus) |
|---|---|---|
| १. प्रथम व्यंजन संधी | पहिल्या ५ वर्गांतील मृदू व्यंजनापुढे (अनुनासिक वगळून) कठोर व्यंजन आल्यास, त्या पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील १ ले कठोर व्यंजन येते. |
• विपद् + काल = विपत्काल (द् ➔ त्) • वाग् + ताडन = वाक्ताडन (ग् ➔ क्) • आपद् + काल = आपत्काल (द् ➔ त्) • क्षुध् + पिपासा = क्षुत्पिपासा (ध् ➔ त्) • उद् + भव = उत्पाद | शरद् + काल = शरत्काल |
| २. तृतीय व्यंजन संधी | पहिल्या ५ वर्गांतील कठोर व्यंजनापुढे मृदू वर्ण किंवा स्वर आल्यास, पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील ३ रे मृदू व्यंजन येते. |
• सत् + आचार = सदाचार (त् ➔ द्) • दिक् + अंबर = दिगंबर (क् ➔ ग्) • जगत् + ईश = जगदीश (त् ➔ द्) | जगत् + अंबा = जगदंबा • षट् + आनन = षडानन (ट् ➔ ड्) | षट् + रिपू = षड्रिपू • वाक् + ईश्वरी = वागीश्वरी | अप् + ज = अब्ज (प् ➔ ब्) | अच् + अंत = अजंत |
| ३. अनुनासिक संधी | पहिल्या ५ वर्गांतील कोणत्याही व्यंजनापुढे अनुनासिक व्यंजन आल्यास, पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील ५ वे अनुनासिक व्यंजन येते. |
• सत् + मार्ग = सन्मार्ग (त् ➔ न्) | सत् + मती = सन्मती • जगत् + नाथ = जगन्नाथ (त् ➔ न्) | जगत् + नियंता = जगन्नियंता • वाक् + निश्चय = वाङ्निश्चय (क् ➔ ङ्) | वाक् + मय = वाङ्मय • षट् + मास = षण्मास (ट् ➔ ण्) | षट् + मुख = षण्मुख • मृत् + मय = मृण्मय (त् ➔ ण्) | उत् + नयन = उन्नयन |
'त', 'छ' व 'स' चे अतिशय महत्त्वाचे विशेष नियम (Special Consonant Rules)
📌 'त' संबंधीचे विशेष नियम:
- • त् + च/छ = च्: सत् + चरित्र = सच्चरित्र, उत् + छेद = उच्छेद.
- • त् + ज/झ = ज्: सत् + जन = सज्जन, जगत् + जननी = जगज्जननी.
- • त् + ट/ठ = ट्: तत् + टीका = तट्टीका, बृहत् + टीका = बृहट्टीका.
- • त् + ल = ल्: उत् + लेख = उल्लेख, उत् + लास = उल्लास, विद्युत् + लता = विद्युल्लता.
- • त् + श = च् + छ्: उत् + श्वास = उच्छ्वास, सत् + शिष्य = सच्छिष्य, तत् + शरीर = तच्छरीर.
- • त् + ह = द् + ध: उत् + हार = उद्धार, तद् + हित = तद्धित, उत् + हत = उद्धत.
📌 'छ' व 'स' संबंधीचे नियम:
- • र्हस्व स्वर + छ = च्छ: र्हस्व स्वरापुढे 'छ' आल्यास मध्ये 'च्' चा आगम होतो.
उदा. वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया, मातृ + छाया = मातृच्छाया, शब्द + छल = शब्दच्छल, रत्न + छाया = रत्नच्छाया. - • 'स' चा नियम: 'स' च्या मागे 'अ/आ' शिवाय इतर कोणताही स्वर आल्यास 'स' चा 'ष' होतो.
उदा. अभि + सेक = अभिषेक, नि + सेध = निषेध, सु + समा = सुषमा, वि + सम = विषम, अनु + संग = अनुषंग.
१. व्यंजनसंधीचे प्रमुख नियम व फोड (Rules of Vyanjan Sandhi)
जवळजवळ येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्ण व्यंजन आणि दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असल्यास होणाऱ्या जोडणीला 'व्यंजनसंधी' म्हणतात. व्यंजनसंधीचे मुख्य नियम खालीलप्रमाणे आहेत:
अ. प्रथम व्यंजन संधी (First Consonant Sandhi):
पहिल्या पाचही वर्गातील (क, च, ट, त, प) कठोर व्यंजनांशिवाय इतर कोणत्याही व्यंजनापुढे (उदा. द, ध, ब, भ) कठोर व्यंजन आल्यास, पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील पहिले कठोर व्यंजन येते.
- • विपद् + काल = विपत्कार ($द् \to त्$, $त् + क = त्क$)
- • आपद् + काल = आपत्काल ($द् \to त्$)
- • वाग् + ताडन = वाक्ताडन ($ग् \to क्$)
- • षड् + शास्त्र = षट्शास्त्र ($ड् \to ट्$)
- • क्षुध् + पिपासा = क्षुत्पिपासा ($ध् \to त्$)
- • सद् + कार = सत्कार ($द् \to त्$)
ब. तृतीय व्यंजन संधी (Third Consonant Sandhi):
पहिल्या पाच वर्गांपैकी कठोर व्यंजनापुढे (अनुनासिके वगळून) कोणताही मृदू वर्ण (मृदू व्यंजन किंवा स्वर) आल्यास, पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील तिसरे मृदू व्यंजन येते.
- • सत् + आचार = सदाचार ($त् + आ = दा$, त् चा तिसरा मृदू वर्ण 'द्')
- • जगत् + अंबा = जगदंबा ($त् + अ = द$, त् चा 'द्')
- • वाक् + विहार = वाग्विहार ($क् + व = ग्व$, क् चा 'ग्')
- • दिक् + गज = दिग्गज ($क् + ग = ग्ग$, क् चा 'ग्')
- • दिक् + अंबर = दिगंबर ($क् + अ = ग$)
- • चित् + आनंद = चिदानंद ($त् + आ = दा$)
- • षट् + आनन = षडानन ($ट् + आ = डा$, ट् चा 'ड्')
- • अच् + अंत = अजंत ($च् + अ = ज$, च् चा 'ज्')
- • अप् + ज = अब्ज ($प् + ज = ब्ज$, प् चा 'ब्')
क. अनुनासिक संधी (Nasal Sandhi):
पहिल्या पाच वर्गातील कोणत्याही व्यंजनापुढे अनुनासिक (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) आल्यास, पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील पाचवे अनुनासिक व्यंजन येते.
- • सत् + मार्ग = सन्मार्ग ($त् + म \to न् + म = न्म$, त् चा अनुनासिक 'न्')
- • जगत् + नाथ = जगन्नाथ ($त् + न \to न् + न = न्न$)
- • वाक् + मय = वाङ्मय ($क् + म \to ङ् + म = ङ्म$, क् चा अनुनासिक 'ङ्')
- • षट् + मास = षण्मास ($ट् + म \to ण् + म = ण्म$, ट् चा अनुनासिक 'ण्')
- • तत् + मय = तन्मय ($त् + म \to न् + म = न्म$)
- • चित् + मय = चिन्मय ($त् + म \to न् + म = न्म$)
- • षट् + मुख = षण्मुख ($ट् + म \to ण् + म = ण्मुख$)
ड. 'त्' या व्यंजनासंबंधीचे विशेष नियम:
- १. त् + च/छ आल्यास ➔ 'च्' होतो: सत् + चरित्र = सच्चरित्र; उत् + छेद = उच्छेद; शरत् + चंद्र = शरद्चंद्र / शरच्चंद्र.
- २. त् + ज/झ आल्यास ➔ 'ज्' होतो: सत् + जन = सज्जन; उत् + ज्वल = उज्ज्वल; जगत् + जेता = जगज्जेता.
- ३. त् + ट आल्यास ➔ 'ट्' होतो: तत् + टीका = तट्टीका.
- ४. त् + ड आल्यास ➔ 'ड्' होतो: उत् + डयन = उड्डयन.
- ५. त् + ल आल्यास ➔ 'ल्' होतो: उत् + लेख = उल्लेख; तत् + लीन = तल्लीन; उत् + लास = उल्लास.
- ६. त् + श आल्यास ➔ त् बद्दल 'च्' व श् बद्दल 'छ्' होऊन 'च्छ' होतो: उत् + श्वास = उच्छ्वास; सत् + शिष्य = सच्छिष्य.
- ७. त् + ह आल्यास ➔ त् बद्दल 'द्' व ह् बद्दल 'ध्' होऊन 'द्ध' होतो: उत् + हार = उद्धार; तत् + हित = तद्धित; पद् + हती = पद्धती.
इ. 'छ' संबंधी विशेष नियम:
कोणत्याही ऱ्हस्व स्वरापुढे 'छ' आल्यास त्या दोघांच्या मध्ये 'च्' चा आगम होतो.
- • वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया
- • मातृ + छाया = मातृच्छाया
- • परि + छेद = परिच्छेद
- • स्व + छंद = स्वच्छंद
व्यंजनसंधीचे ३ मुख्य प्रकार व 'त्' चे नियम: तुलनात्मक तक्ता
| व्यंजनसंधीचा प्रकार | नियम व बदल | परीक्षेतील प्रमुख उदाहरणे (MPSC & Saralseva) |
|---|---|---|
| १. प्रथम व्यंजन संधी | व्यंजनापुढे कठोर वर्ण आल्यास ➔ पहिल्या व्यंजनाच्या जागी पहिले कठोर व्यंजन (क्, ट्, त्). | विपत्कार (विपद्+काल), आपत्काल (आपद्+काल), सत्कार (सद्+कार), षट्शास्त्र (षड्+शास्त्र). |
| २. तृतीय व्यंजन संधी | कठोर व्यंजनापुढे मृदू वर्ण आल्यास ➔ पहिल्या व्यंजनाच्या जागी तिसरे मृदू व्यंजन (ग्, ज्, ड्, द्, ब्). | सदाचार (सत्+आचार), जगदंबा (जगत्+अंबा), वाग्विहार (वाक्+विहार), दिग्गज (दिक्+गज), षडानन (षट्+आनन), अब्ज (अप्+ज). |
| ३. अनुनासिक संधी | व्यंजनापुढे अनुनासिक आल्यास ➔ पहिल्या व्यंजनाच्या जागी पाचवे अनुनासिक (ङ्, ण्, न्). | सन्मार्ग (सत्+मार्ग), वाङ्मय (वाक्+मय), जगन्नाथ (जगत्+नाथ), षण्मास (षट्+मास), तन्मय (तत्+मय), चिन्मय (चित्+मय). |
| ४. 'त्' संबंधी नियम | त् + च/छ $\to$ च्च/च्छ; त् + ज $\to$ ज्ज; त् + ल $\to$ ल्ल; त् + श $\to$ च्छ; त् + ह $\to$ द्ध. | सज्जन (सत्+जन), उज्ज्वल (उत्+ज्वल), उल्लेख (उत्+लेख), तल्लीन (तत्+लीन), उच्छ्वास (उत्+श्वास), उद्धार (उत्+हार). |
पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये
- 'सदाचार' या शब्दाची अचूक संधी फोड कोणती? - सत् + आचार (तृतीय व्यंजन संधी).
- 'जगन्नाथ' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - जगत् + नाथ (अनुनासिक संधी).
- 'वाङ्मय' या शब्दाची अचूक संधी फोड कोणती? - वाक् + मय (अनुनासिक संधी).
- 'दिग्गज' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - दिक् + गज (तृतीय व्यंजन संधी).
- 'उज्ज्वल' या शब्दाची अचूक शुद्धलेखन फोड काय आहे? - उत् + ज्वल (यात दोन 'ज' अर्धे असतात - उज्ज्वल).
- 'उल्लेख' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - उत् + लेख ('त्' चा नियम).
- 'तल्लीन' या शब्दाची अचूक संधी फोड काय? - तत् + लीन.
- 'उद्धार' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - उत् + हार ('त्' चा 'द्' व 'ह' चा 'ध्' बनतो).
- 'उच्छ्वास' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - उत् + श्वास.
- 'षडानन' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - षट् + आनन (तृतीय व्यंजन संधी).
- 'षण्मास' या शब्दाची संधी फोड कशी होते? - षट् + मास (अनुनासिक संधी).
- 'सज्जन' या शब्दाची संधी फोड काय आहे? - सत् + जन.
- 'आपत्काल' या शब्दात कोणती संधी झाली आहे? - प्रथम व्यंजन संधी (आपद् + काल).
- 'परिच्छेद' या शब्दात 'च्' चा आगम कोणत्या नियमाने होतो? - ऱ्हस्व स्वरापुढे 'छ' आल्यास.
- 'अब्ज' या शब्दाची संधी फोड कोणती? - अप् + ज (पाण्यात जन्मलेला - कमळ).
MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण
प्रश्न १. व्यंजनसंधीच्या नियमांनुसार खालीलपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे?
१) तृतीय व्यंजन संधी - वाक् + विहार = वाग्विहार
२) प्रथम व्यंजन संधी - विपद् + काल = विपत्कार
३) अनुनासिक संधी - सत् + जन = सज्जन
४) अनुनासिक संधी - षट् + मास = षण्मास
उत्तर: पर्याय ३ (सत् + जन = सज्जन ही जोडी अयोग्य आहे)
स्पष्टीकरण: 'सत् + जन = सज्जन' ही अनुनासिक संधी नसून 'त्' संबंधीचा विशेष व्यंजनसंधीचा नियम आहे (त् पुढे ज आल्यास त् चा 'ज्' होतो). अनुनासिक संधीमध्ये पाचवे अनुनासिक (ङ्, ण्, न्) येते जसे की षण्मास, सन्मार्ग, वाङ्मय.
प्रश्न २. 'उद्धार' या शब्दाची अचूक संधी फोड आणि त्यातील व्याकरणिक बदल कोणता?
१) उद् + धार (द् चा ध् होतो)
२) उत् + हार (त् चा 'द्' आणि ह चा 'ध्' होतो)
३) उध + दार (ध चा द होतो)
४) उत् + धार (त् चा लोप होतो)
उत्तर: पर्याय २ (उत् + हार - त् चा 'द्' आणि ह चा 'ध्' होतो)
स्पष्टीकरण: 'त्' पुढे 'ह' आल्यास 'त्' च्या जागी 'द्' होतो आणि 'ह' च्या जागी 'ध्' होतो; त्यामुळे 'द्+ध् = द्ध' बनून उत् + हार = उद्धार, तत् + हित = तद्धित, पद्धती = पद् + हती असे शब्द तयार होतात.
प्रश्न ३. 'वाङ्मय' या शब्दातील संधीचा प्रकार ओळखा:
१) प्रथम व्यंजन संधी
२) तृतीय व्यंजन संधी
३) अनुनासिक व्यंजन संधी
४) विसर्ग संधी
उत्तर: पर्याय ३ (अनुनासिक व्यंजन संधी)
स्पष्टीकरण: वाक् + मय = वाङ्मय. पहिल्या शब्दाच्या शेवटी कठोर व्यंजन 'क्' असून पुढे अनुनासिक 'म्' आल्याने 'क्' च्या जागी 'क' वर्गातील पाचवे अनुनासिक 'ङ्' येऊन अनुनासिक संधी होते.
संधी व संधीचे प्रकार सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.