मराठी शब्दशक्ती (अभिधा, लक्षणा, व्यंजना) व काव्यरस (नवरस, स्थायीभाव व काव्यगुण): संपूर्ण अभ्यास नोट्स
मराठी शब्दशक्ती (अभिधा, लक्षणा, व्यंजना) व काव्यरस (नवरस, स्थायीभाव व काव्यगुण) MPSC राज्यसेवा, गट ब व क संयुक्त पूर्व-मुख्य, तलाठी, पोलीस भरती व सरळसेवा परीक्षांसाठी परिपूर्ण मार्गदर्शक अभ्यास नोट्स...
मराठी शब्दशक्ती (अभिधा, लक्षणा, व्यंजना) व काव्यरस (नवरस, स्थायीभाव व काव्यगुण)
MPSC राज्यसेवा, गट ब व क संयुक्त पूर्व-मुख्य, तलाठी, पोलीस भरती व सरळसेवा परीक्षांसाठी परिपूर्ण मार्गदर्शक अभ्यास नोट्स
१. शब्दशक्ती (Powers of Words in Marathi)
शब्दात असलेला अर्थ व्यक्त करण्याच्या अंगभूत सामर्थ्याला 'शब्दशक्ती' म्हणतात. आपण जेव्हा एखादा शब्द उच्चारतो किंवा वाचतो, तेव्हा त्यातून वेगवेगळ्या स्तरांवर अर्थ प्रकट होतो. मराठी साहित्यशास्त्रात शब्दांच्या तीन मुख्य शक्ती आणि त्यातून प्रकट होणारे तीन अर्थ मानले जातात:
| शब्दशक्ती | प्रकट होणारा अर्थ | व्याख्या व स्वरूप | अभिजात उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. अभिधा शक्ती | वाच्यार्थ (Primary Meaning) | शब्दाचा उच्चार केल्याबरोबर जो रूढ, सरळ आणि शब्दकोशातील मुख्य अर्थ समजतो. | 'मी जंगलात एक वाघ पाहिला.' (प्रत्यक्ष प्राणी); 'तो मुलगा हुशार आहे.' |
| २. लक्षणा शक्ती | लक्ष्यार्थ (Secondary/Imputed Meaning) | मूळ वाच्यार्थ न घेता संदर्भावरून त्याशी सुसंगत असा दुसरा लाक्षणिक अर्थ घ्यावा लागतो. | 'घरावर खपरैल आहे.' (घराच्या छतावर); 'पानिपतावर सव्वा लाख बांगडी फुटली.' (वीर मरण पावले). |
| ३. व्यंजना शक्ती | व्यंग्यार्थ (Suggested/Hidden Meaning) | मूळ वाच्यार्थ किंवा लक्ष्यार्थ मागे पडून एक तिसराच गूढ, सूचक व ध्वन्यात्मक अर्थ प्रकट होतो. | 'सूर्य मावळला.' (दिवस संपला / घरी चला / चोराची वेळ); 'समाजातील साप ठेचा.' |
लक्षणा शक्तीचे परीक्षेतील वारंवार विचारले जाणारे नमुने:
- 'आम्ही गहू खातो' - गहू थेट न खाता गव्हाची पोळी खातो असा लक्ष्यार्थ आहे.
- 'त्याच्या बोलण्यात विष आहे' - प्रत्यक्ष विष नसून कटुता/द्वेष हा लक्ष्यार्थ आहे.
- 'गाढवापुढे वाचली गीता, कालचा गोंधळ बरा होता' - गाढव म्हणजे मूर्ख मनुष्य.
- 'तो पाषाणहृदयी आहे' - त्याचे मन दगडासारखे कठोर व निर्दयी आहे.
२. काव्यरस (नवरस, स्थायीभाव व उदाहरणे)
काव्य किंवा नाटक वाचताना अथवा पाहताना रसिकाच्या अंतःकरणातील भावना जागृत होऊन जो आनंद किंवा अनुभूती मिळते, त्यास 'रस' (Aesthetic Taste/Emotion) म्हणतात. मानवाच्या मनात काही उपजत भावना सुप्त अवस्थेत असतात, त्यांना 'स्थायीभाव' म्हणतात. जेव्हा विभाव, अनुभाव आणि व्यभिचारी भाव यांच्या संयोगाने स्थायीभाव उत्कट होतात, तेव्हा रसाची निर्मिती होते.
| रस (Rasa) | स्थायीभाव (Permanent Mood) | स्वरुप व लक्षणे | काव्य उदाहरण |
|---|---|---|---|
| १. शृंगार रस | रती (प्रेम / आकर्षण) | स्त्री-पुरुषांमधील प्रेम, सौंदर्य व विरहाचे वर्णन (संभोग व विप्रलंभ शृंगार). | 'डोळे हे जुलमी गडे रोखुनी मज पाहू नका.' 'ती पाहा कशी लाजत लाजत आली.' |
| २. वीर रस | उत्साह (शौर्य / पराक्रम) | पराक्रम, लढाऊ वृत्ती, देशप्रेम व आव्हानाचे स्फूर्तिदायक वर्णन. | 'जिंकू किंवा मरू भारतभूमीच्या शत्रूशी लढू!' 'गर्जा महाराष्ट्र माझा!' |
| ३. करुण रस | शोक (दुःख / यातना) | वियोग, मृत्यू, आपत्ती, दारिद्र्य यांमुळे मनाला होणाऱ्या आक्रोशाचे वर्णन. | 'आई म्हणून कोणी, आईस हाक मारी | ती हाक येई कानी, मज होई शोक भारी ||' |
| ४. हास्य रस | हास (विनोद / विसंगती) | विचित्र हालचाली, विसंगत पेहराव, बोलणे किंवा विडंबनातून निर्माण होणारा आनंद. | चिं. वि. जोशी व पु. ल. देशपांडे यांचे विनोद, आचार्य अत्र्यांचे विडंबन काव्य. |
| ५. रौद्र रस | क्रोध (तीव्र राग / संताप) | अपमान, अन्यायाविरुद्ध पेटून उठलेला प्रचंड राग व विध्वंसाचे वर्णन. | 'पापियांचा संहार कराया परशुराम गर्जला!' 'तांडव नृत्यात महादेवाचा तृतीय नेत्र उघडला.' |
| ६. भयानक रस | भय (भीती / दरारा) | अंधारी स्मशानभूमी, हिंस्र पशू, भुताखेतांचे किंवा युद्धातील भयानक प्रसंग. | 'त्या निर्मनुष्य रात्रीच्या अंधारात वडाच्या झाडावरून विचित्र किंकाळी उमटली.' |
| ७. बीभत्स रस | जुगुप्सा (घृणा / किळस) | रक्तमांस, सडलेले मृतदेह, दुर्गंधी व किळसवाण्या दृश्यांचे यथार्थ वर्णन. | 'रक्ताच्या थारोळ्यात लोळणारे विद्रूप प्रेत आणि त्यावर घोंघावणाऱ्या माशा.' |
| ८. अद्भुत रस | विस्मय (आश्चर्य) | जादू, अद्भुत चमत्कार, अद्भूत विश्वाची वर्णने. | 'क्षणार्धात तो पर्वत आकाशात उडाला आणि त्यातून सुवर्णमहाल प्रकट झाला.' |
| ९. शांत रस | शम / निर्वेद (शांती / विरक्ती) | ईश्वरभक्ती, आत्मज्ञान, वैराग्य व निसर्गातील शांततेचे मनःशांती देणारे वर्णन. | 'आता विश्वात्मके देवे | येणे वाग्यज्ञे तोषावे | तोषोनि मज द्यावे | पसायदान हे ||' |
३. काव्यगुण (Poetic Qualities)
१) प्रसाद गुण:
काव्य वाचल्याबरोबर त्याचा अर्थ सहज, स्पष्ट आणि विनासायास समजतो (उदा. साधेपणा, बालकवींची निसर्गकविता).
२) माधुर्य गुण:
कोमल, कर्णमधुर, अनुनासिक व गेय वर्णांची योजना ज्यामुळे ऐकताना आनंद मिळतो (उदा. शृंगार व शांत रस).
३) ओज गुण:
उत्साह, आवेश आणि स्फूर्ती निर्माण करणारी जोमदार रचना (उदा. वीर व रौद्र रसातील जोडाक्षरे व कठोर वर्ण).
परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये (MPSC & TCS Highlights)
- अभिधा: शब्दकोशातील मुख्य अर्थ (वाच्यार्थ).
- लक्षणा: संदर्भानुसार सुसंगत लाक्षणिक अर्थ (लक्ष्यार्थ) - उदा. 'घरावर खपरैल'.
- व्यंजना: गूढ, सूचक, तिरकस अर्थ (व्यंग्यार्थ) - उदा. 'सूर्य मावळला'.
- संत ज्ञानेश्वरांचे पसायदान: हे शांत रसाचे (स्थायीभाव: शम/निर्वेद) सर्वोत्तम उदाहरण आहे.
- कवी यशवंत यांचे 'आई' काव्य: हे करुण रसाचे (स्थायीभाव: शोक) सर्वोत्कृष्ट उदाहरण आहे.
MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. 'पानिपतावर सव्वा लाख बांगडी फुटली' या वाक्यात कोणती शब्दशक्ती आढळते?
१) अभिधा शक्ती २) लक्षणा शक्ती ३) व्यंजना शक्ती ४) रूपक शक्ती
प्रश्न २. संत ज्ञानेश्वरांच्या 'पसायदान' या रचनेत कोणता काव्यरस प्रामुख्याने आढळतो?
१) करुण रस २) शांत रस ३) अद्भुत रस ४) शृंगार रस
प्रश्न ३. 'वीर रस' या काव्यरसाचा स्थायीभाव कोणता आहे?
१) क्रोध २) विस्मय ३) उत्साह ४) रती
४. रसनिर्मितीची संपूर्ण प्रक्रिया (विभाव, अनुभाव, संचारी भाव व सात्त्विक भाव)
भरतमुनींच्या 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' या सूत्रानुसार रसनिर्मितीचे चार प्रमुख घटक मानले जातात:
१) विभाव (कारण घटक):
ज्या कारणांमुळे मानवी अंतःकरणात स्थायीभाव जागृत होतो.
• आलंबन विभाव: ज्या व्यक्ती किंवा वस्तूमुळे भाव जागृत होतो (उदा. शृंगारात प्रियकर/प्रेयसी).
• उद्दीपन विभाव: तो भाव अधिक तीव्र करणारी परिस्थिती (उदा. एकांत, पौर्णिमेचे चांदणे, मंद वारा).
२) अनुभाव (परिणाम घटक):
स्थायीभाव मनात जागृत झाल्यानंतर शरीरावर दिसणारे बाह्य हावभाव किंवा चेष्टा (उदा. डोळ्यात अश्रू येणे, हात थरथरणे, रोमांचित होणे, पळून जाणे).
३) संचारी / व्यभिचारी भाव:
स्थायीभावाला पुष्टी देऊन पाण्याच्या लाटांसारखे मनात निर्माण होऊन विरून जाणारे क्षणिक भाव (मराठीत एकूण ३३ संचारी भाव मानले जातात - उदा. हर्ष, लज्जा, शंका, ग्लानी, मोह).
४) आठ सात्त्विक भाव:
मनातील तीव्र भावनेमुळे शरीरावर आपोआप उमटणाऱ्या ८ क्रिया: १) स्वेद (घाम), २) कंप (थरथरणे), ३) रोमांच, ४) स्वरभंग (आवाज कापणे), ५) अश्रू, ६) वैवर्ण्य (चेहरा पांढरा पडणे), ७) स्तंभ (स्तब्ध होणे), ८) प्रलय (बेशुद्धी).
व्यंजना शक्तीचे प्रकार:
शाब्दी व्यंजना: विशिष्ट शब्दांच्या योजनेवर अवलंबून असणारी व्यंजना.
आर्थी व्यंजना: शब्दाऐवजी अर्थाच्या संदर्भावरून व्यक्त होणारी व्यंजना.
लक्षणा शक्तीचे सूक्ष्म प्रकार व दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे:
साहित्यशास्त्रात लक्षणा शक्तीचे दोन मुख्य उपप्रकार मानले जातात:
- निरूढा लक्षणा: दीर्घकाळाच्या रूढीमुळे रूढ झालेला लाक्षणिक अर्थ (उदा. 'तो पाषाणहृदयी आहे', 'गाढवापुढे वाचली गीता').
- प्रयोजनवती लक्षणा: विशिष्ट हेतू किंवा प्रयोजन साधण्यासाठी वापरलेली लक्षणा (उदा. 'घरावर खपरैल आहे', 'गंगायां घोषः - गंगेवर गाव आहे').
वृत्त, छंदविचार व काव्यप्रकार सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.